Орта ғасырдағы Грузияның Херети патшалығы

Кіріспе

Ерте ортағасырлық грузин мемлекеті

Герети патшалығы (heretis samepo) – Кавказда Ибериялық Албания шекарасында пайда болған ортағасырлық грузин монархиясы. Бүгінде ол Грузияның Кахетия аймағының оңтүстік-шығыс бөлігіне және Әзірбайжанның солтүстік-батыс аудандарының бір бөлігіне жатады. Дәстүрлі айтуларға сәйкес, провинцияның аты Алазани өзені бойында Херети (кейін Хоранта деп аталған) қаласын құрған Таргамос ұлының "Герос" атымен байланысты, ол – аңызға толы патриарх.

Өмірбаян

Ерте заманнан бері Херети Кавказ Албаниясының билігіне қарады. Кавказ Албаниясының әлсіреуімен, аймақ біртіндеп Иберия патшалығының құрамына енді, 5 ғасырда оның герцогтығының (саериставо) біріне айналды, ал халқы ақырында грузиндерге сіңірілді. Херети деген атау грузин деректерінде алғаш рет осы кезде кездеседі. Херетиде кавказдық албандар, дағыстандықтар, армяндар, парсылар және грузиндер қоныстанды. Бұл жерде Парсы және Армениямен сауда жасайтын дамыған қалалар болды. Херети патшалығының күшінің артуынан алаңдаған Кахетия княздығының билеушісі Квирике I, Абхазия королі Константин III-мен одақтасып, 915 жылы король Адарнасе II Патрикийге қарсы жорық жасады. Одақтас әскерлер елді басып алып, бөлісті, бірақ бұл ұзаққа соқпады, өйткені Адарнасе Патрикий жоғалтқан жерлерін тез қайтарып алды. Патшалық Кахетия шабуылдарынан сақталып қалды, бірақ Кавказ Албаниясын көрші Салларидтерге (Ирандық Әзірбайжанға) жоғалтты. Адарнасе Таоның Адарнасе III-нің қызы Динар патшайымға үйленді, олардан Ысханик деген ұлы дүниеге келді. Адарнасе Патрикийдің ұлы және мұрагері Ысханик анасы Динар патшайыммен бірге билік жүргізді. Олардың билігінде Херети Саларид әулеті билеген күшті көрші, Дейлам княздығының үстемдігін мойындауға мәжбүр болды. Грузин жылнамаларында айтылуынша, Динар патшайым ұлы Ысханикпен бірге Херетиді Шығыс православиесіне өткізіп, 10 ғасырда Шығыс православиесінен бас тартты. 950 жылы Ысханик Салларид мемлекетіндегі билік үшін болған күресті пайдаланып, тәуелсіздігін қайта орнатып, салық төлеуді тоқтатты. Келесі Херети билеушісі Иоанн (Иоанн Сенекерим, 951–959) патшалық құрған кезінде Херети патшалығы билік пен беделдің шыңына жетті, әсіресе Кавказ Албаниясының оң жағалауын аннексиялағаннан кейін. Армян тарихшысы Мовсес Каганкатватси оны «Албан патшалығының қалпына келтірушісі» деп атады. Кейіннен ол Кахетияның бір бөлігін басып алып, «Цанарлардың патшасы» деген атақты алды. Иоанн Салларид әулетінің өкілдерімен және Дауыт III Куропалат Таомен жақсы қарым-қатынаста болды. Ол әкесі мен әжесі Динар патшайым сияқты патшалықтың қайта құрылуына үлкен үлес қосты. 959 жылы мұрагерсіз қайтыс болды. Оның қайтысынан кейін жергілікті әулет тоқтаған сияқты, ал патшалық Кахетияның хорепископы Квирике II (929–976) билігіне көшті. Бұл аймақ оның мұрагері Дәуіт (976–1010) және барлық грузин жерлерін біртұтас монархияға біріктіруге тырысқан Грузия патшасы Баграт III арасында даулы болды. Келесі Кахетия билеушісі, енді патша атанған Квирике III Ұлы (1010–1037) 1020 жылдары Херетиді Кахетия патшалығына қосты. 1104 жылы Грузия патшасы Давид Құрылысшы патшалықты бақылауына алғанда, Херети Грузияның герцогтығына (саериставо) айналды. Херетидегі грузин билігін Әзірбайжан Атабегтері, Хорезм империясы және Ылхандық билігі үзіліске ұшыратты. 1466 жылы біріккен Грузия монархиясы толық ыдырағаннан кейін, Херети Кахетия тажына қарады. Содан кейін провинцияның атауы тарихи жазбалардан және күнделікті қолданыстан біртіндеп жоғалып кетті, себебі оны тікелей басқарған Қара Қойлы, Ақ Қойлы, Сафавид, Афшарид және Осман биліктері болды.

From the earliest times, Hereti came under the rule of the Caucasian Albania. With the decline of Caucasian Albania, the area was gradually incorporated into the Iberian kingdom forming one of its duchies (saeristavo) in the 5th century and its peoples were eventually assimilated into the Georgians proper. It was when the name Hereti first appeared in the Georgian sources. Hereti was populated by Caucasian Albanians, Dagestani, Armenians, Persians and Georgians. It had flourishing towns that traded with Persia and Armenia. Alarmed by the increasing power of the Heretian kingdom, Kvirike I, the ruler of the neighbouring Kakhetian principality, allied himself with King Constantine III of Abkhazia and, in 915, campaigned against King Adarnase II Patrikios. The allies occupied and divided the country but for a short time as Adarnase Patrikios soon reconquered what had been lost. The kingdom survived Kakhetian attacks but lost Caucasian Albania to its Sallarid (Iranian Azerbaijan) neighbour. Adarnase married Queen Dinar, a daughter of Adarnase III of Tao, with whom he had a son Ishkhanik. Ishkhanik, a son and successor of Adarnase Patrikios, ruled together with his mother Queen regnant Dinar. Under them, Hereti was forced to recognize the supremacy of the stronger neighbour, Principality of Daylam, ruled by the Salarid dynasty. According to The Georgian Chronicles Queen Dinar, along with her son Ishkhani converted Hereti to the Eastern Orthodox confession and abandoned the Oriental Orthodox confession in the 10th century. In 950, Ishkhanik took advantage of the bitter power struggle in the Sallarid state, and ceased to pay tribute effectively restoring his independence. The next Heretian ruler, John (Ioane Senekerim, 951–959), during his reign kingdom of Hereti reached a climax of power and prestige, mainly after the annexation of the right bank of Caucasian Albania. Armenian historian Movses Kaghankatvatsi calls him "restorer of the Kingdom of Albania". Later he annexed parts of Kakheti and adopted the title of "King of the Tsanars". John had good relations towards the representatives of the Sallaried Dynasty and with David III Kuropalates of Tao. Like his father and his grandmother Queen Dinar, he contributed a lot to the conversion of his kingdom. He died in 959 without an heir. After his death, a local dynasty seems to have ceased to exist, and the kingdom fell under Kvirike II, Chorepiscopus of Kakheti ( 929–976). The area then was contested between his successor, David ( 976–1010), and the Georgian king Bagrat III who sought to bring all Georgian lands into a single monarchy. The next Kakhetian ruler, already titled as the king, Kvirike III the Great (1010–1037) finally absorbed Hereti into his Kingdom of Kakheti Hereti in the 1020s. When the Georgian king David the Builder brought the kingdom under his control in 1104, Hereti became a saeristavo (i. e. a duchy) within the Georgian realm. Georgian rule of Hereti was interrupted by Atabegs of Azerbaijan, Khwarezmid Empire and Ilkhanid rule. After the final disintegration of the unified Georgian monarchy in 1466, Hereti came under the Kakhetian crown. Afterwards, the name of the province itself has gradually disappeared from the historic records and public usage due to successively Kara Koyunlu, Aq Qoyunlu, Safavid, Afsharid, and Ottoman rules.

Херети билеушілері

БасқарушыМерзіміЛакыбыЕскермелер1. Сахл Еваншахик815–840Принц2. Адарназа (I)840–865Принц3. Григол Хамам865–897Патша (893 жылдан бастап)4. Адарназа (II)897–943Патша5. Ишканик943–951Патша, бірге билеуші: патшайым Динар6. Иоанн Сенекерим951–959Патша "Цанарлардың патшасы" атанды995–997Қысқа мерзімге Кахетиялық Дәуіт басып алды997–1020 жылдарға дейін – тақ мұрагерліксіз кезең1020 жылдарКахетиялық Квирике III-ке қосылды.