Кіріспе

Китч (/k//ɪ//tʃ/ KITCH; неміс тілінен алынған сөз) – өнер мен дизайнға қатысты қолданылатын термин. Ол көбінесе наив еліктеу, шамадан тыс эксцентрикалық, артық немесе әдеттегіден тыс дәмсіз деп қабылданады. Қазіргі авангард китчтің мелодрамалық бейілімдеріне, адамның жағдайымен сырттай байланысына және сұлулықтың натуралистік өлшемдеріне дәстүрлі түрде қарсы тұрады. 20-шы ғасырдың бірінші жартысында китч көбінесе жоғары өнердің тұжырымдық тереңдігінен айырылған, көптеп өндірілген, халық мәдениетінің өнімдерін сипаттау үшін қолданылды. Алайда, 1950-ші жылдарда поп-арт пайда болғаннан бері китч жаңаша жоғары мәртебелі тартымдылыққа ие болды, көбінесе біліп-білмейтін ирониялық, қызықты немесе адал ниетпен қолданылады. Көркем өнерді "китч" деп атау жиі кемсітуші болып табылады, бірақ әрқашан солай емес. Китч деп есептелетін өнерді толығымен оң және шынайы түрде бағалауға болады. Мысалы, ол сырттан ұнатпайтын немесе қорқынышты болмай, әдемі немесе "ерекше" болу мүмкіндігін береді, мысалы, "Покер ойнайтын итттер" суреттеріндегідей. Көркем өнермен қатар, китч сапасы музыканы, әдебиетті немесе кез келген басқа шығармашылық салаларды сипаттау үшін де қолданылады. Китч пен "camp" (лагерь) өнерлерінің арасында байланыс бар, себебі екеуі де ирония мен әсемдікті қамтиды.

Тарих

Китч термині 1860 және 1870 жылдары Германияның Мюнхен қаласындағы өнер нарықтарында пайда болды, ол арзан, танымал және сатуға қолайлы суреттер мен эскиздерді сипаттау үшін қолданылды. 1936 жылы жарық көрген «Das Buch vom Kitsch» («Китч кітабы») еңбегінде Ханс Райман оны «суретші студиясында туған» кәсіби ұғым ретінде анықтады. Китчті зерттеу 1970 жылға дейін негізінен Германияда жүргізілді, ал Вальтер Бенджамин осы саладағы маңызды ғалым болды. Китч – бұл заманауи құбылыс, ол соңғы ғасырлардағы өнеркәсіптік революция, қалалану, жаппай өндіріс, пластик, радио және теледидар сияқты жаңа материалдар мен бұқаралық ақпарат құралдары, орта таптың өсуі және жалпы білім беру сияқты әлеуметтік өзгерістермен бірге пайда болды. Бұл факторлардың барлығы халыққа арналған өнердің артық өндіріліп, қанағаттандырылмаған сұраныс тудыруына әсер етті.

Меланхоликалық кич пен ностальгиялық кич

1999 жылы жарық көрген «Жасанды патшалық: Китч тәжірибесінің қазынасы» атты кітабында мәдениет тарихшысы Селесте Олалкуиага китч теориясын жетілдіреді, оның пайда болуын ерекше он тоғызыншы ғасыр құбылысы ретінде қарастырады және оны ғылым мен индустрия өзгертіп жаңартқан әлемде туындаған жоғалту сезімімен байланыстырады. Қағаз салмақтары, аквариумдар, русалкалар және Кристалл сарайы сияқты мысалдарға ден қойып, Олалкуиага Бенджаминнің «диалектикалық бейне» тұжырымын пайдаланып, «меланхолиялық китчтің» утопиялық әлеуеті туралы пікір білдіреді, оны жиі талқыланатын «ностальгиялық китчтен» ажыратады. Китчтің осы екі түрі есте сақтаудың екі түрлі формасына сәйкес келеді. Ностальгиялық китч «еске түсіру» арқылы жұмыс істейді, ол «тәжірибе қарқындылығын саналы немесе құрастырылған сабақтастық сезімі үшін құрбан етеді»:

Сәттің қарқындылығына төзбей, еске түсіру оқиғаның қабылданатын бөліктерін іріктеп, толыққанды естелікке біріктіреді. [ ] Осы қайта құрылған тәжірибе өзінің символы ретінде қатып қалып, мәдени жәдіге айналады. Ал меланхолиялық китч «есте сақтау» арқылы жұмыс істейді, Олалкуиага оны «сувенирмен» байланыстырады, ол «зат арқылы қарқындылық пен бірдендік тәжірибесін қайта иеленуге» тырысады. Еске түсіру есте қалған оқиғаны символдық («өкілдік мағынасы үшін тікелейліктен айырылған») салаға аударса, есте сақтау – «белгісіздің естелігі», ол «тәжірибе қарқындылығы үшін уақыттың үздіксіздігін құрбан етеді». Өлімді жоққа шығарудан гөрі, меланхолиялық китч тек оның көптеген «өлімдерін» мойындау арқылы жұмыс істей алады, бұл кейін тауарға айналдырылып, көбейтіледі. Ол «оқиғалардың өтімділігін мақтайды, олардың ішінара және бұзыла бастаған естеліктерінде өзінің уақытша ығысуын растауды іздейді». Осылайша, Олалкуиага үшін меланхолиялық китч Бенджаминнің диалектикалық бейнесі ретінде жұмыс істей алады: «өзінің утопиялық мүмкіндіктерін ашып көрсететін, өзінің өлімін үнемі қайта тірілтетін қалдық, қираған». Ол 2001 жылы жарық көрген «Китч туралы» кітабында Ян Ове Тув және басқалармен бірлесіп, ескі шеберлердің әдістерін повестьтік стильмен, романтизммен және эмоционалды бейнелермен үйлестірді.