Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мифтік ұғым
Mythical concept
Ежелгі египеттіктер жан (kꜣ және bꜣ; Египетше айтылуы ka/ba) көптеген бөліктерден тұрады деп сенген. Осы жанның құрамдас бөліктеріне қоса, адам денесі де болған (ḥ деп аталады, кейде көпше түрі ḥꜥw, шамамен "дене мүшелерінің жиынтығы" деген мағынада). Ежелгі египеттік жаратылыс мифтерінде Атум құдайы өзінің сиқырымен (ḥkꜣ) пайдаланып, хаостан әлемді жаратқан. Жер сиқырмен жаратылғандықтан, египеттіктер әлемнің сиқырға толы екеніне, сондай-ақ оның үстіндегі барлық тірі нәрсе де солай екеніне сенген. Адамдар жаратылғанда, бұл сиқыр жан түрінде көрінді, ол әр адамның ішінде және онымен бірге болатын мәңгілік күш. Жан және оны құрайтын бөліктер туралы түсінік Ежелгі Патшалықтан Жаңа Патшалыққа дейін, кейде бір әулеттен екіншісіне, бес бөліктен көбірекке дейін өзгеріп отырды. Көптеген египеттік жерлеу мәтіндері жанның көптеген бөліктеріне сілтеме жасайды:
The ancient Egyptians believed that a soul (kꜣ and bꜣ; Egypt. pron. ka/ba) was made up of many parts. In addition to these components of the soul, there was the human body (called the ḥꜥ, occasionally a plural ḥꜥw, meaning approximately "sum of bodily parts"). According to ancient Egyptian creation myths, the god Atum created the world out of chaos, utilizing his own magic (ḥkꜣ). Because the earth was created with magic, Egyptians believed that the world was imbued with magic and so was every living thing upon it. When humans were created, that magic took the form of the soul, an eternal force which resided in and with every human. The concept of the soul and the parts which encompass it has varied from the Old Kingdom to the New Kingdom, at times changing from one dynasty to another, from five parts to more. Most ancient Egyptian funerary texts reference numerous parts of the soul:
Осылардың барлығы, өлген адамның рухтары, ол адам өмірден кейінгі өмірге сәтті өтіп болғаннан кейін Ах деп аталды.
Collectively, these spirits of a dead person were called the Akh after that person had successfully completed its transition to the afterlife.</blockquote>
Кхет (дене)
ẖt (Египеттік орфография: кхет) немесе физикалық форма, жанның (kꜣ/bꜣ) интеллектке ие болуы немесе әулет асты әлемінің сақшыларымен сотталу мүмкіндігіне қол жеткізуі үшін қажет болды. Сондықтан, дене мүмкіндігінше тиімді және толық сақталуы керек еді, ал жерлеу камерасы мүмкіндігінше жекелендірілуі керек, онда суреттер мен мүсіндер марқұмның өмірінен көріністер мен жеңістерін көрсетуі керек еді. Ежелгі Патшалықта тек фараон ғана мумиялануға құқылы болды, осылайша мәңгілік және толыққанды өмірге қол жеткізу мүмкіндігіне ие болды. Орта Патшалықта барлық қайтыс болғандарға осы мүмкіндік берілді. Ежелгі грек ғалымы Геродот, қайғырып жүрген отбасыларға мумиялаудың түрі мен сапасын таңдауға мүмкіндік берілгенін айтты: "Ең жақсы және ең қымбат түрі [Озиристі] бейнелейді, екіншісі біраз төмен және арзан, ал үшіншісі ең арзан". Дененің күйі өлімнен кейінгі өмірдің сапасымен тығыз байланысты болғандықтан, Орта Патшалық дәуірінде жерлеу камераларында марқұмның сүйікті ойын-сауықтары мен үлкен жетістіктері бейнеленген ғана емес, сонымен қатар қабірлерге кішкентай мүсіндер (ушабтилер) – қызметшілердің, құлдардың және сақшылардың (кейбір жағдайларда жақын жануарлардың) мүсіндері қосылды, олар марқұмға өлімнен кейінгі өмірде қызмет етуі үшін арналған. Құдайлар адамды соттамас бұрын, оны бірнеше жерлеу рәсімі арқылы "ояту" қажет болды, бұл оның мумияланған денесін қайта жандандыруға бағытталған. Басты рәсім – ауызды ашу рәсімі, фараон Сети I-нің қабірінде ең жақсы бейнеленген. Қабырғалар мен қабірдегі мүсіндерде дін қызметкерлерінің қасиетті рәсімдерді орындайтын бейнелері мен суреттері орналасқан, ал суреттердің астында ауызды ашу литургиясының мәтінін табуға болады. Бұл рәсім, болжам бойынша, жерлеу кезінде орындалған, оның мақсаты – ми, бас, аяқ-қолдар және т.б. сияқты дененің әр бөлігін жандандыру болды, сонда рухани дене өлімнен кейін де қозғала алатын болады.
The ẖt (Egyptological spelling: khet), or physical form, had to exist for the soul (kꜣ/bꜣ) to have intelligence or the chance to be judged by the guardians of the underworld. Therefore, it was necessary for the body to be preserved as efficiently and completely as possible and for the burial chamber to be as personalized as it could be, with paintings and statuary showing scenes and triumphs from the deceased's life. In the Old Kingdom, only the pharaoh was granted mummification and, thus, a chance at an eternal and fulfilling afterlife. By the Middle Kingdom, all dead were afforded the opportunity. Herodotus, an ancient Greek scholar, observed that grieving families were given a choice as to the type and or quality of the mummification they preferred: "The best and most expensive kind is said to represent [Osiris], the next best is somewhat inferior and cheaper, while the third is cheapest of all." Because the state of the body was tied so closely with the quality of the afterlife, by the time of the Middle Kingdom, not only were the burial chambers painted with depictions of favourite pastimes and great accomplishments of the dead, but there were also small figurines (ushabtis) of servants, slaves, and guards (and, in some cases beloved pets) included in the tombs, to serve the deceased in the afterlife. Before a person could be judged by the gods, they had to be "awakened" through a series of funerary rites designed to reanimate their mummified remains in the afterlife. The main ceremony, the opening of the mouth ceremony, is best depicted within Pharaoh Seti I's tomb. All along the walls and statuary inside the tomb are reliefs and paintings of priests performing the sacred rituals and, below the painted images, the text of the liturgy for opening of the mouth can be found. This ritual which, presumably, would have been performed during interment, was meant to reanimate each section of the body: brain, head, limbs, etc. so that the spiritual body would be able to move in the afterlife.
Сах (рухани дене)
Егер барлық ырымдар, рәсімдер және ẖt-ні сақтау рәсімдері дұрыс орындалса және марқұм (Озирис пен жер асты құдайлары) өмірден кейінгі өмірге өтуге лайық деп табылса, sꜥḥ (sah; физикалық дененің рухани бейнесі) қалыптасады. Бұл рухани дене өмірден кейінгі көптеген тұлғалармен қарым-қатынас жасай алды. Үлкен құрылымның бөлігі ретінде, ꜣḫ, sꜥḥ кейде өшпенділікке ұшыраған рух ретінде қарастырылды, ол жер астынан осы өмірде оған зиян келтіргендерден кек алу үшін оралып келеді. Орта патшалықтан табылған бір қабірдегі мысал бар, онда бір ер адам қайтыс болған әйеліне хат қалдырған, ол оны қинап жатқан болып көрінеді:
If all the rites, ceremonies, and preservation rituals for the ẖt were observed correctly, and the deceased was found worthy (by Osiris and the gods of the underworld) of passing through into the afterlife, the sꜥḥ (sah; spiritual representation of the physical body) forms. This spiritual body was then able to interact with the many entities extant in the afterlife. As a part of the larger construct, the ꜣḫ, the sꜥḥ was sometimes seen as an avenging spirit which would return from the underworld to seek revenge on those who had wronged the spirit in life. A well known example was found in a tomb from the Middle Kingdom in which a man leaves a letter to his late wife who, it can be supposed, is haunting him:
Мен саған қандай жамандық жасадым, сондықтан мен осы жаман жағдайға түстім? Мен саған не істедім? Бірақ сен маған жасаған нәрсе – ешқандай жамандық істемегеніммен, маған қол сұғуың. Сені күйеуім ретінде бірге тұрғаннан бері бүгінге дейін саған не істедім, соны жасыруым керек пе? Сен ауруға шалдыққанда, мен шебер дәрігерді шақыртып алдым. Мен сегіз ай бойы еркектей ішіп-жемедім. Мен үйімізбен бірге көше кварталының алдында қатты жыладым. Саған көмбеуге мата бердім және саған қажетті ешқандай жақсылықты жасамай қалмадым. Ал енді, міне, үш жылдан бері үйге кірмей, жалғыз өзіммін, бірақ мен сияқты адамның мұндай іс жасауы дұрыс емес. Мен мұны сен үшін істедім. Бірақ, міне, сен жақсы мен жаманды ажырата алмайсың.
What wicked thing have I done to thee that I should have come to this evil pass? What have I done to thee? But what thou hast done to me is to have laid hands on me although I had nothing wicked to thee. From the time I lived with thee as thy husband down to today, what have I done to thee that I need hide? When thou didst sicken of the illness which thou hadst, I caused a master physician to be fetched I spent eight months without eating and drinking like a man. I wept exceedingly together with my household in front of my street quarter. I gave linen clothes to wrap thee and left no benefit undone that had to be performed for thee. And now, behold, I have spent three years alone without entering into a house, though it is not right that one like me should have to do it. This have I done for thy sake. But, behold, thou dost not know good from bad.
Рен (аты-жөні, жеке басы)
Адамның аты немесе rn (𓂋𓈖 'аты') жеке тұлғаның маңызды бір бөлігі болды және өлімнен кейін тірі қалудың кілті еді. Көбінесе ежелгі египеттік есімдер иесімен тікелей байланысты мағынаға ие деп сендірілді. Мүсінге ат қою арқылы сол атпен аталған қайтыс болған адамға бейне беріліп, екінші дене құрылды. Есімді бір заттан немесе ескерткіштен жою осы байланысты үзіп, кейде қабірден кейінгі өмірдегі мүмкіндіктерін жою үшін әдейі жасалған.
A person's name, or rn (𓂋𓈖 'name') was an essential aspect of individuality and central to one's survival after death. Most ancient Egyptian names embodied a meaning which was believed to have a direct relationship with its owner. Placing a name on a statue ceded the image to the dead named, providing a second body. The obliteration of a name from an object or monument destroyed this connection and in some cases was done intentionally to hinder one's prospects in the afterlife.
Ба (жеке тұлға)
b (Египет тілінде: ba) – жеке адамды ерекшелейтін барлық нәрсе, «тұлға» ұғымына ұқсас. Осыған орай, жансыз заттардың да b, бірегей мінезі болуы мүмкін, және көне патшалық пирамидалары көбінесе иесінің b деп аталатын. b – египеттіктердің адамның денесі өлгеннен кейін де өмір сүретініне сенетін жанының бір бөлігі. Ол кейде қабірден ұшып шығып, артынан k-мен қосылатын адам басты құс түрінде бейнеленеді. Тағы бір жағдайда, өлген адамның b-і «Өлгендер кітабында» мумияға оралып, денесіз күйде қабірден тыс өмірге қатысады, бұл Раның күн құдайы ретінде Озириспен әр түн сайын қосылуы туралы діни түсініктерді еске түсіреді. b-у (бау) сөзі, b сөзінің көпше түрі, «әсерлілік», «күш» және «абырой» сияқты ұғымдарды білдіреді, әсіресе қасиетті құдайларға қатысты. Құдай адамдардың ісіне араласса, оның b-улары жұмыс істеп жатыр делінер еді.
The bꜣ (Egyptological pronunciation: ba) 𓅽 was everything that makes an individual unique, similar to the notion of 'personality'. In this sense, inanimate objects could also have a bꜣ, a unique character, and indeed Old Kingdom pyramids often were called the bꜣ of their owner. The bꜣ is an aspect of a person that the Egyptians believed would live after the body died, and it is sometimes depicted as a human headed bird flying out of the tomb to join with the kꜣ in the afterlife. In another mode of existence the bꜣ of the deceased is depicted in the Book of the Dead returning to the mummy and participating in life outside the tomb in non corporeal form, echoing the solar theology of Ra uniting with Osiris each night. The word bꜣw (baw), plural of the word bꜣ, meant something similar to "impressiveness", "power", and "reputation", particularly of a deity. When a deity intervened in human affairs, it was said that the bꜣw of the deity were at work.
Ка (тұрмыстық маңызы бар зат)
К (ка), 𓂓, - тірі және өлі адамды ажырататын, өмірлік мән туралы египеттік түсінік. К денеден шыққанда өлім орналасады деп сенді. Египеттіктер Кхнумның балалардың денелерін тоңдақ шеңберінде жасап, аналарының денесіне енгізетініне сенеді. Аймаққа байланысты, египеттіктер Хекет немесе Мескенет әр адамның касын жаратып, туған сәтте оларға тыныс беріп, жандарын тірілтеді деп ойлады. Египеттіктер каның тамақ пен су арқылы күш алатынына да сенеді. Сондықтан, өлілерге тамақ және су шаруалықтары ұсынылды, бірақ физикалық емес, шаруалықтағы ка тұтынылды. Орталық патшалықта мұны жеңілдету үшін «жан үйі» деп аталатын сыйлық табақтарының бір түрі жасалды. Ка египеттік бейнелеу өнерінде патшаның екінші бейнесі ретінде көбінесе бейнеленді, бұл ертеректе каны «екі есе» деп аударуға әрекет етуге әкелді. Ескі патшалықтағы жеке қабірлердегі суреттер ка иесі үшін қажетті адамдар мен заттар бар «екі дүние» бейнеледі. Ежелгі Шығыс мұрағатшысы Андрей Болшаков түсіндіргендей: «Ка ұғымы Ескі патшалықтағы келесі өмірдің басты түсінігі болды. Ол Орта патшалықта да сақталды, бірақ Жаңа патшалықта маңыздылығын жоғалтты, алайда ка әрқашан құрбандықтарды қабылдаушы болып қалды».
The kꜣ (ka), 𓂓, was the Egyptian concept of vital essence, which distinguishes the difference between a living and a dead person, with death occurring when the kꜣ left the body. The Egyptians believed that Khnum created the bodies of children on a potter's wheel and inserted them into their mothers' bodies. Depending on the region, Egyptians believed that Heqet or Meskhenet was the creator of each person's kꜣ, breathing it into them at the instant of their birth as the part of their soul that made them be alive. The Egyptians also believed that the kꜣ was sustained through food and drink. For this reason food and drink offerings were presented to the dead, although it was the kꜣ within the offerings that was consumed, not the physical aspect. In the Middle kingdom a form of offering tray known as a soul house was developed to facilitate this. The kꜣ was often represented in Egyptian iconography as a second image of the king, leading earlier works to attempt to translate kꜣ as double. In the Old Kingdom private tombs, artwork depicted a "doubleworld" with essential people and objects for the owner of the ka. As Ancient Orient Curator Andrey Bolshakov explains:
"The notion of the ka was a dominating concept of the next life in the Old Kingdom. In a less pure form, it lived into the Middle Kingdom, and lost much of its importance in the New Kingdom, although the ka always remained the recipient of offerings."
Ib (жүрек)
Мысырлықтардың жан дүниесінің маңызды бөлігі – jb (ib), яғни жүрек деп есептелген. Мысыр дінінде жүрек – өлгеннен кейінгі өмірге апаратын кілт болды. Ол, жер асты әлемінде өлімнен аман қалу үшін аса маңызды болды, онда ол иесінің пайдасына немесе зиянына куәлік берді. Дене (ẖt) сияқты, жүрек те өлгеннен кейінгі өмірдегі сотталудың қажетті бөлігі болды, сондықтан оны мұқият сақтап, мумияланған денеге орналастыру қажет еді. Үстіне жүрек қабылдағышын бекітіп, оның жалтақ тілді болуына жол бермеу керек еді. «Дем алу кітаптарының» мәтініне сәйкес:
An important part of the Egyptian soul was thought to be the jb (ib), or heart. In the Egyptian religion, the heart was the key to the afterlife. It was essential to surviving death in the nether world, where it gave evidence for, or against, its possessor. Like the physical body (ẖt), the heart was a necessary part of judgement in the afterlife and it was to be carefully preserved and stored within the mummified body with a heart scarab carefully secured to the body above it to prevent it from telling tales. According to the text of the Books of Breathing:
Олар Озиристі Хонсудың тоғанына сүйреп алады, және сондай-ақ Тайхебиттен туған [Озиризм Хор, әділ], оның жүрегін ұстағаннан кейін әділ деп танылады. Олар Изида жасаған «Тыныс алу кітабын» жерлейді, ол кітаптың ішкі және сыртқы жақтарына жазылған, патшалық зығырмен оралған және сол қолтық астына, жүрегіне жақын қойылады. Жүректі өлшеу рәсімінде Анубис және құдайлар жүректі тексерген деп саналды. Егер жүрек Маат қауырсынынан ауыр болса, оны Аммит атты құбыжық бірден жеп қоятын, ал жан мәңгілікке тыныштық таппайтын еді.
They drag Osiris into the Pool of Khonsu, and likewise [the Osirism Hor, justified] born of Taikhebyt, justified after he has grasped his heart. They bury the Book of Breathings which [Isis] made, which is written on both its inside and outside, (wrapped) in royal linen, and it is placed [under] the left arm near his heart. It was thought that the heart was examined by Anubis and the deities during the Weighing of the Heart ceremony. If the heart weighed more than the feather of Maat, it was immediately eaten by the monster Ammit, and the soul became eternally restless.
Жап (көлеңке)
Адамның көлеңкесі немесе силуэті, швт (шығарма) әрқашан қатар жүреді. Осы себепті, египеттіктер көлеңкенің өкілдік ететін адамның бір бөлігін сақтайтынына сенген. Осы байланыс арқылы, адамдар мен құдайлардың мүсіндері кейде көлеңке деп аталған. Египеттік өлілер кітабына (BD) түсіндірме жазған египтолог Огден Гоелет, Jr. көлеңкелердің түрлерін талқылайды:
A person's shadow or silhouette, šwt (shut), is always present. Because of this, Egyptians surmised that a shadow contains something of the person it represents. Through this association, statues of people and deities were sometimes referred to as shadows. In a commentary to The Egyptian Book of the Dead (BD), Egyptologist Ogden Goelet, Jr. discusses the forms of the shadow:
Көптеген BD папирустары мен қабірлерде қайтыс болған адамның күндіз қабірден көлеңке түрінде шығатыны бейнеленген, ол – жұқа, қара, ешқандай ерекшелігі жоқ адам силуэті. Бұл түрдегі адам, біздің түсінігімізше, бұрынғы өмірінің көлеңкесі ғана, бірақ бәрібір бар. Көлбеттің BD-де, әсіресе құдайлармен байланысты тағы бір түрі – құстың қанатынан жасалған күн көлеңкесі, ол көлеңке жасайтын зат.
In many BD papyri and tombs the deceased is depicted emerging from the tomb by day in shadow form, a thin, black, featureless silhouette of a person. The person in this form is, as we would put it, a mere shadow of his former existence, yet nonetheless still existing. Another form the shadow assumes in the BD, especially in connection with gods, is an ostrich feather sun shade, an object which would create a shadow.
Секем (күш, форма)
Мысырлықтардың жанның осы бөлігін түсіндіруі туралы аз ғана мәлімет белгілі. Көптеген ғалымдар сḫм (секхем) – барлық сот үкімдері шығарылғаннан кейін артық өмірде жанның тірі күші немесе өмірлік энергиясы деп анықтайды. "Өлілер кітабында" ол "күш" ретінде және Хорус пен Озиристің жер асты әлемінде мекендейтін орны ретінде сипатталған. ꜣḫ-ты қайта тірілту үшін дұрыс жерлеу рәсімдерін орындау және үнемі құрбандықтар шалу қажет болды. Бұл рәсім " (өлген адамды) (тірі) ꜣḫ-қа айналдыру" деп аталатын. Осы мағынада, жиырмасыншы династия кезінде (егер қабір тәртіпсіз болса) ол айналып жүретін әруаққа айналды. ꜣḫ жағдайларға байланысты тірі адамдарға зиян немесе пайда келтіруі мүмкін, мысалы, қорқынышқа салу, кінә сезіміне толу, ауру және т.б. Оны қабірдің құрбандық шалатын орында қалдырылған дұғалар немесе жазба хаттар арқылы шақыруға болар еді, сондай-ақ тірі туыстарға көмектесу үшін, мысалы, дау-жанжалдарды шешу, басқа өлгендерге немесе жердегі жағдайды жақсартуға құқылы құдайларға шағымдану арқылы жазалау үшін де шақыруға болатын. ꜣḫ-тың бөлінуі және kꜣ мен bꜣ-тың бірігуі дұрыс құрбандықтар шалу және тиімді сиқырды білу арқылы өлімнен кейін жүзеге асырылды, бірақ қайтадан өлу қаупі де болды. Мысырлық жерлеу әдебиеті (мысалы, табыт мәтіндері мен "Өлілер кітабы") қайтыс болған адамға "екінші рет өлмеуге" және ꜣḫ болуға көмектесу үшін жазылған.
Little is known about the Egyptian interpretation of this portion of the soul. Many scholars define sḫm (sekhem) as the living force or life force of the soul which exists in the afterlife after all judgement has been passed. It is defined in a Book of the Dead as the "power" and as a place within which Horus and Osiris dwell in the underworld. The reanimation of the ꜣḫ was only possible if the proper funeral rites were executed and followed by constant offerings. The ritual was termed s ꜣḫ "make (a dead person) into an (living) ꜣḫ". In this sense, it developed into a sort of roaming ghost (when the tomb was not in order any more) during the Twentieth Dynasty. An ꜣḫ could do either harm or good to persons still living, depending on the circumstances, causing, e. g., nightmares, feelings of guilt, sickness, etc. It could be invoked by prayers or written letters left in the tomb's offering chapel also in order to help living family members, e. g., by intervening in disputes, by making an appeal to other dead persons or deities with any authority to influence things on earth for the better, but also to inflict punishments. The separation of ꜣḫ and the unification of kꜣ and bꜣ were brought about after death by having the proper offerings made and knowing the proper, efficacious spell, but there was an attendant risk of dying again. Egyptian funerary literature (such as the Coffin Texts and the Book of the Dead) were intended to aid the deceased in "not dying a second time" and to aid in becoming an ꜣḫ.