Кіріспе
Бір жақты есту қабілетінің жоғалуы (UHL) – бір құлақта нормативті есту қабілеті, ал екінші құлақта есту қабілетінің нашарлауымен сипатталатын есту қабілетінің бұзылу түрі.
Ауру таралуы
1998 жылы мектеп оқушылары арасында жүргізілген зерттеуде, мың баланың арасында 6-12-сінің бір жақты есту қабілетінің әлсіздігі болса, 0-5-інің орташадан ауырға дейін бір жақты есту қабілетінің әлсіздігі болған. 1998 жылы АҚШ-та 391 000-ға жуық мектеп жасындағы баланың бір жақты есту қабілетінің бұзылуы бар деген болжам жасалды.
Терең бір жақты есту қабілетінің төмендеуі
Терең бір жақты есту қабілетінің төмендеуі – бір құлақтың есту қабілетінің жоғалтылуы (91 дБ немесе одан жоғары есту қабілетінің төмендеуі) кезіндегі есту қабілетінің ерекше түрі. Терең бір жақты есту қабілетінің төмендеуі бар адамдар тек моноауральды (моно) дыбыстарды ғана ести алады. Терең бір жақты есту қабілетінің жоғалуы немесе бір жақты саңыраулық (SSD) естуды түсінуді өте қиын етеді. Сөйлеу мен фондық шудың деңгейі бірдей болғанда, бір жақты саңырау адамдар әңгіменің шамамен 30–35% ғана естиді. SSD-мен ауыратын адамдар басқалармен қарым-қатынас кезінде көбірек күш жұмсауы керек. Егер науқас бір құлағынан ғана ести алса және есту қабілетінің бұзылуын толықтыру мүмкіндіктері шектеулі болса, мысалы, тыңдау орнын өзгерту, топтық талқылаулар мен динамикалық тыңдау жағдайлары қиынға соғады. Терең бір жақты есту қабілетінің төмендеуі бар адамдар есту қабілетін жақсартуға жасаған үнемі тырысуларынан әлеуметтік жағынан ұялуы мүмкін, бұл олардың ерекше дене тілі мен мінез-құлқына әкеледі. UHL сонымен қатар дыбыс көзінің бағытын, қашықтығын және қозғалысын анықтау мүмкіндігін жояды, бұл есту мен түсінуге кері әсер етеді. Сүйекке бекітілген есту аппараттары (BAHA) – бұл сүйек арқылы дыбысты өткізетін құрылғылар, олар хирургиялық жолмен мастоид сүйегіне имплантацияланады, ал тірегі тері арқылы шығып тұрады. Сыртқы есту аппараты тірекке бекітіліп, сүйек арқылы дыбысты қалыпты есту құлағының кохлеасына жібереді. Сыртқы компонентті бас немесе жұмсақ таспаға бекітіп, хирургиялық емес құрылғы ретінде де пайдалануға болады. BONEBRIDGE сүйек арқылы дыбысты өткізетін имплантаты хирургиялық жолмен тері астындағы мастоид сүйегіне орнатылады. Аудио процессор сыртқы жағынан киіледі және магниттермен бекітіледі. Ол дыбысты электрлік сигналдар түрінде тері арқылы имплантқа жібереді. Имплант содан кейін дыбыс тербелістерін сүйек арқылы бас сүйегі арқылы қалыпты есту құлағының кохлеасына жібереді. ADHEAR сүйек арқылы дыбысты өткізетін жүйесі – құлақтың артындағы теріге жабысатын хирургиялық емес құрылғы. Ол тербеліс арқылы тері мен бас сүйегі арқылы дыбыс тербелістерін қалыпты есту құлағының кохлеасына жібереді. SoundBite ауыз ішіндегі сүйек арқылы дыбысты өткізетін жүйесі тістер арқылы сүйек арқылы дыбысты өткізеді. Оның бір бөлігі есту аппараттарының артында орналасқан, ал екінші бөлігі ауызға салынатын тіс протезіне ұқсас, сымсыз байланыс арқылы қосылады. Бұл құрылғы 2015 жылы өндірістен алынып, қазір қолжетімді емес. Көптеген елдерде кохлеарлық имплантты қолдану арқылы бір жақты есту қабілетінің төмендеуін емдеуге болады. Құрылғы есту қабілеті жоқ құлақтың кохлеасына хирургиялық жолмен орнатылады және сыртқы дыбыс процессорымен бірге қолданылады. Кохлеяны электрлік стимуляциялау арқылы дыбыс есту нервіне және миға жіберіледі.
Бағалау
Snapp 2019 бойынша CROS технологиялық шешімдері бір жақты есту қабілетінің нашарлауы (SSD) бар адамдар үшін инвазивті емес, эстетикалық тұрғыдан тартымды, төмен құнға ие нұсқаны ұсынады. CROS есту аппараттарының басты артықшылықтары – зақымдалған жақтан дыбысты жақсырақ сезіну және сөйлеу зақымдалған жақта айтылғанда шуды жақсырақ есту. Дегенмен, CROS шешімдері екі құлақты естуді қалпына келтірмейді және локализация сияқты екі құлақты қабылдауды қажет ететін тапсырмаларды жақсарта алмайды. BAHA жүйесіне жасалған бір зерттеуде пациенттің бас сүйегі арқылы дыбыс өткізудің нашарлауына байланысты пайда көрінетіні анықталды. Тағы бір зерттеуде дыбыс локализациясы жақсармағанымен, бас көлеңкесінің әсері азайғаны байқалды. BAHA жүйесі CROS жүйесімен салыстырғанда жоғары пациент қанағаттанғандығын және пайдалы екенін көрсетті. BONEBRIDGE жүйесі жақсы есту нәтижелерін қамтамасыз ететіні дәлелденді, сонымен қатар пациенттер жоғары субъективті пайдаға ие болды. Бұл құрылғы бас көлеңкесі әсерін азайтады. Sprinzl және авторлар (2016) BONEBRIDGE жүйесінің басқа имплантацияланған сүйек өткізгіш құрылғылармен салыстырғанда азаматтықтардың нашарлау деңгейі төмен екенін анықтады. ADHEAR жүйесіне қатысты зерттеулер пациенттердің BAHA жүйесімен (бас немесе жұмсақ таспамен) салыстырғанда теріге қысым болмауына байланысты ыңғайлылыққа қанағаттанғандығы жоғары және күнделікті кию уақыты ұзақ екенін көрсетті. CROS есту аппараттарымен салыстырғанда жақсы нәтижелер де хабарланды. SoundBite жүйесіне жасалған зерттеулер оның есту қабілетін жақсартатынын және пациенттердің қанағаттанғандығы жоғары екенін көрсетті, әсіресе хирургиялық қажеттіліктің болмауына байланысты. Кейбір пайдаланушылар құрылғыдан акустикалық кері байланыс сезінгенін хабарлады. Кохлеарлық имплантаттар (КИ) бір жақты есту қабілетінің нашарлауы бар пациенттерге шуылдауды азайту, локализация, сөйлеуді түсіну және өмір сапасын (ӨС) жақсарту тұрғысынан пайдалы екені дәлелденді. Дыбыстарды анықтау қабілетінің артуына себеп – басқа емдеу әдістерінен айырмашылығы, кохлеарлық имплантпен бір жақты есту қабілетінің нашарлауын емдеу екі кохлеаның да стимуляциялануына әкеледі, бұл миға дыбыстың орналасуын жақсырақ түсінуге көмектеседі. Алайда, пациенттер алдыңғы жақта немесе имплантат орнатылған жақта қиындықтарға тап болуы мүмкін.
Басқа да тыңдау мәселелері
Бір жақты есту қабілеті төмен мектеп жасындағы балалардың үлгерімі нашар болуы мүмкін және оларға білім беруде көмек қажет. Дегенмен, бәрі солай емес. Олардың мінез-құлқында мәселелер бар деп қабылдануы да мүмкін. Бір жақты есту қабілеті төмен адамдар кез келген дыбыстың қайдан келетінін анықтауда қиындыққа кезеседі. Олар дабылдың немесе телефонның дыбысын табуға шамасы келмейді. Олар үшін Marco Polo ойыны ойнау мүмкін емес. Стерео дұбырған құлаққап киген кезде бір жақты есту қабілеті төмен адамдар тек бір арнаны ғана ести алады, сондықтан дыбыстың кеңістіктегі орны туралы ақпарат (арналар арасындағы дыбыс деңгейі мен уақыт айырмашылығы) жоғалады; кейбір музыкалық аспаптар бір арнаға жиектелген жағдайда жақсы естілуі мүмкін, ал дыбыс шығарудың ерекше жағдайларында, мысалы, толық стерео бөліну немесе стерео ауыстыру сияқты, композицияның тек бір бөлігі ғана естілуі мүмкін; 3D дыбыс эффектілерін қолданатын ойындарда дыбыс нашар естілуі мүмкін, өйткені ол естімейтін құлаққа келеді. Бұл мәселені бағдарламалық немесе аппараттық құралдарды пайдалану арқылы шешуге болады – аудио ойнатқыш, операциялық жүйе, күшейткіш немесе дыбыс көзі арқылы балансты бір арнаға реттеуге болады (егер параметр екі арнадан да дыбысты бір арнаға дейін азайтатын болса), немесе екі арнаны да моноға айналдыруға болады. Мұндай параметрлер құрылғының немесе бағдарламалық жасақтаманың қолжетімділік мүмкіндіктері арқылы қолдануға болады.