Ежелгі Египеттің "Есіктер Кітабы"

Кіріспе

Ежелгі Мысырдың жерлеу мәтіні

Қақпалар кітабы (كتاب البوابات) – Жаңа патшалық дәуірінен қалған ежелгі Мысырдың жерлеу мәтіні. Қақпалар кітабы ұзақ және егжей-тегжейлі, жүз көріністен тұрады. Ол күн құдайы Рамен бірге түнгі сағаттарда жер асты әлемі арқылы қайта тірілу сапарына шыққан, жаңадан дүниеден өткен жанның жолын баяндайды. Жан сапардың әр сағатында бірнеше "қақпадан" өтуі тиіс. Әр қақпаны әртүрлі құдайлармен байланысты әртүрлі жылан құдайлар күзетіп тұрады. Көшкеннің әрбір күзетшінің есімін білуі маңызды. Өлгендердің сотталуын бейнелейтін суреттер соңғы үш сағатта көрсетіледі. Мәтін кейбіреулердің зардапсыз өтетінін, ал басқаларының отты көлде азапталуын көрсетеді. Раның жер асты әлемі арқылы жасаған сапарының соңында ол жаңадан пайда болып, аспандағы өз орнына қайта оралады.

Тарих

Мысырлықтар бұл мәтінді атаған жоқ. Оны француз египтологы Гастон Масперо «Livre de Portes» (Есік кітабы) деп атады. Жан Франсуа Шампольоннан Эрик Хорнунг пен Александр Пянковқа дейін көптеген ғалымдар бұл кітапты зерттеді, түсіндіріп, аударды. Олардың соңғы екеуі сағаттарды және бөлімдерді анықтауды жасады. Бұл мәтін 19 және 20 династиялардың қабірлерінде табылды, бірақ алғашқы нұсқасы 18-ші династияда, Хоремхептің қабірінде кездесті, алайда бұл нұсқа толық емес.

Көріністер

Гейтс кітабындағы әртүрлі көріністер Жаңа патшалықтағы Хоремхебтен (б.з.д. 1295 ж. шамамен) бастап Рамсес VII-ге (б.з.д. 1130 ж. шамамен) дейінгі көптеген қабірлерде бейнеленген. Сети I саркофагын безейтін алғашқы толық жазуға және оның қабірінің бағаналы залдарын безейтін кітаптың бірінші жартысына ие. Хоремхебтің қабіріндегі қабырғаларда Кітаптың ең ерте бейнелері сақталған. Екінші сағаттан алтыншы сағатқа дейін оның қабірінің қабырғасында бейнеленген. Бұл маңызды болды, өйткені ол Хоремхебке дейін жерлеу камераларының қабырғаларында әдетте көрсетілетін Амдуаттың дәстүрлі қолданылуын бұзды. Бұл Раның жер асты әлемі арқылы жасаған саяхатын да көрсетеді, бірақ кейбір айырмашылықтары бар. Көптеген қабірлерде Гейтс кітабымен бірге қолданылады, өйткені ол қайтыс болған жанның жолы мен оның жер асты әлемінде кездесетін құдайларды көрсетеді. Мұхаммед Рагеб Дардирдің айтуынша, кітаптардың басты айырмашылығы – Гейтс кітабы қайтыс болған жанға кезігетін қауіптер туралы және қайта тірілу үшін әр қақпадан өту үшін не істеу керектігі туралы нұсқау болып табылады. Олар көбінесе қабірлерде бейнеленеді, өйткені өздері Рамен бірге жанның саяхатын аяқтау үшін жеткілікті нұсқаулық емес. Бұл сағат ерекше, себебі Ра мен өлген жанның жер асты әлеміне кірмейтін жалғыз көрінісі. 2-сағат: Қайық Батыс таулары арасынан өткен соң екінші бөлімнің есігіне жетеді. Бұл есікті Саа Сет жыланы сақтайды. Есіктің өзі "Шөлдің күзетшісі" деп аталады. Мәтінде есіктің артындағы қараңғылық туралы айтылады, құдай өзінің құдайлық түрінде көрініс тапқанға дейін. Қайықтың айналасында Атумның күзетіндегі адамдар тұр. Мәтін бұл адамдарды Раның "құрметті" және "қарғысқа ұшыраған" деп атайды, олар өмірден кейінгі өмірде өз орнын алуы керек (құрметтілер) не жыланмен жойылды (қарғысқа ұшырағандар). Құрметтілер келесі қақпаны сақтайтын "Бұралатын" есімді жыланның қақпасына құрбандық шалады. 3-сағат: "Көмірдің тесілуі" деп аталатын есіктің артында он екі мумия бар, оларды дәліздің алдыңғы және артқы жағында отты тыныс алатын жылан сақтайды. Ра отты қараңғы дәлізді жарып өтуді талап етеді, онда ол мумиялардың айналасындағы От көлін жарықтандырады. Күн кемесі көлден өтеді, ал екінші жағында Ра мумияларды орамаларын шешіп, күн кемесін тартқандары үшін дем алып, құрбандықтар ұсынуға шақырады. Мәтінде Ра лайықты құрметті жандар үшін От көлінен аман-есен өтуді сұрайды. Кеме келесі қақпаға жеткенде, бүкіл көрініс қайтадан қараңғылыққа толы болады. 4-сағат: Қақпадан өткен соң Ра қараңғылыққа толы. Құрамында тоғыз мумияланған құдай бар ғимаратқа дейін төрт құдай кемені тартады. Бұл – Озириске еріп, өздерінің мекендерінде жүрген құдайлар. Бұл құдайлар ба-ны қорғайды. Бұл үйдің алдында екі топтан тұратын алты әйел тәңірлер тұр, олар сол жақтағы жерге, оң жақтағы суға қарай бір төбені сақтайды, оларды алып жылан бөліп тұрады. Сол жақтағы жерде мумияланған Озирис көрінеді, Озиристің артында от ұңғымаларын сақтайтын он екі құдай бар. Су үстіндегі тура жол – Өмір көлі. 5-сағат: Бұл Озирис сот талқылауының көрінісі. Күн кемесі Туаттың (дуат немесе жер асты) төрт құдайымен тартылады. Олар кемеге тоғыз құдайды сүйреп, олардың қолында Апеп есімді ұзын жылан бар. Осы тоғыз құдайдың алдында тағы он екі құдай бар, олар Туаттағы адамдардың жандары деп саналады. Ра осы құдайларға жыланға шабуыл жасауға нұсқау береді, сондықтан ол қақпа арқылы өте алмайды. Келесі көріністе Хорус төрт ұлттың өкілдерін басқарып отырған көрінеді: мысырлықтар, азиялықтар, нубийліктер, ливиялықтар (барлығы он алты). Бұл топтар өмірден кейінгі өмірде барлық адамды қабылдауды көрсетеді. Хорус оларды қорғап, сый-тартулар береді. Озирис залына апаратын тағы бір қақпа бар. Бұл жерде Озирис өлген адамның жанын зұлымдыққа қарсы өлшейді. 7-сағат: Ра "Көзбен ұстап алатын" қақпадан өтеді. Бұл сахнада Ра он екі адамның алдына келеді, олар адал және жақсы деп танылғандарын бейнелейтін ма ат қауырсындарын алып жүреді. Осы он екі адам өмірден кейінгі өмір үшін құрбандықтар алады. Сондай-ақ, бұл суретте зұлым деп танылғандар жазаларын күтіп, Гебтің шакал басындағы бағаналарына байланады. Сондай-ақ, сахнада астық егілетін жерлерге қараған, адал деп танылғандар Раның басшылығымен көрінеді. Бұл жоғары әлемдегі мол өнімнің көрінісі. 8-сағат: Раның келесі қақпасын қақпаның ішінде тоғыз құдай сақтайды. Есікті сақтайтын жылан "Көзі жабық" деп аталады. Есіктен Раны Акеннен ұзын арқан ұстап тұрған құдайлар қарсы алады. Бұл арқандар күннің сағаттарын көрсетеді. Олар Акенді байлап, Раны дәріптейді. 9-сағат: Ра "Жарқын бет" қақпасынан өтеді. Есіктің өзі "Жарқыраған" деп аталады. Есіктен өткен соң Ра от аралына және Нун суларына жетеді, онда адамдар суда жүзіп, шыққанда жаңарып, дем алады. От аралы Хорусқа оның кінәлі деп тапқандарды жаққан орын ретінде бейнеленген, күн құдайына қарсы жасаған зұлымдықтары үшін. 10-сағат: Ра осы көріністе Апепті жеңуге тырысады. Көрініс соңында Апеп күн кемесінің алдында тұрған құдайлармен ұсталды, олар желілерді ұстап тұр. Бұл сағатта Хорус пен Сеттің татуласуы да бейнеленген, бұл күн құдайы шығып, жаңа күн бастағанда Жоғарғы және Төменгі Египеттің бірігуін көрсетеді. 11-сағат: Апеп осы көріністе Хорус ұлдарымен және Гебпен жазаланады. Апептің жойылғаннан кейін Раны қорғау үшін барлық түрлі құдайлар қоршап тұр, оны аспанға тартады. Ра қақпаға келгенде екі жезл тұр, біреуі Озирис деп белгіленген, екіншісі Хорус. Жезлдердің жанындағы жазу Раны мақтайды және оның жаны мен денесі жұртта және жерде екенін айтады.

Various scenes from the Book of Gates have been depicted in many tombs from the New Kingdom ranging from Horemheb (d. c. 1295 BC) to Ramesses VII (d. c. 1130 BC). Seti I has the first complete inscription decorating his sarcophagus, as well as the first half of the book decorating the pillared halls of his tomb. Horemheb has the earliest depictions of the Book, decorating the walls of his tomb. The second through sixth hours are on the wall of his burial chamber. This was significant because it broke the traditional use of the Amduat usually displayed on walls of burial chambers prior to Horemheb. which also follows Ra's journey through the underworld, however with some differences. It often accompanies the Book of Gates in many tombs because it is a guide of the deceased's souls journey and what deities it will encounter in the Underworld. According to Mohamed Ragheb Dardir, the main difference between the books is, the Book of Gates acts as a guide about the dangers that the deceased soul will encounter and what must be done to pass through each gate in order to be resurrected. It is believed the books are both often depicted in tombs because on their own, they are not a sufficient guide for the soul to complete its journey with Ra. This hour is different to the remaining because it is the only scene where Ra and the deceased soul are not in the underworld. Hour 2: Once the boat passes between the Western Mountain, it reaches the door to the second division. This door is guarded by the serpent Saa Set. The door itself is named Watcher of the Desert. The accompanying texts speaks of the darkness beyond the door until the god manifests in his godly form. Surrounding the boat are bound men guarded by Atum. The text refers to these men as ‘damned’ and ‘blessed’ by Ra, where they are to either take their place in the afterlife (the blessed) or be destroyed by the serpent (the damned). The blessed make offerings to the doorway of the serpent named Winding One, guarding the next door. Hour 3: Just beyond the door, named Piercing of Embers,” are twelve mummies who are protected by a fire breathing snake at the front and back of the corridor. Ra demands the fire penetrate the dark corridor where it illuminates a Lake of Fire that the mummies are surrounding. The solar barque crosses the lake and the other side, Ra calls for the mummies to unwrap themselves and a be given breath and offerings for pulling the solar barque. The accompanying texts states Ra asks for safe passage across the lake of fire for the worthy blessed souls. Once the boat reaches the next gateway, the entire scene is drenched in darkness again. Hour 4: Once through the gate, Ra is bathed in darkness. The bark is pulled along by four gods until it reaches building containing nine shrines that contain nine mummified gods. These are the ‘gods who follow Osiris, who are in their abodes.’ These gods protect the ba. In front of this shine house are two groups of six goddesses guarding a hill to land, on the left, and one to water, on the right, separated by a giant serpent. The land on the left shows Osiris mummified, behind Osiris are twelve gods guarding pits of fire. The right path over water is the Lake of Life. Hour 5: This is the Judgement of Osiris scene. The solar barque is pulled along by the four gods of the Tuat (duat or underworld). They are pulling the bark towards nine gods holding a long serpent named Ennutchi who is the god Apep. In front of these nine gods are twelve additional gods deemed “the souls of the men who are in the Tuat.” Ra instructs these gods to attack the serpent so it is not able to travel through the gateway. In the next sequence of the scene Horus is depicted presiding over the men the four ethnicities of man: Egyptian, Asiatics, Nubian, Libyans (sixteen in total). These groups represent how all are welcoming in the afterlife. Horus grants protection of the men and gives them offerings. There is another gateway which leads to the Judgement Hall of Osiris. This is where Osiris weighs the soul of the deceased against evil. Hour 7: Ra passes through the gate guarded by "One Who Seizes with His Eye." In this scene Ra comes before twelve men who carry ma ’at feathers depicting they have been judged to be true and good. These twelve are offered libations for the afterlife. It is also depicted that those that were judged to be evil are tied to jackal headed stakes of Geb, awaiting their punishment. The scene also shows those that have been judged as true tending to fields of grain with Ra presiding over them. This represents the manifestation of a bountiful harvest year in the upperworld. Hour 8: The next gate Ra passes is guarded by nine gods just inside the door. The serpent guarding the door is named “Closed of Eye.” Through the door, Ra is greeted with deities holding a long rope from Aken. These rope bearers bring forth the hours of the day. They tie up Aken and give praise to Ra. Hour 9: Ra passes through the gateway guarded by “Flaming of Face.” The doorway itself is named “Glowing One.” Passed the door Ra comes to an Island of fire and the Waters of Nun which has people floating in it, they will be restored and given breathe when they emerge. The island of fire is depicted for Horus to burn those that he has condemned, those who have done evil against the sun god. Hour 10: Ra progresses through this scene trying to defeat Apep. At the end of the scene, Apep is captured by the gods standing before the solar barque, holding nets. In this hour, is also a reconciliation between Horus and Seth which symbolizes the uniting of Upper and Lower Egypt under the sun god as begins to rise over the lands and bring a new day. Hour 11: Apep is still captured and punished in this scene by Horus’ four sons and Geb. After the destruction of Apep, Ra is surrounded by all types of deities for protection that pull him along the sky. As Ra comes to the gate, there are two scepters, one labeled Osiris and the other Horus. The writing by the scepters speaks praise of Ra and tells of his soul and body in heaven and earth, respectively.

Бесінші сағаттың төртінші дивизиясы

"Есік кітабындағы" ең танымал көріністердің бірі бесінші сағаттың төртінші бөлімінде кездеседі. Жоғарғы қатарда құдайлар бейнеленген. Олар сонымен қатар жыланның денесін алып жүреді. Төменгі тізілімде "өмір бойы" деген мағынаны білдіретін иероглифтерді көруге болады. Төменгі тізілімнің басында Хорус бастауымен дүниеден кейінгі әлемге бара жатқан, төрттен тұратын қайталама жиындарда он алты тұлға бейнеленген. Төрт тұлға төрт этностық топқа сәйкес келеді: мысырлықтар (Ремету), азиялықтар (Ааму), нубиялықтар (Нехсей), ливиялықтар (Темеху). Бұл тұлғалардың бейнеленуіне себеп – барлық адамдар қабылданады және өлімнен кейінгі әлемге сапар жасауы керек. Нубиялықтар барлық үш қабірде де біркелкі бейнеленген (бірақ Сети I және Меренптах қабірлерінде, Рамзес III қабіріндегідей емес), алайда барлық үш қабірде де үшінші орындағы нубиялық тұлғалар сақалсыз, қара терілі және кеудесінен өтіп, белді айналдыра оралып, төмен қарай иеленген қалың қызыл белдеумен бейнеленген. Дегенмен, Сети I және Меренптах қабірлерінен айырмашылығы, Рамзес III қабірінде екінші, дерлік бірдей тұлға, әдеттегідей бірінші орындағы мысырлықтардың орнында табылады. Мысырлықтарды бейнелейтін иероглиф әдетте осы тұлғаның жанындағы дәстүрлі орнында қалады. Рамзес III-дегі бір киімдегі осы екі тұлға Хуй қабірінде және басқа да египеттік өнерде бейнеленген нубиялықтарға сыртқы түрімен ұқсас, бірақ осы қабірдің басқа жерлерінде ұқсас тұлғалар табылмайды, ал басқа да египеттік тұлғалар көптеп кездеседі. Тағы бір ерекшелік – Азиялық және Ливиялықтар Сети I және Меренптах қабірлерінде 2-ші және 4-ші орында тұрақты түрде бейнеленген, бірақ Рамзес III қабірінде орындарын ауыстырады, ал иероглифтер өзгермейді. Сети I және Меренптах қабірлерінде екінші орындағы Азиялық, кезеңнің басқа да көптеген өнеріндегідей, шашты бас киімімен және бас киімінің екі артық бөлігі төменге иілген сақалмен бейнеленген. Сонымен қатар, Сети мен Меренптахтың екі қабірінде ливиялық қатардың соңында, 4-ші орында, сол кезеңнің ливиялық ерекшеліктерімен – шаштың бүйірлік бөлігімен және бір немесе екі иығы ашық киілетін ұзын көйлек сияқты киіммен бейнеленген. Алайда, барлық үш қабірдегі иероглифтер солдан оңға бірдей орналасқан болса да, Рамзес III-де осы екі тұлға, Азиялық және Ливиялық, басқа қабірлермен салыстырғанда орындарын ауыстырды. Тұлғалар, мүмкін, жеке қолөнерші иероглифтерді алғаш жасағаннан кейін бейнеленген. Рамзес III-дегі Сети I және Меренптах қабірлеріндегі тұлғалармен бірдей орындағы жалғыз тұлға – үшінші орындағы нубиялық. Иероглифтердің орналасуы әр қабірде типтік немесе реттік тұрғысынан ешқандай сәйкессіздік көрсетпейді. Рамзес III қабіріндегі бірінші тұлғада египеттіктермен байланысты иероглиф бар, бірақ кейде қабірлерде кездесетін қателік салдарынан иероглифтің қасына орналастырылуы мүмкін, алайда түсіндірме әлі де шешілмеген.

One of the most well known scenes in the Book of Gates is in its fourth division section of the Fifth Hour. Gods are depicted in the upper row. They also carry the body of a serpent. Hieroglyphs meaning "lifetime" can be seen in the lower register. At the beginning of the lower register are sixteen figures in repetitive sets of four being led by Horus into the afterworld. The four beings correspond to the four ethnicities people were categorized in: Egyptians (Remetu), Asiatics (Aamu), Nubians (Nehsey), Libyans (Themehu). These beings are represented because all people are welcome and must make the journey to the afterworld. Nubians are depicted in consistent ways in all three tombs (although they are bare chested both at the tomb of Seti I and the tomb of Merenptah but not at Ramesses III) but in all three tombs the Nubian figures in this third position are consistently beardless, have jet black skin and have a thick red sash that goes across their chest and also wraps around the waist and dangles down. However, unlike in the tomb of Seti I and the tomb of Merenptah, at the tomb of Ramesses III, a second virtually the same figure is also found in the first position usually occupied by Egyptians. The hieroglyph usually representing Egyptians remains next to this figure in its traditional position. These two figures in the same garb at Ramesses III are similar in appearance to Nubians depicted in the Tomb of Huy and in other Egyptian art but similar figures are not found elsewhere in this tomb although a great number of other typically depicted Egyptian figures are. Another peculiarity is that the Asiatic and Libyan are in consistent 2nd and 4th position at both Seti I and Merenptah tombs but switch position at the tomb of Ramesses III while the hieroglyphs do not. At Seti I and Merenptah tombs the Asiatic in the second position is depicted as is typical in much other art of the period, a bearded figure with a cloth headband with two excess pieces of the headband hanging down. Additionally at these two tombs, Seti and Merenptah, a Libyan is at the end of the row, at the 4th position and is depicted with typical Libyan features of the period, a side lock of hair and a long gown like garment that is worn somewhat openly and with one or both shoulders exposed. However, while all the hieroglyphs in all three tombs remain in the same position left to right, at Ramesses III, these two figures Asiatic and Libyan, have switched position in comparison to the other tombs. The figures may have been created after a separate artisan had first rendered the hieroglyphs. The only figure at Ramesses III that is in the same position as the figures at Seti I and Merenptah tombs is the Nubian in the third position. The hieroglyph position have no irregularities in type or sequence between each tomb. The first figure at the Tomb of Ramesses III has a hieroglyph normally associated with Egyptians but may be placed next to the hieroglyph in error which sometimes occurs in tombs, however the explanation remains unresolved.