Кіріспе

Б.з.д. V ғасырдың аяғы / IV ғасырдың басындағы афиналық саясаткер Анит (Ἄνυτος; бәлкім 451 жылға дейін – 388 жылдан кейін), Антемионның ұлы, Еуонимон аймағынан шыққан, классикалық Афинада саясаткер болған. Анит б.з.д. 431-404 жылдардағы Пелопоннес соғысында генерал қызметін атқарды, содан кейін б.з.д. 404-403 жылдары Афинаны билеген Тридцать тиранына қарсы демократиялық күштердің жетекші қолдаушысы болды. Ол б.з.д. 399 жылы философ Сократты сотқа тартқандардың бірі ретінде танымал; осы рөліне байланысты Платон Анитті «Мено» диалогында әңгімелесуші ретінде бейнелеген.

Шығу тегі

Анитус Афинаның жаңа байларының бірі болған сияқты, яғни, ежелден бері қаламен билік жүргізіп келген жер иелері аристократиясының емес, сауда тобының өкілі. Оның әкесі Дифилдің ұлы Антемион деп есептеледі, ол Акропольге "ат" дәрежесіне көтерілгені үшін алғыс айту ретінде мүсін орнатқан. Аристотельдің "Афинаион Политеиясы" еңбегінде былай делінген: Акропольде Дифилдің мүсіні бар, онда мына жазу бар: "Дифилдің ұлы Антемион бұл мүсінді құдайларға арнайды, ол Тетис статусынан рыцарь статусына көтерілген кезде". Адамның қасында тұрған ат, осылайша рыцарь дәрежесіне жататындығын көрсетеді. Анитустың осы байланысы нақты болмаса да, көптеген қазіргі заманғы тарихшылар Сократтың Платонның "Мено" еңбегінде айтқан сөзіне сүйене отырып, Анитустың Антемионның ұлы екенін қабылдайды, ол мүліктің иесі және ақылды адам болған, ақшасын кенеттен немесе сыйлық ретінде емес, өз білімі мен еңбегі арқылы тапқан. Отбасының байлығы Антемионның былғары өңдеу және аяқ киім жасау бизнесі арқылы қалыптасқан. Анитус осы бизнестерді мұраға алып, басқаруын жалғастырды.

Мансап

Анитустың ересек шақтағы қызметі туралы көп мәлімет жоқ – оның қатысқан бірнеше оқиғасы ғана белгілі. Пелопоннес соғысының соңғы жылдарында ол генерал (стратегос) лауазымына тағайындалды. 409/8 ж.б.д., оған Пелопоннес батысындағы Пилос бекінісін қорғау үшін кемелер флотын алып бару міндеті жүктелді. Афина бұл тасты бекіністі б.з.д. 425 жылы басып алып, оны сол аймақтағы спартандықтарды мазалаған қашқан гелоттармен қамтамасыз еткен. 409 ж.б.д. көктем мен жаз айларында спартандықтар Пилосқа шабуыл жасады, ал афинялықтар Анитус басқаратын күштермен оның қорғанысын күшейтуге тырысты. Алайда, ол міндетін орындай алмады, себебі теңіздегі дауылдар Пелопоннес төңірегінің оңтүстігіне кемемен жүзуге кедергі келтірді. Афинаға оралған соң ол мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталды, мұндай жағдай өздеріне жүктелген міндеттерді орындамаған генералдарға жиі кездесетін. Ол бұл айыптаудан босатылды, дегенмен қазылар алқасына пара бергендігі айтылды – мұны жасаған алғашқы адам осы болды. (Афинадағы қазылар алқасы 200-ден 2000 адамға дейін жететін, сондықтан мұны істеу оңай болған жоқ.)

Алкивиадпен қарым-қатынасы

Анит жас Алькибиадтың сүйіктісі болған, бұрын Периклдің тәрбиесінде болған, әдепсіз ойынқор және (кейін) Афинадағы генерал. Плутарх және Афиней екеуі де Аниттың кешкі ас бергенін, сол кезде Алькибиад үстелдегі алтын мен күміс тостақандардың жартысын алып, кештің кедей қонағы Трасилге сыйлағанын айтқан. Олардың серіктері Алькибиадтың қайраттылығына наразылық білдіргенде, Анит оның жақын адамы ешқандай қарапайымдық танытпағанын, тіпті керісінше, бәрін алуға қабілетті болса да, жартысын қалдырғанын мәлімдеді.

Отыздың төрелігі

405 жылы Афина флоты талқанданған Аигоспотами шайқасынан кейін қала спарталықтармен қоршауға алынып, соңында капитуляциялады. Спарталықтар қаладан қабырғаларын бұзуды, жер аударылғандарын қайтаруды (олардың барлығы олигархиялық жақтастар еді) және ежелгі үкіметті – яғни, демократиясын жоюды талап етті. Олардың «ұсынысымен» Спартаның өзінің отыздан тұратын басқару кеңесі, герузиясын үлгі етіп, отыз губернатордан тұратын басқару органы сайланды. Осы уақытта төңкеріске қарсы болғандардың көпшілігі қаладан қашып, Фива мен Аргос сияқты жерлерге паналады. Осы демократиялық топтың жетекшісі Трасибул болды, ал Анитус оның лейтенанттарының бірі еді. Лисий өзінің сот тілдерінің бірінде, алғашқыда Отыздықпен ынтымақтасқан Агорат кейіннен Солтүстік Аттикадағы Филе бекінісіндегі жер аударылғандарға қосылуға тырысқаны туралы айтты. Оны көрісімен-ақ ұстап алып, оларға түскен қарақшылар мен тонаушыларды жазалайтын жерге сүйреп әкетті. Анитус, ол генерал болды, олардың әлі жазалауға лайық жаулары жоқ екенін, сондықтан олар тыныш болуы керек деді. Егер олар өздерінің туған жерлеріне қайта оралса, ғана кінәлілерді жазалайтын болады. Төңкеріске қарсы көтеріліс ақыры сәтті аяқталып, Афинада демократия қайта орнатылды. Соғысқан тараптарды татуластырудың бір жолы – жалпы кешірім жариялау болды. Бірақ бұл шара Отыздықтардың жасаған қырқынынан жақындарын мен мүлкін жоғалтқан көптеген адамдардың наразылығын тудырды. Олар өздеріне зиян келтіргендерді сотқа беруге тырысып, заң бұған тыйым салғанмен, өтемақы алуға ұмтылды. Изократ мұндай бір істе қорғаныс сөзін жазып, кейбір бай және ықпалды адамдардың мұндай сот процестерінен бас тартқанын, тіпті қарапайым адамдар сәтсіздікке ұшырағанда, олардың саяси ықпалы арқасында жеңіске жете алатынын атап көрсетті. Ол Трасибул мен Анитусты қаладағы ең ықпалды адамдар деп атады, олардың үлкен сомада ақшасы тоналып, тауарларының тізімін кім бергенін білгенімен, оларға қарсы сотқа жүгінуге немесе ескі реніштерін қайта көтеруге батыл болмайды. Керісінше, тіпті басқа барлық талаптар бойынша олар басқалардан гөрі артық күшке ие болса да, осы келісімге қатысты мәселелерде өздерін басқа азаматтармен тең қосады.

Мұра

Анит өз заманының Афинасына ара-тұра пайдалы да, зиянды да әсер етті. Бізге белгілі болған жалғыз әскери басшылыққа ол оқшау келді және жауапкершіліктен қашу үшін пара берді – әділдік үшін айту керек, оған тағайындалған жаза тым қатал еді. Ол Отыз тиранның билігінен кейін демократияны және заң үстемдігін қайта орнатуда маңызды рөл атқарды, содан кейін сол демократияда жауапты қызметтерді атқарды. Соңында, ол ұлын дұрыс тәрбиелемеген секілді, және жауапкершілікті өз мойнына алудың орнына, ұлының сондай болуына бір адамды кінәлады, ол адамдарды өмір туралы қағидаларын сұраққа салуға шақырудан басқа ештеңе істемеді. Афина қоғамына жасаған барлық жақсылықтары мен жамандықтарына қарамастан, оның тарихтағы ең құрметті адамдардың бірін негізсіз айыптап сотқа тартуы – соңғы мұрасы болып қалды.