Кіріспе

Эксперименттік құрал
Диктатор ойыны – әлеуметтік психология және экономикада кең таралған эксперименттік құрал, ол ультиматум ойынынан туындаған. "Ойын" термині шатастырады, себебі ол бір ғана ойыншының шешімін көрсетеді: басқа біреуге ақша жіберу немесе жібермеу. Осылайша, диктатор ең көп билікке ие және осы "ойында" артықшылықты ұстанымды қамтиды. Диктатордың ең көп билігі болғанымен және "қабылда немесе қалдыр" ұсынысын жасағанына қарамастан, ойынның нәтижелері әртүрлі мінез-құлық ерекшеліктеріне байланысты әр түрлі болады. Нәтижелер – көптеген "диктаторлардың" ақша жіберуді таңдауы – экономикалық мінез-құлықтағы әділдік пен нормалардың маңызды екенін көрсетеді және өз пайдасын барынша арттыру мүмкіндігі болғанда, тек жеке мүддеге баса назар аудару туралы болжамды жоққа шығарады.

Сипаттама

Диктатор ойыны – ультиматум ойынының туындысы, онда бір ойыншы (ұсынушы) екіншісіне (жауап берушіге) бір реттік ұсыныс жасайды. Жауап беруші ұсынысты қабылдауға немесе қабылдамауға құқылы, бірақ ұсынысты қабылдамау екі ойыншының да табысын 0-ге теңестіреді. Диктатор ойынында бірінші ойыншы, «диктатор», өзі мен екінші ойыншы (алушы) арасында белгілі бір соманы (мысалы, ақшалай сыйлықты) қалай бөлісуді анықтайды. Диктатордың әрекеттерінің кеңістігі толық, демек, ол соманы өз еркімен анықтай алады – ештеңе бермеуден бастап, барлық соманы беруге дейін. Алушының ойын нәтижесіне ешқандай ықпалы жоқ, яғни алушы пассивті рөл атқарады. Ультиматум ойыны ақпаратты болғанымен, нақты әлемдегі келіссөздерді талқылау кезінде оны тым қарапайым модель деп санауға болады. Нақты әлемдегі ойындар көбінесе ұсыныстар мен қарсы ұсыныстардан тұрады, ал ультиматум ойынында бірінші ойыншы тек соманы бөліп, екінші ойыншының қабылдауына немесе қабылдамауына мүмкіндік береді. Осы шектеулі көлемге байланысты, екінші ойыншыға келген кез келген ұсынысты қабылдауы күтіледі, бірақ бұл нақты мысалдарда міндетті түрде осылай бола бермейді. Алғашқы диктатор ойынында диктатор мен алушы кездейсоқ түрде таңдалған және бір-біріне мүлдем бейтаныс болған. Алайда, екі тарап арасындағы әлеуметтік қашықтыққа байланысты нәтиже өзгеретіні анықталды. Диктатор мен алушы арасындағы «әлеуметтік қашықтық» деңгейі диктатордың қанша сома беруге дайын екенін анықтайды. Егер диктатор алушыдан анонимді болса, нәтижесінде әлеуметтік қашықтық жоғары болса, ол аз сома береді, ал әлеуметтік қашықтығы төмен ойыншылар, бір-бірін жақсы таныса да немесе сырттай таныс болса да, алушыға соманың үлкен бөлігін беруі мүмкін.

Қиындықтар

Диктатор ойынының өте әртүрлі нәтижелері экономикадағы рационалдылықты дәлелдейді немесе жоққа шығарады деген пікір кеңінен қабылданбайды. Нәтижелер классикалық ережелерді де, айтарлықтай ерекшеліктерді де қолдайды, бұл мінез-құлықтың толыққанды экономикалық үлгілерін жетілдіруге мүмкіндік берді. Кейбір авторлар диктатор ойынында үлесудің адамдардың басқалардың игілігін барынша арттыруға тырысуын (игіліктілік) білдірмейтінін ұсынады. Олардың пікірінше, адамдар ашкөз көрінумен байланысты жағымсыз сезімдерден қашып, эксперимент жүргізушінің осы бағалауынан сақтануда. Бұл гипотезаны тексеру үшін бірнеше тәжірибелер жасалды, бірақ нәтижелері әртүрлі шықты.

Нұсқалар

Сенім ойыны диктатор ойынына ұқсас, бірақ оған қосымша бірінші қадам бар. Бұл екі ойыншыны – сенім білдірушіні және сенімгерді қатыстыратын кезекті ойын. 1995 жылы Берг, Дикхаут және МакКейб бастапқыда «Инвестициялық ойын» деп атаған сенім ойыны, инвестициялық ортада сенім мен өзара жауапкершілікті зерттеу үшін жобаланған эксперимент ретінде пайда болды. Сенім ойынында сенім білдіруші алдымен сенімгерге қанша соманы беру керектігін шешеді. Сондай-ақ, сенім білдірушіге олар жіберген сома тәжірибе жүргізушілер тарапынан үш есеге көбейтілетіні хабарланады. Содан кейін сенімгер (қазір диктатор рөлінде) осы артқан соманың қанша бөлігін сенім білдірушіге бөлуді шешеді. Осылайша, диктатордың (немесе сенімгердің) серігі бастапқы соманың қанша бөлігін диктаторға сендіру керектігін шешуі керек (қайтарым ретінде бірдей немесе одан да көп сома алу үмітімен). Бұл ойын екі ойыншының мінез-құлқын анықтау үшін сенім мен сенімділік туралы. Сенім экономикалық мінез-құлықтың маңызды факторы болғандықтан, сенім мен сенімділікті әртүрлі сенім ойындарында екі рөлді қолданатын эксперименттік жобалар арқылы жеке деңгейде қарастыру қажет. Сатқындықтан қашқындық – бұл сенім мен тәуекелдің әсерін бағалайтын маңызды фактор, ол басқа адамға сенудің тәуекелге тең екенін анықтайды. Бонет және Зекхаузер алғашқыда анықтаған сатқындықтан қашқындық, сенім білдірушінің сенімгерге сенбеуіне кедергі келтіруі мүмкін, себебі ол нөлдік төлемнің әлеуметтік тәуекеліне тап болады. Олардың зерттеуі тәжірибелік экспериментті қарастырды, онда қатысушылар бір-бірімен кездейсоқ жұптастырылды, нәтижесінде таңдалған сенімгердің әрекеттерінен нәтижеге қол жеткізу ықтималдығы артты. Зерттеу нәтижелері сенім білдіруші қауіпсіз немесе тәуекелді ставка жасаған кезде де, төлемдер сенімгердің төлемдерімен тең емес екенін көрсетті. Нәтижесінде, Бонет және Зекхаузер сенім ойынындағы ықтимал тәуекелді және ойынға қанша сома беру керектігін шешкенде әр қатысушының қаншалықты тартыншақтық танытқанын бағалады. 2003 жылы өткізілген әлеуметтанулық эксперименттерден туындаған диктатор ойынының «алу» ойыны деп аталатын түрі (толық мәліметтер үшін жоғарыдағы «Эксперименттер» бөлімін қараңыз), онда диктатор алушының алдын ала белгіленген сомасынан қанша пайда алу керектігін шешеді. Бұл диктатор ойынының түрі стандартты диктатор ойынының моделімен әдетте бағаланатын әділдік немесе қайырымдылық идеясынан гөрі, ашкөздік идеясын бағалау үшін жасалды.