Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
"Албания" атауына қатысты жер-су атауларының тізімі
List of placenames for the word "Albania"
"Албания" топонимі бірнеше түрлі географиялық аймақтарды көрсетуі мүмкін: Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы мемлекет; Кавказдағы ежелгі аймақ; сондай-ақ Шотландия, "Албания" – Шотландияның гаэль тіліндегі "Альба" атауының латыншасы; және АҚШ-тың Нью-Йорк штатындағы қала.
The toponym Albania may indicate several different geographical regions: a country in Southeast Europe; an ancient land in the Caucasus; as well as Scotland, Albania being a Latinization of a Gaelic name for Scotland, Alba; and a city in the U. S. state of New York.
Албания (Оңтүстік-шығыс Еуропа)
Албания – Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы елдің атауы, Орта ғасырлардағы латын тілінде кездеседі. Атаудың шығу тегі Иллирия тайпасы Альбаной және олардың орталығы Альбанополис қаласынан басталады, бұл қаланың аты 2-ші ғасырда Александрия астрономы Птолемейдің жазбаларында айтылған. Тіл білімі мамандары *alb түбірінің индоевропалық тілдердегі таулы жер бедерін білдіретін термин екенін, "төбе, тау" деген мағынаны тасығанын, және Альп тауларында да қолданылғанын айтады. Албан түбірінен және оның арбан, альбар, арбар сөздерінен пайда болған бұл термин, орта ғасырлық грек деректерінде албандардың этнонимі ретінде Альбаной және Арбанитай, ал латын тілінде Альбаненсес және Арбаненсес деп белгіленген, содан кейін басқа еуропалық тілдерге енген.
Albania is the name of a country in Southeast Europe, attested in Medieval Latin. The name has derived from the Illyrian tribe of the Albanoi and their center Albanopolis, noted by the astronomer of Alexandria, Ptolemy, in the 2nd century AD. Linguists think that the element *alb in the root word, is an Indo European term for a type of mountainous topography, meaning "hill, mountain", also present in Alps. Through the root word alban and its rhotacized equivalents arban, albar, and arbar, the term appears as the ethnonym of Albanians in Medieval Greek documents as Albanoi and Arbanitai, and in Medieval Latin as Albanenses and Arbanenses, gradually entering in other European languages.
Арбон
Арбон (Ἄρβων немесе Ἀρβών) немесе Арбо (Άρβωνα) топонимі Полибийдің «Дүние тарихы» еңбегінде (б.з.д. II ғасыр) айтылады. Бұл Либурниядағы арал немесе Илирияның басқа бір жері болуы мүмкін. VI ғасырда Византиялық Стефан өзінің маңызды географиялық сөздігі «Этника» (Εθνικά) еңбегінде Полибийді келтіріп, ол Илириядағы қала екенін және оның тұрғындары Арбоний (грекше Αρβώνιος) және Арбониттер (грекше Αρβωνίτης) деп аталатынын, яғни жергілікті атауларын береді.
The toponym Arbon (Ἄρβων or Ἀρβών) or Arbo (Άρβωνα) is mentioned by Polybius in the History of the World (2nd century BC). It was perhaps an island in Liburnia or another location within Illyria. Stephanus of Byzantium in the 6th century AD, in his important geographical dictionary entitled Ethnica (Εθνικά), cites Polybius, saying it was a city in Illyria and gives a topical name for its inhabitants, calling them Arbonios (Greek: Αρβώνιος) and Arbonites (Greek: Αρβωνίτης).
Альбанополис
Албанполис – ежелгі иллирия қаласы, Рим провинциясы Македонияның орталығы, иллириялық Албан тайпасының мекені. Александриялық астроном Птолемей бұл қала туралы 150 жылы танымал «География» еңбегінде айтқан. Қала Орталық Албаниядағы Круя маңындағы Згердеш бекінісінде орналасқан. Бұл қала орта ғасырларда Албанон немесе Арбанон деген атпен сақталған болуы мүмкін. Албаной (Ἀλβανόί) деген атау 11 ғасырда, шамамен 1043 жылы Византия құжаттарында албандардың сыртқы атауы ретінде қайта пайда болды. Кейінгі Византия кезеңінде Альбанои және Арбанайтай аттары бір-бірімен алмастырылып қолданылды және бірте-бірте басқа еуропалық тілдерге еніп, солардың ішінде ұқсас туынды атаулар пайда болды. Албандардың ұлттық этнонимі осы иллириялық тайпадан шыққан.
Albanopolis was an ancient Illyrian city in the Roman province of Macedon, the center of the Illyrian tribe of Albani, noted by the astronomer of Alexandria, Ptolemy, during 150 AD in his famous work Geography. It was located in the Zgërdhesh hill fort near Krujë, central Albania. The city may have a continuation with the name of the city of Albanon or Arbanon, mentioned during the Middle Ages. Albanoi (Ἀλβανόί) reappeared in Byzantine documents in the 11th century, around 1043, as the exonym of the Albanians. During the late Byzantine period the names Albanoi, alongside Arbanitai, were used interchangeably, and gradually entered other European languages, in which similar derivative names emerged. The national ethnonym of the Albanians has derived from this Illyrian tribe.
Арбанон
Арбанон немесе Альбанон, бастапқыда 11 ғасырда Охрид көлінің батысындағы таулы аймақта және Шкумбин өзенінің жоғарғы аңғарында орналасқан аймақ болды. Албандар Анна Комненаның «Алексиада» еңбегінде «Арбаниттер» деп аталады, себебі олар оның әкесі I Алексий Комнен (1081–1118) тұсында Арбанон аймағында нормандарға қарсы күрескен. Бұған дейін, 1079–1080 жылдары жазылған «Тарих» кітабында Византия тарихшысы Михаил Аталиат 1043 жылы Константинопольге қарсы көтеріліске қатысқан албандарды және Диррахиум герцогіның поддандылары ретінде «Арбанайттарды» алғаш рет атап көрсеткен. Кейінгі Византия қолданысында «Арбанайттар» және «Альбанайттар» терминдері, түрлі нұсқаларымен бірге, мағынасы жағынан алмастырылып қолданылды, ал кейде осы топтар классикалық атауымен – «Иллирийліктер» деп те аталды. 12–13 ғасырларда Арбанон (Άρβανον) Византия деректерінде княздық ретінде кездеседі. 1190 жылы Арбанон княздығы (албан тілінде: Principata e Arbërit) Орта ғасырлардағы алғашқы албан мемлекетіне айналды. Оның астанасы Круя қаласы болды, осы аймақта бастапқыда Арбанон қаласы орналасқан және княздық осы қаланың атымен аталып кеткен. Бұл топоним осы аймақта ежелгі заманнан бері үздірілмей сақталған сияқты. Бұл «Арбанон» топонимінің ежелгі Альбанополис қаласынан шыққандығын көрсетеді. Латын құжаттарында бұл аймақ Арбанум, ал кейін Албания деп белгіленген. Бұл атау болгар жылнамаларында Арбанас түрінде кездеседі. Орта ғасырлық серб деректерінде елдің топонимі тілдік метатезден өтіп, халықты «Рабан» және «Рабански» деп атауға әкелді. Бұл славян тілдеріндегі типологиялық метатез, мысалы, Хорватиядағы Арба аралы қазір Раб деп танылады. Дегенмен, кейінгі серб жазбаларында албандардың этнонимі «Арбанаси» болып тіркелген. Ал орта ғасырларда албандар өз елін «Арберия» деп атаса, өздерін «Арбереш» деп атаған. Оңтүстік-Шығыс Еуропада осыған ұқсас термин бүгінге дейін аромандар тарапынан қолданылады, олар албандарды өз тілінде «Арбинеши» деп атайды. Орта ғасырлық этноним «Арбанайттар» және оның қазіргі заманғы этнонимі «Арваниттер» албандардың этимологиясымен байланысты, «Alb» түбірінен ротацизм арқылы – «Arb» (тамыр *alban және оның ротацизделген түрі *arban) арқылы туындаған. Шындығында, «Арванит» (Ἀρβανίτης) [бірлік түрі] термині қазіргі грек тілінде бастапқы атауы «Алванит» (Άλβανίτης) -тан қалыптасқан, ол өз кезегінде «Альванос» (Ἀλβανος) -тан шыққан. Италияның неаполитан диалектісіндегі «alb»-тың «arv»-ға айналуымен салыстырыңыз.
Arbanon, or Albanon, originally, was a region in the mountainous area to the west of Lake Ohrid and the upper valley of the river Shkumbin, in the 11th century AD. The Albanians are mentioned in Anna Comnena's account Alexiad, as Arbanites, because of their fights against the Normans in the region of Arbanon, during the reign of her father Alexios I Komnenos (1081–1118). Before that, in the book History written in 1079–1080, Byzantine historian Michael Attaliates was first to refer to the Albanoi as having taken part in a revolt against Constantinople in 1043 and to the Arbanitai as subjects of the duke of Dyrrachium. In later Byzantine usage, the terms Arbanitai and Albanoi, with a range of variants, were used interchangeably, while sometimes the same groups were also called by the classicising name Illyrians. In the 12th to 13th centuries, Arbanon (Άρβανον) appears as a principality in Byzantine sources. In 1190 the Principality of Arbanon (Albanian: Principata e Arbërit) became the first Albanian state during the Middle Ages. Its capital was the city of Krujë, the region in which the town of Arbanon originally was located and from which the principality got its name. It seems that this toponym has survived continuously since antiquity in this area. This suggests that probably the toponym "Arbanon" has derived from the ancient city of Albanopolis. In Latin documents the territory was known as Arbanum and later as Albaniae. It appears in Bulgarian chronicles as Arbanas. In medieval Serbian sources, the toponym of the country underwent linguistic metathesis and was rendered as Raban and Rabanski for the people. This is a typical metathesis in Slavic languages, for example the island of Arba in Croatia now is known as Rab. However, in later Serbian references the ethnonym for Albanians would appear as Arbanasi. Meanwhile, the Albanians, during the Middle Ages, referred to their country as Arbëria and called themselves Arbëreshë In Southeast Europe, a similar term is still used today by the Aromanians, who call the Albanians in their language Arbineshi. The medieval ethnonym Arbanitai and its corresponding modern ethnonym Arvanites have the same etymology as Albanians, being derived from the stem Alb by way of a rhotacism, Alb → Arb (based on the root *alban and its rhotacized variant *arban ). In fact, the term Arvanitis (Ἀρβανίτης) [singular form] was established in modern Greek language from the original name Alvanitis (Άλβανίτης), who in return derived from Alvanos (Ἀλβανος). Compare the rhotacism of alb into arv in the Neapolitan dialect of Italy.
Албания (Кавказ)
Албания – қазіргі Әзірбайжан Республикасының аумағында және ішінара оңтүстік Дагестан аумағында орналасқан, Шығыс Кавказдың мемлекеті және тарихи аймағы болған Кавказ Албаниясының атауы. Дегенмен, Еуропадағы басқа екі елдің аттарынан өзгеше, бұл атау римдіктер берген сырттан таңылған атау болды, себебі сол кезде Кавказ Албаниясының жергілікті тұрғындары өздерін қалай атағанын ешкім білмеді. Сондай-ақ, Кавказ аймағындағы Иберия жерін Еуропадағы Иберия түбегімен салыстырып қараңыз. Уди халқы және олардың уди тілі – Кавказ Албаниясының ежелгі халқының ұрпақтары.
Albania as the name of Caucasian Albania, a state and historical region of eastern Caucasus, that existed on the territory of present day republic of Azerbaijan and partially southern Dagestan. However, unlike the names of the other two European countries, this name was an exonym given to them by the Romans, as no one knew what the local inhabitants of the region of Caucasian Albania called themselves at the time. Compare also the land in Caucasus called Iberia, and the Iberian peninsula in Europe. The Udi people and their language, the Udi language, are descendants of the ancient people of Caucasian Albania.
Альба (Шотландия)
Шотландияның гэль тіліндегі атауы – Альба, Грек тіліндегі Британия атауы – Альбионмен байланысты болуы мүмкін. Орта ғасырларда латын тілінде Албания деп аталып, кейін Орта ағылшын тіліне Albany түрінде өтті.
Alba, a Gaelic name for Scotland, may be related to the Greek name of Britain Albion, Latinized as Albania during the High Medieval period, and later passed into Middle English as Albany.
Альбион (Ұлыбритания)
Альбион (Ежелгі грекше: Ἀλβίων) – Ұлыбритания аралының ең ежелгі белгілі атауы. Бүгінде бұл атау аралға поэзиялық сипатта қолданыла береді. Шотландияның кельт тілдеріндегі атауы Альбионмен байланысты: шотланд гаэлінде – Альба, ирланд тілінде – Албайн, мэнктілінде – Нальбин, ал валлий, корн және бретон тілдерінде – Альбан. Бұл атаулар кейін латын тілінде Албания деп, ал ағылшын тілінде – Албани деп аударылды, бұл бір кезде Шотландияның балама атаулары болған. Жаңа Альбион және Альбионория ("Солтүстік Альбион") Канада Конфедерациясы кезеңінде Канаданың болуы мүмкін атаулары ретінде қысқа мерзімге ұсынылған.
Albion (Ancient Greek: Ἀλβίων) is the oldest known name of the island of Great Britain. Today, it is still sometimes used poetically to refer to the island. The name for Scotland in the Celtic languages is related to Albion: Alba in Scottish Gaelic, Albain in Irish, Nalbin in Manx and Alban in Welsh, Cornish and Breton. These names were later Latinised as Albania and Anglicised as Albany, which were once alternative names for Scotland. New Albion and Albionoria ("Albion of the North") were briefly suggested as possible names of Canada during the period of the Canadian Confederation.
Олбани (Нью - Йорк)
Олбани – АҚШ-тың Нью-Йорк штатының астанасы және Олбани округінің орталығы. Атауы шотландтық Альбани герцогынан шыққан, ал герцогтың атағы Шотландияның гэль тіліндегі «Альба» деген атауынан келген. 1664 жылы англиялықтар Жаңа Нидерландыны жаулап алғанда, Бевервик атауын Альбани герцогының құрметіне Олбани деп өзгертіп қойды. Бұл атақ 1398 жылдан бері Шотландия королінің екінші ұлына беріліп келген. Олбани – алғашқы Он үш колониядан сақталған ең көне еуропалық елді мекендердің бірі және АҚШ-тағы үздіксіз бекітілген ең ұзақ тарихы бар қала.
Albany is the capital of the U. S. state of New York and the seat of Albany County. The name originates from the Scottish Duke of Albany, whose title comes from the Gaelic name for Scotland, Alba. When New Netherland was captured by the English in 1664, they changed the name Beverwijck to Albany, in honor of the Duke of Albany. This was a Scottish title given since 1398, generally to the second son of the King of Scots. Albany is one of the oldest surviving European settlements from the original Thirteen Colonies and the longest continuously chartered city in the United States.