Кіріспе

Португалияның қазіргі конституциясы 1976 жылы Гвоздика революциясынан кейін қабылданды. Оған дейін бірнеше конституция болған, оның ішінде 1822 жылы жасалған алғашқы конституция (1820 жылғы Либералды революциядан кейін), 1826 жылғы (Педро IV патша әзірлеген), 1838 жылғы (Либералды соғыстардан кейін), 1911 жылғы (5 қазан 1910 жылғы революциядан кейін) және 1933 жылғы (28 мамыр 1926 жылғы төңкерістен кейін) конституциялары бар.

1822 жылғы Конституция

1822 жылғы Португалия конституциясы (Constituição Política da Monarquia Portuguesa, "Португалия монархиясының саяси конституциясы") 1822 жылғы 23 қыркүйекте бекітілген Португалияның алғашқы конституциясы болды, ол абсолютизмді тоқтатуға және конституциялық монархияны орнатуға жасалған әрекетті көрсетеді. Ол іс жүзінде тек екі қысқа мерзімге – 1822–1823 және 1836–1838 жылдары ғана қолданысқа енгенімен, Португалия демократиясының тарихында маңызды рөл атқарды. Ол 1826 жылғы Конституциялық хартамен алмастырылды.

1826 жылғы Конституциялық жарғы

1826 жылғы Жарғы немесе Carta Constitucional, көбінесе Carta деп аталады, португал тарихындағы екінші конституция болды. Оны 1826 жылы король Дом Педро IV елге ұсынды. Алғашқы конституциядан – 1822 жылғы Португалия Конституциясынан айырмашылығы, конституциялық жиналыс немесе кортестермен бекітілген (1820 жылғы Либералды революцияны қараңыз), Carta корольдың өз билігімен, халықтың қатысуынсыз қабылдаған конституция болды. Ол 1826 жылдан 1828 жылға дейін, 1834 жылдан 1836 жылға дейін және 1842 жылдан 1910 жылы монархия жойылғанға дейін Португалияның конституциясы ретінде қолданылды.

1838 жылғы Конституция

Португалия монархиясының саяси конституциясы (Constituição Política da Monarquia Portuguesa) 1838 жылғы Португалияның үшінші конституциясы болды. 1836 жылғы қыркүйек революциясынан кейін 1826 жылғы Конституциялық харта жойылып, оның орнына 1822 жылғы Конституция уақытша қайта жаңартылды, ал жаңа конституция жасау үшін құрылтай Кортес шақырылды. Осыған келісілді және Мария II 1838 жылғы 4 сәуірде оған ант берді. Бұл 1822 және 1826 жылдардағы бұрынғы конституциялардың синтезі болды, сонымен қатар 1831 жылғы Бельгия конституциясы мен 1837 жылғы Испания конституциясынан алынған, теңдер палатасының орнына сайланған Сенат құрылды. 1830 жылғы француз конституциясы да әсер еткен.

1911 жылғы Конституция

1911 жылғы Конституция (Constituição Política da República Portuguesa, "Португалия Республикасының саяси Конституциясы") 1911 жылғы 21 тамызда дауысқа салынды және Португалияның бірінші республикасының негізгі заңы болды. Бұл Португалияның төртінші конституциясы және тұңғыш республикалық конституциясы еді.

1933 жылғы Конституция

Португалияның 1933 жылғы Конституциясын 1933 жылы премьер-министр Антониу де Оливейра Салазар енгізді, бұл конституция 1933 жылғы Португалия конституциялық референдумынан кейін 1933 жылдың 11 сәуірінде күшіне енді. Бұл корпоративтік принциптерді қабылдаған танылған кез келген елдің алғашқы конституциясы болып есептеледі (Карнаро хартасы одан көп бұрын жазылған болса да), ол екі палаталы парламентті құрды, оның ішінде әр төрт жыл сайын тікелей сайланатын батыс үлгісіндегі Ұлттық Ассамблея және түрлі "корпорацияларды", мектептерді, университеттерді, колонияларды және жергілікті муниципалитеттерді ұсынатын Корпоративтік палата бар еді. Корпоративтік палатаның рөлі кеңес беру органымен шектелді, ал барлық заңнама Ассамблея тарапынан, жалғыз партиясы немесе "қозғалысы" – Ұлттық Одақтың басшылығымен қабылданатын. Атқару билігі президентке жүктелді, ол жеті жылға мерзімі шексіз сайланды. Ол кең өкілеттіктерге ие болды, формальды түрде ол диктатор еді. Оған тек оған ғана есеп беретін премьер-министр көмектесті. Шындығында, Конституция президенттің премьер-министрді тағайындау кезінде Ұлттық Ассамблеямен кеңесуін талап етпеді. Оскар Кармона 1951 жылы қайтыс болғанға дейін президент қызметін атқарды. Іс жүзінде ол үкіметтің күнделікті басқаруын Салазарға жүктеді, сондықтан президенттің оны қызметтен алу құқығы оның билігіне жалғыз бақылау болды. Кармонаның ізбасары Крейвейро Лопес тәуелсіздік танытты, бұл 1958 жылы Салазардың оны Америко Томаспен ауыстыруына әкелді. Он жыл бойы Томас көбінесе қартайған Салазардың құрылығы болды. Алайда, 1968 жылы Салазар инсульт алғаннан кейін Томас оның орнына Марчелло Каэтаноны тағайындады. Томас Каэтаноға Салазарға бергендей еркіндік беруге дайын болмады, бұл Каэтаноны Еуропадағы ең ұзақ өмір сүрген авторитарлық үкіметтің ықпалын азайту үшін тіпті косметикалық әрекеттерді жасауға барлық саяси күшін жұмсауға мәжбүр етті. Оның тікелей салдары 1974 жылғы төңкеріс болды.

1976 жылғы Конституция

1976 жылғы Конституцияны 1975 жылғы 25 сәуірде, «Гвоздика революциясынан» бір жыл өткен соң сайланған Конституциялық жиналыс әзірледі. Ол негізінен 1975 жылы әзірленді, содан кейін аяқталды және ресми түрде 1976 жылдың басында жарияланды. Конституцияны әзірлеу кезінде Португалияның демократиялық болашағы әлі белгісіз болды. 1975 жылғы қарашада солшыл төңкеріс талқандалғаннан кейін де қарулы күштер жиналысты құрметтейтіні және конституция бойынша жұмыстың алға жылжуына жол беретіні белгісіз болды. Қарулы күштер қозғалысы (MFA) және солшыл топтар жиналысқа қысым көрсетіп, оны ықпалға алмақшы болды, сондай-ақ революциялық және социалистік үкімет жүйесін құру мәселесі талқыланды. Ассамблея мүшелерінің барлығы парламенттік демократияға берілгендігі де анық емес еді. Мүшелік өте партиялық болды, орындықтардың шамамен 60 пайызы солшылдар тарапынан басталды. Ұзақ талқылаулардан кейін Конституциялық жиналыс саяси партиялармен, сайлаулармен, парламентпен және премьер-министрмен демократиялық парламенттік жүйені қамтамасыз ететін конституцияны қабылдады. Бұл құжат тәуелсіз сот жүйесін құрды және бірнеше адам құқықтарын жариялады және оларды қорғауды қамтамасыз етті. Осы ережелердің көпшілігі ерекше болмаса да, конституцияның кейбір ерекшеліктері назарға лайық: оның идеологиялық мазмұны, әскерилердің рөлі және президенттік-парламенттік жүйесі. 1982 және 1989 жылғы конституциялық түзетулерге дейін конституция социализмге, жұмысшылардың құқықтарына және социалистік экономиканың қажеттілігіне қатысты көптеген сілтемелермен жоғары идеологиялық құжат болды. Ол жеке инвестициялар мен кәсіпкерлік қызметті қатты шектеді. Бұл баптардың көпшілігін Португалия Коммунистік партиясының (ПКП) Конституциялық жиналыстағы өкілдері ұсынды, бірақ сол кездегі басқа солшыл топтар сияқты революциялық болуға ұмтылған Социалистік партияның (ПС) мүшелері де қолдады. Нәтижесінде құжатта республиканың мақсаты «социализмге көшуді қамтамасыз ету» екені жарияланды. Конституция сондай-ақ мемлекетті «өндіріс құралдарын әлеуметтендіруге және адамды адамнан қанауды жоюға» шақырды, бұл сөздер Карл Маркстің «Коммунистік манифестінен» алынған. Жұмысшылар комитеттеріне кәсіпорындардың басқаруын қадағалау және мемлекеттік компаниялардың басқармаларына өкілдерін сайлау құқығы берілді. Үкімет, осыған ұқсас көптеген ескертулердің арасында, «дәрі-дәрмек және фармацевтикалық секторларды әлеуметтендіруге бағытталған» жұмыстарды жүргізуге міндеттелді. Содан кейін, конституцияда MFA бақылауындағы Революциялық кеңеске берілген рөл арқылы әскерилерге үлкен саяси билік берілді, бұл MFA-ны үкіметтің жеке және іс жүзінде теңдес тармағына айналдырды. Кеңес президентке (алғашқыда ол әскери шенділерден болуы мүмкін) кеңесші орган ретінде жұмыс істеуі керек еді және парламент қабылдаған заңдар MFA-ның тілектеріне сәйкес келетінін және революцияның жетістіктеріне зиян келтірмейтінін қамтамасыз ету үшін конституциялық сот ретінде жұмыс істеуі керек еді. Сондай-ақ, кеңес қарулы күштер үшін шешім қабылдаудың жоғары деңгейдегі органы ретінде де жұмыс істеуі керек еді. Кеңес Конституциялық жиналысқа отырыс өткізуге және жаңа «негізгі заңды» қабылдауға мүмкіндік бергені үшін MFA-ға жасалған уәкілеттік болды. Португалияның кейбір солшылдары, әсіресе ПКП, бұл идеяны қолдады. Конституцияның соңғы жаңашылдық ерекшелігі – президенттік және парламенттік үкімет жүйесін құру болды. Конституциялық жиналыс Салазардың «Estado Novo» режимі кезіндегідей, атқарушы биліктің шамадан тыс күшті болу қаупінен және Бірінші Республика кезіндегідей, ұзақ парламенттік тұрақсыздықтан туындайтын әлсіздіктерден сақтану үшін биліктің екі орталығын жақтады. Конституция басынан-ақ дау тудырды. Саяси ортада ол барлық тараптар өздерінің маңызды деп санайтын ережелерін енгізе алған компромистік құжат ретінде кеңінен танылды. Конституцияның парламенттік бөлімдері ПС, Социал-демократиялық партия (PSD) және Демократиялық және әлеуметтік орталық (CDS) тарапынан қолдау тапты; оның социалистік мазмұны ПКП, оның одақтастары және ПС тарапынан қолдау тапты. Конституция заңға айналғанға дейін саясаткерлер бес жылдық мерзімнен кейін кейбір ережелерді өзгерту туралы келісті (бірақ ПС және PSD-нің кейбір топтары оны осы мерзімнен бұрын өзгертуді қалады). Құжатқа қарама-қарсылықтар оның идеологиялық мазмұнына, белгілі бір экономикалық қызметтерге қойылған шектеулерге және елдің басқаруына әскерилердің институционалдық рөліне байланысты болды. Құжатты әзірлеуге қатысқан партиялардың арасында ең оңшыл партия болған CDS оны ратификациялаудан бас тартты. Алайда, партия уақытша оған бағынуға келісті.

Бірінші тексеру (1982)

1980 жылдардың басында конституциялық реформаға қажетті саяси жағдай қалыптасқан еді. PSD, CDS және Халықтық монархистік партия (PPM) құраған оңшыл консервативтік коалиция – Демократиялық одақ билікте болды; PS сайлауда жеңіліске ұшырады, ал PCP саяси тұрғыдан оқшауланды. 1982 жылы қабылданған алғашқы түзетулер конституцияның саяси құрылымына қатысты болды. Конституцияның көптеген экономикалық қағидалары іске асырылмаған және, іс жүзінде, назардан тыс қалғанмен, оларды өзгерту үшін қажетті үштен екі көпшілік дауысқа әлі жете алмады. 1982 жылғы түзетулер Демократиялық одақ (AD) пен Социалистік партияның (PS) көп дауысымен қабылданды. Оң және солшыл саяси күштердің одағы Португалия саясатындағы әскерилердің ықпалын тоқтатуға мүмкіндік берді. Олар әскерилер бақылаған Революциялық кеңесті таратып, оның орнына екі консультативтік орган құрды. Олардың бірі – Ұлттық қорғаныс жоғары кеңесі, әскери мәселелер бойынша пікір білдірумен шектелді. Екіншісі – Мемлекеттік кеңес, президенттің өзінен, бұрынғы президенттерден және Португалия мемлекетінің басқа да белгілі сайланған және сайланбаған тұлғаларынан тұрады. Оның заңдарды конституцияға қайшы деп танып, үкімет пен парламенттің әрекеттерін тоқтатуға құқығы жоқ. Тағы бір түзету заңдардың конституциялықтығын тексеру үшін Конституциялық сот құрды. Оның он үш судьясының он біреуін Республика Ассамблеясы таңдады. Президенттің өкілеттіктерін шектеу арқылы үкіметті қызметтен босату, парламентті тарату немесе заңдарға вето қою мүмкіндігі де шектелді.

2-ші тексеру (1989)

1982 жылғы түзетулерге қарамастан, орталықшылдар мен консерваторлар конституцияны тым идеологиялық және экономикалық тұрғыдан шектеуші деп сынауын тоқтатпады. Сондықтан, 1989 жылы конституция тағы да өзгертілді. Көптеген экономикалық шектеулер жойылды, көптеген идеологиялық тілдер алынып тасталды, бірақ мемлекеттік құрылымдар өзгеріссіз қалды. Ең маңызды өзгеріс мемлекетке 1974 жылғы төңкерістен кейін ұлттандырылған көптеген мүлікті және кәсіпорындарды жекешелендіруге мүмкіндік берді.

Қаулылар

Португалия Конституциясы кіріспеден және 296 баптан тұрады. Баптар негізгі принциптерге, төрт бөлімнен және қорытынды ережелерден құралған. Бөлімдер тақырыптарға, ал кейбір тақырыптар тарауларға бөлінген.

Негізгі қағидалар

Негізгі қағидалар Конституцияның бірінші он бір бабын (1-ден 11-ге дейін) қамтиды. Бұл бөлім Португалияның егемен республика мәртебесін (1-бап), Португалия Республикасының демократиялық құқықтық мемлекет негізінде құрылған мәртебесін (2-бап), халыққа тиесілі егемендік пен Конституция үстемдігін (3-бап), португалиялық азаматтықты (4-бап), Португалияның аумағын (5-бап), мемлекеттің біртұтас екендігін (6-бап), Португалияның халықаралық қатынастардағы басқаруын (7-бап), халықаралық құқықтың португалиялық заң жүйесіне енгізілуін (8-бап), мемлекеттің негізгі міндеттерін (9-бап), жалпыға бірдей сайлау құқығы мен саяси партияларды (10-бап) және ұлттық символдар мен мемлекеттік тілді (11-бап) анықтайтын жалпы конституциялық қағидаларды қамтиды.

2-бөлім: Экономикалық ұйым

2-бөлім экономикалық ұйымдастырылуын анықтайды және 28 баптан (80-ден 107-ге дейін) тұрады, олар төрт тақырыпқа бөлінген. 1-тақырып экономикалық ұйымдастырылудың жалпы принциптерін баяндайды. 2-тақырып жоспарлауға қатысты. 3-тақырып ауыл шаруашылығы, сауда және өнеркәсіптік саясатқа қатысты. 4-тақырып қаржы және салық жүйесіне қатысты.

3-бөлім: Саяси биліктің ұйымдастырылуы

3-бөлім саяси ұйымды анықтайды және он тарауға бөлінген 169 баптан (108-ден 276-ға дейін) тұрады. 1-тарауда саяси билікті ұйымдастырудың жалпы принциптері жазылған. 2-тарау Республика Президентіне, оның мәртебесі мен сайлану тәртібіне (1-тарау), құзыретіне (2-тарау) және Мемлекеттік кеңеске (3-тарау) қатысты. 3-тарау Республика Ассамблеясына қатысты, оның мәртебесі мен сайлану тәртібі (1-тарау), құзыреті (2-тарау) және ұйымдастырылуы мен жұмыс істеуі (3-тарау) баяндалған. 4-тарауда Үкіметтің функциясы мен құрылымы (1-тарау), құрылуы мен жауапкершілігі (2-тарау) және құзыреті (3-тарау) көрсетілген. 5-тарауда соттардың жалпы принциптері (1-тарау), олардың ұйымдастырылуы (2-тарау), судьялардың мәртебесі (3-тарау) және Бас прокуратура (4-тарау) туралы мәліметтер келтірілген. 6-тарау Конституциялық сотқа қатысты. 7-тарау автономиялық аймақтарға қатысты. 8-тарау жергілікті билікке қатысты, оның жалпы принциптерін (1-тарау) және Фрегезияны (2-тарау), муниципалитетті (3-тарау), әкімшілік аймақты (4-тарау) және тұрғындардың ұйымдастырылуын (5-тарау) анықтайды. 9-тарау мемлекеттік басқаруға қатысты. 10-тарау ұлттық қорғанысқа қатысты.

4-бөлім: Конституцияны кепілдендіру және қайта қарау

4-бөлім Конституцияның кепілдігі және түзету тәртібін анықтайды, оның құрамында 13 бап (277-ден 289-ға дейін) бар, олар екі тақырыпқа бөлінген. 1-тақырып конституциялық бақылауға қатысты. 2-тақырып Конституцияны түзетуге арналған.

Түпкілікті және уақытша ережелер

Конституцияның соңғы бөлігі, жеті баптан (290-дан 296-ға дейін) тұрады, соңғы және өтпелі шараларды анықтайды. Онда бұрынғы заңның мәртебесі, аудандардың уақытша болуы, ПИДЕ/ДГС-тің бұрынғы лауазым иелеріне қатысты қылмыстық қудалау және сот ісі, 1974 жылғы 25 сәуірден кейін ұлттандырылған мүлікті қайта жекешелендіру, жергілікті өзін-өзі басқару органдарына қолданылатын өтпелі режим, Еуропалық келісімшарт бойынша референдум және Конституцияның күшке ену мерзімі мен күні туралы мәліметтер келтірілген.