Кіріспе

1975 жылы АҚШ-тың Оңтүстік Вьетнамдағы Сайгонды эвакуациялау операциясы – "Жалпы жел" операциясы. Бұл американдық азаматтар мен "қауіпке ұшыраған" вьетнамдықтарды Сайгон қаласын Солтүстік Вьетнам Халық Армиясы (PAVN) басып алғанға дейін эвакуациялаудың соңғы кезеңі болды. Операция 1975 жылғы 29-30 сәуірде, Вьетнам соғысының соңғы күндерінде жүзеге асырылды. Сайгонның түрлі нүктелерінен 7 мыңнан астам адам тікұшақпен эвакуацияланды. Оқиғаның бірнеше есте қаларлық кадрлары сақталды. Эвакуация жоспарлары американдық елшіліктер үшін стандартты процедура ретінде әзірленген еді. Наурыз айының басында, тұрақты қанатты ұшақтар Тан Сон Нхат әуежайынан көрші елдер арқылы азаматтарды эвакуациялауды бастады. Сәуірдің ортасына қарай, төтенше жағдайларға дайындық жоспарлары жасалып, тікұшақпен эвакуациялауға дайындық жүргізілді. Сайгонның құлауы жақын болған кезде, АҚШ Әскери-теңіз күштері Вунг Тау жағалауында 76-шы жедел топты құрды. Бұл топ тікұшақпен эвакуациялауға көмектесуі және қажет болған жағдайда әуеден қолдау көрсетуі тиіс болды. Алайда, әуеден қолдау қажет болмады, себебі Солтүстік Вьетнам Сайгон шетінде бір апта бойы күтіп тұрды, Оңтүстік Вьетнам үкіметінің құлауын күтіп, АҚШ-пен қақтығысқа түсуден аулақ болды, соның арқасында америкалықтар Сайгоннан көбінесе қарсылықсыз эвакуацияланды. 28 сәуірде Тан Сон Нхут әуе базасы (әуежайдың жанында) артиллериялық оққа түсіп, Вьетнам Халық Әуе Күштерінің шабуылына ұшырады. Тұрақты қанатты ұшақтармен эвакуация тоқтатылып, "Жалпы жел" операциясы басталды. Тұрақты қанатты ұшақтармен эвакуация кезінде Тан Сон Нхуттан 50 493 адам (оның ішінде 2678 вьетнамдық жетім бала) эвакуацияланды. Эвакуация негізінен Қорғаныс атташесі кеңсесінің кешенінен 29 сәуір күні сағат 14:00 шамасында басталып, сол түні ұшақтарға минималды залал келтірілді. Сайгондағы АҚШ елшілігі тек елшілік қызметкерлері үшін қосымша эвакуациялық пункт ретінде қарастырылған еді, бірақ ол көп ұзамай эвакуацияланғандар мен мұңайған Оңтүстік Вьетнамдықтармен толып кетті. Елшіліктің эвакуациясы 30 сәуірде сағат 07:53-те аяқталды, бірақ кейбір американдықтар қалуды таңдады немесе артта қалды, ал 400-ге жуық үшінші ел азаматтары елшілікте қалды. Он мыңдаған вьетнамдықтар теңіз және әуе арқылы өздері эвакуацияланды. Оңтүстік Вьетнамның құлауымен, көптеген қайықтар мен кемелер, Вьетнам Республикасы Әуе Күштерінің (RVNAF) тікұшақтары және бірқатар тұрақты қанатты ұшақтар эвакуациялық флотқа бет алды. Тікұшақтар кеме палубаларын тығыздап, кейбіреулері кемеден итеріліп, басқаларына қонуға мүмкіндік жасады. Басқа тікұшақ пилоттарына жолаушыларын түсіріп, теңізге құлауға тапсырылды, олар кейін құтқарылды. "Жалпы жел" операциясы барысында барлығы 1373 америкалық және 5595 вьетнамдық және үшінші ел азаматы тікұшақпен эвакуацияланды. АҚШ-тың барлық деңгейдегі барлау қызметтерінің (мысалы, ЦРУ директоры Уильям Колби) Оңтүстік Вьетнам үкіметінің құлайтынына сенімді болғанымен, АҚШ үкіметіндегілердің барлығы 1975 жылғы көктемгі шабуыл кезінде Солтүстік Вьетнамның жылдам ілгерілеуін және Вьетнам Республикасы Армиясының (ARVN) қаншалықты тез құлайтынын дұрыс бағаламады. Сайгон жоспары бірнеше жыл бойы әзірленді. Бастапқыда "Таллон Виз" деп аталған операция, бастапқы кодтық атау бұзылғаннан кейін "Жалпы жел" деп қайта аталды. 1975 жылға қарай "Жалпы жел" жоспары шамамен 8000 АҚШ азаматын және үшінші ел азаматтарын эвакуациялауды көздеді, бірақ Оңтүстік Вьетнамдықтардың санын бағалау мүмкін болмады.

Тан Сон Нхут шабуылға ұшырады

28 сәуірде сағат 18:06-да Данангтың құлауы кезінде Вьетнам Халықтық әуе күштеріне дезертирлік еткен бұрынғы РВНАФ ұшқыштары ұшырған үш А-37 Dragonfly ұшағы Таң Сон Нхут әуе базасына алты Mk81 250 фунттық бомба тастап, бірнеше ұшақты жойды. РВНАФ F-5 ұшақтары оларды қуды, бірақ А-37-ні ұстай алмады. 03:58-де 776-шы тактикалық әуе көлігі эскадрильясының экипажы ұшырған C-130E, #72 1297 ұшағы, Таң Сон Нхут әуе базасында BLU-82 бомбасын түсіргеннен кейін босқындарды алуға таксиге шығып бара жатқанда 122 мм-лік ракетамен жойылды. Экипаж өртенген ұшақты эвакуациялап, басқа C-130 ұшағымен кетіп қалды. Франк Снепп кейіннен радиода ойналып жатқан ән кезінде елшілікке тікұшақтардың келуін «ерекше, Кафкалық уақыт» деп еске алды. Жапон журналистері әнді танымайтындарынан қорқып, оны орындауды сұрады. Эвакуация сигналы берілгеннен кейін автобустар жолаушыларды алып, ДАО кешеніне бет алды. Жүйе тиімді жұмыс істеді, автобустар күтілген бір рет емес, үш рет қайта оралды. Ең үлкен мәселе сағат 17:45 шамасында Таң Сон Нхут қаласындағы бас қақпаны күзеткен ARVN бөлімшесі автобустардың соңғы конвойын ДАО кешеніне кіргізбеуі болды. Осы оқиға кезінде екі ARVN бөлімшесі арасында атыс басталды, соңғы автобустар өртке түсіп, екі көлік істен шықты. Ақырында қақпаны бақылаған ARVN командирі қалған автобустарға кешенге кіруге рұқсат берді. Генерал Кэридің AH-1J SeaCobra тікұшақтарын пайдалану туралы ескертуі ARVN командирінің шешіміне әсер еткен болуы мүмкін. Сайгон полициясына американдық эвакуациялық автобустарды қорғау және эвакуация кезінде қаладағы тәртіпті сақтау үшін эвакуация уәде етілді. Ашуланған ARVN әскерлері эвакуация кезінде американдық тікұшақтарға көп рет шағын қарудан оқ атты, бірақ елеулі зақым келтірген жоқ. USAF және USN ұшақтары PAVN AAA-ның сирек атылуына қарамастан, эвакуация кезінде AAA немесе SAM нысандарына шабуыл жасамады. Осы әскери қауіп-қатерлерге қарамастан, ауа райы ең үлкен қауіп төндірді. Операция басталғанда, бірінші толқындағы ұшқыштар ауа райын 2000 фут (610 м) шашыраңқы, 20000 фут (6096 м) бұлтты, 15 миль (24 км) көрінумен сипаттады, Сайгон үстіндегі тұманнан басқа, көріну бір мильге дейін төмендеді. Бұл олардың ұшу жолынан төменде шашыраңқы бұлттар бар екенін, ал жоғарыдағы екі шақырымнан астам биіктіктегі бұлттар қатысты екенін білдірді. Сайгон үстіндегі тұман күнді азайтып, көріну қашықтығын бір мильге дейін шектеді. Операция барысында ауа райы нашарлады. Air America тікұшақтары Сайгон қаласындағы төбедегі қону алаңдарына ұшып, эвакуацияланғандарды ДАО кешеніне немесе TF76 кемелеріне жеткізді. 29 сәуірдің таңында елшілік маңында шамамен 10 000 адам жиналды, ал елшілік және консулдық кешендерінде 2500-ге жуық эвакуацияланғандар болды. Халықтың көптігі эвакуация үшін автобустарды пайдалануға кедергі келтірді, сондықтан елшілік қақпалары жабылды. Эвакуацияланғандар енді қабырғаларды күзеткен теңіз сақшыларына немесе елшілік қызметкерлеріне өзін таныстыруы керек болды, содан кейін олар қабырғадан асып, елшілікке кіргізілді. Елшілікке келгендердің арасында бұрынғы вице-премьер және әлеуметтік қамқорлық және босқындарды қоныстандыру министрі Фан Куан Джан болды. CH-46 тікұшақтары батальондық десант тобын сағат 07:00-ге дейін эвакуациялады. Бір RVNAF Cessna O-1 ұшағының пилоты Midway кемесінің палубасына хат тастады. Хатта: «Тікұшақтарды басқа жаққа жылжыта аласыз ба, мен сіздің ұшу жолына қона аламын, тағы бір сағат ұша аламын, жылжуға уақытымыз жетеді. Құтқарыңыз. Майор Буанг, әйелі және 5 баласы» делінген. Midway кемесінің командирі капитан Л.С. Чемберс ұшу палубасы экипажына қону алаңын тазартуды бұйырды, нәтижесінде шамамен 10 миллион долларлық UH-1 Huey тікұшақтары Оңтүстік Қытай теңізіне лақтырылды. Палуба тазарғаннан кейін майор Буанг палубаға жақындап, бір рет секіріп, содан кейін тоқтады. Майор Буанг әуе кемесіне қонған алғашқы РВНАФ ұшқышы болды. USS Midway сол күні тағы бір Cessna O-1 ұшағын да құтқарып алды. Оңтүстік Корея азаматтары 1976 жылы эвакуацияланды, ал генерал Ри және тағы екі дипломат 1980 жылдың сәуіріне дейін тұтқында болды. 49 американдық, оның ішінде асыраушылары да, Саигонда қалды немесе қалуды жөн көрді. Олар 1976 жылдың 1 тамызында Бангкокқа эвакуацияланды. Операция сәтті болғанымен, эвакуацияның суреттері Американың Вьетнамдағы қатысуының бекерлігін көрсетті. Президент Форд бұл оқиғаны «Америка тарихындағы қайғылы және трагикалық кезең» деп атады, бірақ «эвакуацияны жүзеге асырған ұшқыштар мен басқа да адамдармен қатты мақтан тұтатынын» айтты. Никсонның Вьетнамдағы «Абыройлы бейбітшілік» уәдесі ұятты жеңіліске айналды, ол Уотергейтпен бірге 1970 жылдар бойы Американы қамбаға алған сенімсіздік дағдарысына әкелді.

Шығындар

"Жедел жел" операциясының ауқымы мен күрделілігін ескерсек, қаза болғандар салыстырмалы түрде аз болды. ДАО кешенінде қаза тапқан теңіз корпусының капралдары Чарльз МакМахон мен Дарвин Жадж операция кезінде АҚШ күштерінен қаза тапқан жалғыз адамдар болды және олар Вьетнамдағы АҚШ-тың соңғы құрбандықтары еді. Бірінші лейтенант Майкл Джей Ши түнгі теңіз және әуе құтқару миссиясын сәтті аяқтағаннан кейін кемеге ұшып келе жатқанда теңізге құлап кетті. Ұшқыштардың екеуі де аман қалды, бірақ оның денесі табылмады. Апаттың себебі анықталған жоқ. Майор Буанг USS Midway кемесіне қонған Cessna O 1 Bird Dog ұшағы қазір Флорида штатындағы Пенсакола әскери-теңіз базасындағы Ұлттық теңіз авиация мұражайында қойылған. USS Midway Сан-Диегодағы мұражай кемесі болып табылады. Lady Ace 09, CH 46 сериялық нөмірі 154803, қазір Сан-Диегодағы Flying Leatherneck Aviation Museum мұражайында көрсетілуде.

Танымал мәдениетте

1975 жылғы 29 сәуірде түстен кейін Сайгондағы United Press International фотографы Хьюберт ван Эс Вьетнамдықтарды эвакуациялап алып жатқан Air America UH-1 тікұшағының суретін түсірді, бұл Операция Frequent Wind-тің әйгілі суреті болды. Суреттегі ғимарат – Питтман пәтерлер үйі, мекенжайы 22 Gia Long Street (қазіргі 22 Lý Tự Trọng Street), оны әртүрлі елшіліктердің, ЦРУ және USAID қызметкерлері тұрғын үй ретінде пайдаланған. Ол көбінесе АҚШ елшілігі деп жаңылыс жатады. Хьюберт ван Эстің суреті АҚШ-тың сыртқы саясатын сынап тұратын саяси карикатураларда жиі қолданылады. "Мисс Сайгон" сахналық мюзиклінің екінші бөлімі Операция Frequent Wind-ке дейінгі және оның барысындағы оқиғаларды көрсетеді, эвакуация нәтижесінде басты кейіпкерлер (Крис пен Ким) ажырасып қалады. Жазушы Клод Мишель Шёнберг мюзиклдің эвакуация суреттерінен шабыттанғанын мойындады. Хью ван Эс "Мисс Сайгон" мюзиклі оның суретін дұрыс пайдаланбағанын және шоуға қарсы сот процесін бастауды қарастырған, бірақ содан бас тарған. "Симпсондар" мультсериалының 6-шы маусымының 16-шы эпизоды "Барт Австралияға қарсы" соңында Симпсондар американдық елшіліктен эвакуацияланады, ал ашуланған австралиялықтар Хьюберт ван Эстің әйгілі суретін еске түсіретін сахнада сыртта жиналады. Гомер тікұшақ пилотынан оларды әуе кемесіне алып бара жатыр ма деп сұрайды, ал пилот: "Ең жақын кеме – USS Walter Mondale. Бұл – кір жуатын кеме" дейді. 2007 жылы PBS телеарнасынан шыққан "О, Сайгон" деректі фильмінде DAO Compound эвакуациясынан өткен, кинорежиссер Доан Хоанг отбасының қашып кетуі мен жаңа жерге қоныс аудару тарихын айтады. Бұл операция 2014 жылы PBS телеарнасынан шыққан "Вьетнамдағы соңғы күндер" деректі фильмінің тақырыбы болды.

Мұрағаттық жинақтар

Хан Ван Тхи Нгуеннің "Frequent Wind" операциясы туралы әңгімесіне арналған нұсқаулық. Арнайы коллекциялар мен мұрағаттар, UC Irvine кітапханалары, Ирвин, Калифорния.