Кіріспе

Әдеби немесе әлеуметтік стереотип кейіпкерлерді жасау немесе олардың оқиғадағы рөлін анықтау үшін пайдаланылады. Қор кейіпкері, сондай-ақ кейіпкер архетипі деп те аталады, – бұл повестьтегі (мысалы, роман, пьеса, телешоу немесе фильм) кейіпкердің бір түрі, оны көрермендер көптеген повестьтерде немесе әңгіме айту дәстүрінің немесе конвенциясының бөлігі ретінде таниды. Әртүрлі жастағы, әлеуметтік топтар мен мінез-құлықтары бар көптеген қор кейіпкерлер бар. Олар – қарапайымдылығымен және тегіс болуымен ерекшеленетін архетиптік кейіпкерлер. Осының салдарынан, олар пародия жасауға оңай нысана болып табылады және клише ретінде сынға ұшырайды. Белгілі бір қор кейіпкерлердің болуы көптеген жанрлардың маңызды құрамдас бөлігі болып табылады және олар көбінесе жанрды немесе қосалқы жанрды анықтауға көмектеседі. Мысалы, адасқан рыцарь және колдовствогер кейіпкерлері бар оқиға, әдетте, ертегі немесе қиял-ғажайып болып табылады. Қор кейіпкерлерді пайдаланудың бірнеше мақсаты бар. Олар оқиға жазушылар үшін уақытты және күш-жігерді үнемдейтін тез жол, өйткені авторлар өздерінің повесін бұрыннан белгілі кейіпкерлердің түрлерімен толтыра алады. Тағы бір артықшылығы – қор кейіпкерлер оқиғаның тиімді дамуына көмектеседі, өйткені көрерменге кейіпкерді және оның ниеттерін түсінуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, қор кейіпкерлер көрермендердің күтуін қалыптастыруға және кейбір жағдайларда, егер осы күтулер күллін болса, сюжеттің шиеленісі, ирония немесе сюжеттік бұрылыстар сияқты повестьтік элементтерді күшейтуге болады.

Академиялық талдау

Көбінесе, кейіпкерлік үлгілер, архетиптер, стереотиптер және клишелер арасында шатасу туындайды. Бұл шатасудың себебі осы ұғымдардың бір-бірімен қабаттасуында. Дегенмен, бұл терминдер синоним емес. Қарым-қатынасы мынадай: негізгі архетиптер (мысалы, "батыр" немесе "әке бейнесі") және кейіпкерлік үлгілер (мысалы, "қайғыға ұшыраған бойжеткен" және "ақылды ақымақ") – авторлар жаңа кейіпкерлер құру үшін пайдаланатын бастапқы материал. Ал стереотиптер мен клишелер көбінесе "жаман жазудың немесе ойдың тереңдігінің жетіспеуінің" белгісі ретінде қарастырылады. Кейбір стереотиптер, мысалы, нәсілдік стереотиптер, оқырмандар мен көрермендерді ренжітуі мүмкін. Шығармашылық жазу профессоры және көрнекті жазушы Дуайт В. Суэйннің айтуынша, барлық кейіпкерлер кейіпкерлік үлгілер ретінде басталады және сюжетті дамыту үшін қажетті деңгейде ғана толықтырылады. Э. Грэм Маккинли былай дейді: "драмадағы "үлгілік" кейіпкерлердің маңыздылығы туралы жалпы пікір қалыптасқан. Бұл тұжырым кинотеориясында кеңінен зерттелді, онда феминисттер әйел кейіпкерлерінің көбінесе стереотиптер екенін (бала/әйел, жезөкше, сатқын, әйел, ана, хатшы немесе жұма қызы, мансапты әйел, вампир және т.б.) дәлелдеді." Ульрике Рослер мен Джаяндра Сони "драмадағы әйелдердің типтік рөлдеріндегі кейіпкерлерді ғана емес, сонымен қатар театр сахнасындағы басқа да әйелдерді" талдайды. Эндрю Гриффин, Хелен Остович және Холгер Шотт Сайм былай түсіндіреді: "Әйелдердің кейіпкерлік үлгілері көрермендердің оңай сәйкестенуіне мүмкіндік береді; бұл ең алдымен "Қиын заман" пьесасында байқалады, онда "зорға жылайтын әйел" бейнесі драмалық тиімділікке қолданылады. Бұл кейіпкер пьесаның комедиялық элементтері мен патшалық салтанатына қарсы қойылатын қайғылы тұсқа үлес қосады." Тара Брабазон "колониялық шекарадағы мектеп мұғалімі Австралия мен АҚШ әдебиеті мен киносындағы маңызды кейіпкерлік үлгі болғанын" талқылайды. Ол – әдепсіз, беймәдени батырға керемет қарсыласы. Америка әдебиеті мен киносында Бостоннан келген бойжеткеннің кейбір белгілі атрибуттары бар." Поли Велтс Кауфман мектеп мұғалімінің "сәнді кедейлігі, қатал мораль, білімі және тәуелсіздігі оның кейіпкерін Батыс әдебиетіндегі басқа екі әйел кейіпкеріне – алтын жүректі жезөкшеге және ұзақ жылдар бойы азап шеккен шаруа әйеліне – тиімді қарсылық етеді" дейді. Кейіпкерлік үлгілерді алазон – "өзін-өзі алдап, мақтансақ" немесе эйрон – "өзін кемсітіп, сөздерін жұмсартатын" кейіпкер ретінде де анықтауға болады.

Америка фильмдері

Американдық танымал фильмдерде әдетте фондық рөлдерде сөйлемейтін актерлар, бір-екі сөздік эпизодтық рөлдер, кішігірім немесе маңызды қосалқы рөлдер ретінде қолданылатын түрлі-түрлі стандартты кейіпкерлер кездеседі. Америка фильмдеріндегі стандартты кейіпкерлер онжылдықтар бойы өзгеріп келді. 1930 немесе 1940 жылдардағы фильмдерде газет сатушылар, мұз сатушылар, көше тазалаушылар және темекі сатушы қыздар болса, 1990 жылдардағы фильмдерде үйсіз әйелдер, қарақшылар, азаматтық киімдегі полицейлер, бизнес-әйелдер, сондай-ақ афроамерикандық және испандық стереотиптері жиі кездесетін. Американың халықтық мәдениетіндегі стандартты кейіпкерлер, әсіресе нәсілдік және этникалық стереотиптер, кейінірек қорлаушы болып қарастырылып, жаңа стереотиптермен алмастырылды. Мысалы, "еңгекең қара" және "көзілдірік таққан опасыз жапон" 1990 жылдары "көшеде өмірге бейімделген аға" және "камераға қуанған жапон турисі" сияқты кейіпкерлермен ауыстырылды. Әйелдер, американдықтар, испандықтар, арабтар, гомосексуалдар/лесбиянкалар, еврейлер және итальяндықтар да жиі стандартты кейіпкерлер ретінде бейнеленген. 1950 жылдардағы "семіз коммунистік ұя басшысы" және 1970 жылдардағы "Қара пантера революционері" сияқты қысқа мерзімге танымал болған кейіпкерлер де болды. Тіпті уақытқа тәуелсіз кәсіптерде де, сол кәсіпті атқарушы адам өзгерді, бұл мәдени және демографиялық өзгерістерді көрсетеді. 1990 жылдары шаштараз (бұрын француз) көбінесе гей ретінде, бағбан (бұрын ақ) азиялық немесе испандық, бармен (бұрын ақ) афроамерикандық, ал үй қызметшісі (бұрын афроамерикандық) испандық ретінде бейнеленді.

Теледидар

Телевизиялық өндірістің кестелік шектеулеріне байланысты, эпизодтардың сценарийі тез жазылып, түсірілуі керек болғандықтан, теледидар сценарийлері көбінесе танымал фильмдерден алынған стандартты кейіпкерлерге сүйенеді. Телевизия сценарийшілері осы стандартты кейіпкерлерді көрерменмен жылдам байланыс орнату үшін пайдаланады. 1990 жылдардың соңында, сценарийшілердің арасында 1980 жылдардың «афроамерикандық жұмыстас дос» стандартты кейіпкерін ауыстырған гомосексуалды стандартты кейіпкерді қосуға бейімділік пайда болды. 1990 жылдары бірнеше ситкомдар экрандағы ЛГБТ бейнелеуі үшін жаңа стандартты белгілейтін сапалы гомосексуалды стандартты кейіпкерлерді енгізді. Телевизиядағы стандартты кейіпкерлерді пайдаланудағы бір қиындық – фильмдердегідей, олар нәсілдік стереотиптерді және «зияратты және қорлайтын бейнелерді» қамтуы мүмкін. Осы гомосексуалды стандартты кейіпкерлерге қатысты туындайтын бір мәселе – олар көбінесе әңгімеге толық интеграцияланбаған, тек кеңес беретін «жанындағылар» ретінде көрсетіледі; сонымен қатар, гомосексуалды кейіпкердің өмірі, басты кейіпкерлермен кеңес беруден басқа өзара әрекеттесуден өзгеше бейнеленбейді. Бұл 1980-ші және 1990-шы жылдардың басында қара және латиноамерикандық кейіпкерлерді пайдалану тәсіліне ұқсас: оларға полиция бастығы рөліндегі стандартты кейіпкерлік рөл берілді, бұл оларды билік позициясына қойды, бірақ кейін бұл кейіпкерлер негізгі кейіпкерлермен азая түскен әңгімелесу арқылы екіншілік рөлдерде пайдаланылды. 2000-шы жылдары нәсілді бейнелеуге қатысты көзқарастар өзгерген кезде, латиноамерикандық кейіпкерлер стандартты кейіпкерлерге бейімделді, сонымен қатар сценарийшілер көрерменнің күтіктерін ойнап, сырттай стандартты көрінетін латиноамерикандық кейіпкердің мінез-құлқына қарсы әрекет етуге мәжбүрлейді. Оңтүстік шерифтерінің стандартты кейіпкерлері семіздік, нашар дайындық, білімсіздік және нәсілшілдік сияқты жағымсыз стереотиптермен бейнеленеді, мысалы, «Хаззард герцогтері» сериалындағы шериф Роско П. Колтрейн сияқты.

Авторлық құқық

Америка Құрама Штаттарында соттар кітап, пьеса немесе фильм болсын, әңгімедегі типтік кейіпкерлердің ерекшеліктеріне авторлық құқық қорғауды таратуға болмайтынына шешім шығарды.