Кіріспе

Паэлигни немесе Пелигни – қазіргі Абруццо, Орталық Италиядағы Валье Пелиньяда қоныстанған италиялық тайпа.

Тарих

Паэлигнилер алғаш рет Марси, Марручини және Вестиниді қамтитын конфедерацияның құрамындағы мүше ретінде айтылады, олармен римдіктер б.з.д. 325 жылы Екінші Самнит соғысында қақтығысқа түсті. Оска-ұмбриялық басқа халықтар сияқты, олар да медикс аталған жоғары билік өкілдерімен басқарылды. Олардың дінінде Диоскурлар, Серфум (су құдайы) және Анацета (римдік Ангития), жыландармен байланысты қасиетті құдайлар болды. Самниттердің бағынуынан кейін, б.з.д. 305-302 жылдары олардың барлығы Риммен одақтасты, паэлигниліктер тіпті осы деңгейдегі бағынуға да қарсы күресті. Конфедерацияның әрбір мүшесі Риммен тәуелсіз бірлік ретінде одаққа кірді, және ешқайсысында рудың құрамынан саяси жағынан бөлінген қала немесе қауым болған жоқ. Осылайша, Вестини б.з.д. III ғасырда өз монеталарын шығарды; олардың әрқайсысы Әлеуметтік соғыстағы одақтастар тізімінде кездеседі. Бұл таулық аймақтағы қауымдардың сезімдері қаншалықты таза итальяндық болғанын көрсетіп тұр, олар көтерілісшілердің астанасы ретінде таулық Корфиний бекінісін таңдады. Ол Вителлио деп аталды, Италияның оска тіліндегі түрі, бұл атау б.з.д. 90 жылы соғылған монеталарда оска әліпбиінде жазылған. Паэлигниге Әлеуметтік соғыстан кейін римдік азаматтық берілді, бұл олардың ұлттық ерекшеліктерінің аяқталуының бастамасы болды, себебі олар римдік мәдениет пен тілді қабылдай бастады.

Тіл

Белгілі Паэлигни жазбалары осы тайпалардың сөйлеген диалектісі Френтанидің солтүстік шекарасынан Амитернуға жақын Атерн аңғарындағы бір жерге дейін шамамен бірдей болғанын, ал бұл диалект Лукания мен Самнийдің оскан тіліне өте ұқсас болғанын, бірақ өзіне тән ерекшеліктері бар екенін көрсетеді, бұл, мүмкін, «Солтүстік Оскан» деген атауды қажет етеді. Олардың ең айқын мысалы – постпозицияларды қолдану, мысалы, Vestine Poimunie n, «Pomona (мифология) храмында»; pritrom e, яғни in proximum, «алдыңда жатқан нәрсеге». Басқалары – консонантты i дыбысының сібілдеуі және di тіркемесінің ағылшын тіліндегі j дыбысына ұқсас дыбысқа айналуы (жергілікті латын әліпбиінің нұсқасында l арқылы белгіленеді), мысалы, vidadu, «viamdö», яғни «ad viam»; Musesa = лат. Mussedia; және аблативте d дыбысының (айтылуында) жоғалуы, мысалы, aetatu firata fertlid (яғни aetate fertili finita), мұндағы соңғы форманың қалған екі формамен салыстырылуы d-ның жазуда кейде қолданылатын архаизм екенін көрсетеді. Осы фраза алынған қызықты эпитафиядан бір үзіндіні диалекттің үлгісі ретінде келтіруге болады; тас ежелгі Корфиниумда табылған, ал ондағы латын әліпбиінің өте жетілген стилі оның б.з.д. соңғы ғасырдан бұрын жазылмағанын көрсетеді: Eite uus pritrome pacris, puus ecic lexe lifar, ite vos porro pacati (cum bona pace), qui hoc scriptum [hbar, 3-ші төмендеу, орталық есімдік] оқығандар. Лексе түрі (2-ші жақ, көпше түріндегі толық индикатив) санскриттегі сол тұлғаның жіктелуімен тым жақын және ерекше тілдік қызығушылық тудырады. Paeligni атауы этнонимдердің NO класына жатуы мүмкін (Marrucini-ге қараңыз), бірақ жұрнақтың алдында дауысты жоқтығы оның латын privignus жұрнағымен салыстырылуы мүмкін екенін көрсетеді. Егер ол латын тіліндегі paelex, «үйірсек» деген сөзбен байланысты болса, онда ол «аралас нәсілдер» дегенді білдіріп, бағындырған сабиндердің Marrucini қауымын құру үшін қолданған қарапайым атау болуы мүмкін. Бірақ, тікелей дәлелдер болмаса, тіпті ең тартымды этимология да сенімді нұсқаушы емес. Паэлигния және осы жазбалар тобы итальян диалектілерінің тізбегіндегі ең маңызды буынды құрайды, өйткені оларсыз осканнан умбрияға өту толығымен түсініксіз болар еді. Пентимадағы жазбалар мен ескі заттардың бірегей жинағын және Сулмонадағы мұражайды профессор Антонио де Нино құрды, оның туған жерінің ескілігіне деген құлшынысы бізге барлық Паэлигни ескерткіштерін сақтап қалды.

Тағдыр

Ауданның латын жазуларының ешқайсысы Сулладан бұрынғы болмауы мүмкін, бірақ олардың кейбіреулері тілі мен жазуы бойынша оның заманының стилін көрсетеді (мысалы, 3087, 3137); ал екінші жағынан, барлық латын әліпбиінде жазылған жергілікті жазулардың бірнешесі Цицерон дәуірінің қалыпты әріптерін көрсетеді.