Кіріспе

Грек философы, цинизмнің негізін қалаушы (б.з.д. 446 – б.з.д. 366 ж.) Антистен (/æ//n/'/t//ɪ//s//θ//ᵻ//n//iː//z///; Ἀντισθένης, 446 – б.з.д. 366) – грек философы және Сократтың шәкірті. Антистен Сократтың ықпалды шәкірті болудан бұрын Горгиядан риториканы оқыған. Ол Сократтың ілімдерінің этикалық аспектілерін қабылдап, дамытып, қасиеттілікке сай аскетикалық өмір салтын жақтады. Кейінгі авторлар оны циник философиясының негізін қалаушы деп есептейді.

Өмір

Антистен б.з.д. 446 жылы афиндық Антистеннің ұлы болып дүниеге келді. Оның анасы фракиялық болған деп есептеледі, бірақ кейбіреулер фригиялық деседі, бұл пікір, мүмкін, оны афиналық азамат емес деп айыптаған адамға берген саркастикалық жауабынан туындаған: құдайлардың анасы фригиялық болған (Кибеле туралы айтады, ол грек құдайы Реяның анатолиялық нұсқасы). Жастығында Танаградағы шайқаста (б.з.д. 426 ж.) қатысып, алдымен Горгийдің, содан кейін Сократтың шәкірті болды. Сократтың сөздерін тыңдауға соншалықты құштар болғандықтан, ол күн сайын Пейрей портынан Афинаға (шамамен 9 километр) қашықтықты жүріп, достарын да өзімен бірге жүруге көндірді. Ол ұстазының қудалаушыларын ешқашан кешірмеді және оларды жазалауға көмектескені айтылады. Ол Леуктра шайқасынан (б.з.д. 371 ж.) аман қалды, себебі тебандықтардың жеңісін ұстаздарын сабаған мектеп оқушыларының тобына теңеді. Евдокия Макремболитисса оның 70 жасында қайтыс болғанын айтса да, б.з.д. 366 жылы ол әлі тірі болған, ал Афинада б.з.д. 365 жылы қайтыс болғанда шамамен 80 жасқа жуық болған болуы керек. Ол Геракл храмының жанындағы, шетелдік аналардан туған афиналықтарға арналған Киносарг гимназиясында дәріс берген. Сократтың ізгілік туралы идеясына толы құлшыныспен, ол Киносаргде өзінің мектебін құрды, онда қарапайым өмірімен және оқуымен кедей топтарды қызықтырды. Ол плащ киіп, таяқ пен қалта алып жүрді, және бұл киім оның шәкірттерінің формасына айналды. Оның ең сүйікті стилі диалогтар болған сияқты, олардың кейбіреулері замандастарына, мысалы, «Кир» атты екінші еңбегінде Алькибиадқа, «Архелай» еңбегінде Горгияға және «Сато» еңбегінде Платонға қарсы күшті шабуылдар болды. Оның стилі таза және әдемі болды, тіпті Теопомп Платон одан көп ойларын ұрлағанын айтты. Цицерон Антистеннің бірнеше еңбектерін оқығаннан кейін, оларды ұнатып, оны «білімі көп емес, ақылды адам» деп атады. Ол зейінге толы сарказмді жақсы көріп, сөздермен ойнағанды ұнататын: мысалы, ол қарғалардың (корактар) арасында құлауды, жалмайсыздардың (колактар) арасында құлаудан артық көретін, себебі біреулер өлгендерді жейді, ал екіншілері тірілерді. «Аякс» және «Одиссей» деп аталатын екі сөз сақталған, олар толығымен риторикалық. Антистеннің лақап аты – (Абсолюттік) Ит (ἁπλοκύων, Диог. Лаерт. 6.13).

Диоген Лаэрцидің айтуынша

Диоген Лаэрций өзінің "Жұмыс пен көрнекті философтардың пікірлері" атты еңбегінде Антистеннің ең сүйікті тақырыптары ретінде мыналарды атап көрсетті: "Ол ізгілік үйренілуге болатынын, ал асыл тектілік тек ізгі адамдарға ғана тән екенін дәлелдеуге тырысты. Ол ізгілік өзінен-өзі бақыттылыққа жеткілікті деп санайтын, себебі оған рухтың күшінен басқа ештеңе қажет емес еді. Ол ізгілік – іс-қимылдың мәселесі екенін, көп сөз бен білімге мұқтаж емес екенін айтты; дана адам өзіне-өзі жеткілікті, өйткені басқалардың барлық игіліктері оның да меншігі; жаман даңқ – жақсы нәрсе, ол дерлік ауырсыну сияқты; дана адам қоғамдық істерінде белгіленген заңдарға емес, ізгіліктің заңына сүйенеді; ол сондай-ақ, ең сұлу әйелдерден бала табу үшін үйленеді; сонымен қатар, ол махаббатты жеңілдеп қабылдамайды, себебі сүйіспеншілікке лайық адамдарды тек дана адам ғана біледі".

Этика

Антистен Сократтың шәкірті болды, және ол Сократтан өмірдің мақсаты ләззат емес, ізгілік екенін түсінді. Антистен былай деді: «Ақылды адамның барлық ісі толыққанды ізгілікке сай келеді, ал ләззат қажетсіз ғана емес, тіпті зиянды». Ол ауырсынуды және тіпті жаман абыройды (ἀδοξία) нығмет деп санағандығы және «Мен ләззат сезінуден гөрі ақылдан адасқанымды қалаймын» дегені хабарланады. Дегенмен, ол барлық ләззатты емес, тек сезімдік немесе жасалма құштарлықтарды қанағаттандырудан туындаған ләззатты ғана бағаламаған болуы мүмкін, өйткені ол «жаннан туындайтын» ләззаттарды және ойластырылған достықтың қуанышын мақтап айтқан. Ол ізгілікке негізделген өмірді жоғары жақсылық деп санады – ол іс-әрекеттен тұрады, ол қол жеткізілген кезде ешқашан жоғалмайды және дана адамды қатеден сақтайды. Ол ақылмен тығыз байланысты, бірақ оның іс-әрекетте дамуына және бақытқа жеткілікті болуына Сократ күшінің (Σωκρατικὴ ἱσχύς) көмегі қажет.

Физика

Оның табиғат философиясы жөніндегі еңбегі («Физикус») құдайлардың мәні туралы теорияны қамтиды, онда ол халықтың сенген көптеген құдайлар бар екенін, бірақ тек бір ғана табиғи Құдай бар екенін дәлелдеген. Сондай-ақ, Құдай жер бетіндегі ешбір нәрсеге ұқсамайды, демек, оны ешқандай бейне арқылы түсіну мүмкін емес деді.

Логика

Логикада Антистенді универсалдар мәселесі толғандырған. Шын номиналист ретінде ол анықтама мен айғақтап сөйлеуді жалған немесе тавтологиялық деп есептеді, себебі біз әрбір жеке нәрсенің өзінің екенін ғана айта аламыз және оның қасиеттерін сипаттаудан артық ештеңе бере алмаймыз, мысалы, күміс қалайы сияқты түсті. Осылайша, ол Платонның Идеялар жүйесіне сенбеді. "Мен жылқыны көре аламын, - деді Антистен, - бірақ жылқылықты көре алмаймын". Анықтама – бұл тек бір нәрсенің өзін қайталап айтудың ирек жолы: "ағаш – өсімдік өсуі" логикалық тұрғыдан "ағаш – ағаш" дегеннен артық емес.

Антистен мен циниктер

Кейінгі уақытта Антистен циниктердің негізін қалаушы ретінде таныла бастады, бірақ ол осы терминді қабылдағанына көз жеткізу қиын. Аристотель, бір буын өткен соң жазғанда, Антистен мен оның ізбасарларын бірнеше рет "Антистендіктер" деп атайды. Синопалық атақты циник Диогеннің Антистеннің ізінен еріп, оның адал серігі болғаны туралы көптеген кешіккен әңгімелер бар, бірақ екі адамның кездескеніне де нақтылық жоқ. Кейбір ғалымдар б.з.б. 350-340 жылдарға жатқан Синопадан табылған зақымдалған монеталарға сүйене отырып, Диоген Антистеннің қайтыс болғаннан кейін ғана Афинаға көшіп келгенін болжайды. Антистен мен Диогенді байланыстыратын осы әңгімелердің стоиктер тарапынан ойлап табылып, Сократтан Зенонға дейінгі білімділік тізбегін көрсету үшін пайдаланылғаны айтылады. Бұл әңгімелер стоиктер үшін Сократтан Зенонға дейінгі оқу жолын орнату үшін маңызды болды. Басқалар монеталардың куәлігі нашар екенін, сондықтан Диоген 340 жылға дейін Афинаға көшіп келген болуы мүмкін деп санайды. Диогеннің Афинаға және Антистенге жер аударылудан бұрын сапарлап, кейін Синопаға оралғаны да мүмкін. Ол Диогенге және кейінгі циниктерге шабыт берген циник философиясының көптеген қағидаларын қалыптастырды. Ол қаланың негізін салған, содан кейін олар оны қайта салған деседі.