Кіріспе
Дәстүрлі яһуди діни көшпелі уағызшы. Магид, сондай-ақ магид деп те жазылады, – дәстүрлі яһуди діни көшпелі уағызшы, Тора мен діни әңгімелерді шебер баяндаушы. Оқыған-білгенді жақсы білетін дін қызметкері даршан (דרשן) деп аталады. Маггид мешарим («турашылдықты уағыздаушы»; қысқартылған מ"מ) деген атау, шамасы, XVI ғасырдан бастау алады. Израильде екі ерекше басшылар тобы болды: ғалымдар мен раввиндер, және уағызшылар немесе магидтер. Халықтың пайғамбары кейде «магид» деп аталған, бұл магидті «магид қайталайды» деп аударғандар (магид мишне) (Лови, «Бекреет ха Талмуд», 50 б.) айтады. Грек софистеріне ұқсас, алғашқы магидимдер уағыздарын көпшіліктің қойған сұрақтарына негіздеген. Сондықтан «Песикта» – баяндамалардың алғашқы жинағы, көбінесе «yelammedenu rabbenu» («остазымыз бізге үйретсін») деп басталады. Мұның көрнекті мысалы – Құрбан айт мейрамының хагдасы, ол төрт сұрақпен ашылады; жауапты оқыған адам магид деп аталады. Сұрақтар болмаған жағдайда магид петиха (ашылу) деп аталатын Киелі кітаптан мәтін таңдайтын. Магид термині яһуди мистикасынан (Магидті қараңыз) шыққан және бастапқыда көктегі бір тұлғаны, көбінесе періштені білдірген, ол кабалистке мистикалық құпияларды жеткізетін дауыс ретінде немесе кейде таңдалғандардың аузы арқылы сөйлейтін.
A maggid , also spelled as magid, is a traditional Jewish religious itinerant preacher, skilled as a narrator of Torah and religious stories. A chaplain of the more scholarly sort is called a darshan (דרשן). The title of maggid mesharim ('a preacher of uprightness'; abbreviated מ"מ) probably dates from the sixteenth century. There have long been two distinct classes of leaders in Israel—the scholar and rabbi, and the preacher or maggid. That the popular prophet was sometimes called "maggid" is maintained by those who translate מַגִּיד מִשְׁנֶה (maggid mishne) , by "the maggid repeats" (Löwy, "Beqoret ha Talmud," p. 50). Like the Greek sophists, the early maggidim based their preaching on questions addressed to them by the multitude. Thus the Pesiqta, the first collection of set speeches, usually begins with "yelammedenu rabbenu" ('let our master teach us'). An excellent example is the Passover Haggadah, which is introduced by four questions; the reciter of the answer is called the maggid. When there were no questions, the maggid chose a Biblical text, which was called the petichah (opening). The term maggid comes from Jewish mysticism (see Magid) and originally referred to a celestial entity, most commonly an angel, who manifests itself as a voice delivering mystical secrets to a kabbalist, or sometimes speaking through the mouths of the chosen ones.
Магидтің танымалдылығы
Даршанмен салыстырғанда маггидтің үлкен танымалдылығы Талмудтағы аггадикалық (заңдық халахикалық материалға қарағанда, уағыздық немесе повестьтік материал) әңгімелерден мысалға келтіріледі (Раббилік ауызша Тораны талқылаудың негізгі мәтіні). Талмудта айтылғандай, адамдар даршан Р. Хияның дәріс бөлмесін тастап, маггид Р. Аббахуды тыңдауға ағылып келді. Сезімтал Хияны жұбатқан Аббаху, қарапайымдылықпен: "Біз екі саудагерге ұқсаймыз, біреуі алмаз, екіншісі сұранысқа ие әсем бұйымдар сатады" деді (Сота 40а). Талмудтағы Рабби Мэйр сияқты ғалымдар даршан мен магидтің қызметтерін біріктірді (Санхедрин 38б). Рабби Исак Напахадан бірі халыққа арнап хагада уағыз айтуды, екіншісі халахикалық дәріс беруді сұрағанда, ол: "Мен екі әйелі бар адамға ұқсаймын, біреуі жас, біреуі қарт, әрқайсысы күйеуінің өзіне ұқсауын тілейді; жасы кішісі ақ шашын, ал қарт әйелі қара шашын жұлып алды, нәтижесінде ол толығымен шашынан айрылды" деді. Р. Исак содан кейін халаха мен аггаданы қамтитын дәріс берді (Бава Камма 60б).
Гаон дәуірінде және орта ғасырларда
Леви бен Сиси, оның ұлы Джошуа және басқалар раввиндік маггидим мектебінің басшылары болды. Р. Зейра олардың Киелі кітап аяттарын сәтке сай бұрмалау әдістеріне қарсы болды. Зейра олардың еңбектерін сиқыр кітаптарынан да артық санамады (Ер. Маас. III. 9). Гаондық дәуірде және орта ғасырларда ешива басшысы немесе раввин әр мереке алдында лекция оқып, мереке күндеріне қатысты заңдарды түсіндіретін. Маггидтің міндеті – қарапайым халыққа қажет болғанда, әдетте сенбі күні түстен кейін, аптаның сидрасына сүйене отырып уағыз айту еді. Содан кейін саяхатшы маггидтер пайда бола бастады, олар кейіннен яһуди қауымында маңызды рөл атқарды. Олардың мақсаты – моральға уағыздау, яһуди дінінің ұйықтап қалған рухын ояту және халықтың жүрегінде мәсіхтік үмітті сақтап тұру болды. Маггидимдердің уағыздары әдеби тұрғыдан жоғары деңгейде болмады, көбінесе қазіргі фразалар, ескі цитаталар және уақытша әсер ету үшін жасалған Киелі кітапқа түсіндірмелерден құралды; сондықтан олардың айтқан уағыздарының ешқайсысы сақталған жоқ. Маггидизм 16 ғасырда әдеби өркендеуге жетті. 1492 жылы Испаниядан яһудилерді қуылту Исаак Абраванелдің шебер маггид екенін көрсетті. Оның Киелі кітапқа жасаған түсіндірмелері болашақ маггидимдер үшін мол идея көзіне айналды. Ол әр тарауды бірнеше сұрақтармен түсіндіру арқылы ертедегі маггидимдер мен софистердің дәстүрін жалғастырды. Оның ұзақ, жеңіл және ағымды стильдегі аргументтері маггид мақсатына өте сай келді. Мұса Альшех, маггидтік ғалым, 16 ғасырдағы Галилеядағы Сафед қаласында яһуди ой-санасын қалыптастырған көрнекті яһуди рухани тұлғаларының бірі болды. Оның айналасында Шульхан Арух кодексін құрастырушы Йосеф Каро және ірі каббалистер Моше Кордоверо мен Исаак Лурия да болды. Бұл қауымның мистикалық атмосферасында Альшех әр сенбі күні үлкен аудитория алдында уағыз айтатын. Исаак Лурия оның баяндамаларына қатысты, онда каббалалық аспектілер де бар еді. Ол өзінің классикалық Киелі кітапқа түсіндірмелерінде Абраванелдің әдісін мұқият ұстанды. Альшех маггидим үшін де авторитет атанды, олар оның сөздерін жиі келтіретін.
Мәсіхшілдік құлшынысқа қатысты
Яһудилердің қуғын-сүргіні көптеген магидимдерді тудырды, олар қиналып, зорлық көрген яһуди халқына жеңілдік беру үшін мессиандық үмітті оятуға тырысты. 16 ғасырда Исаак Лурия үйреткен Каббаладағы құтқарылудың жаңа түсіндірмелері мен ғарыштық ілімдері жаңа мистикалық сананы оятып, мессиандыққа назар аударды. Мессиандық хабаршылар мен үміткерлер яһуди дінінде мессиандық ізденісті ілгерілетуге тырысты. Ашер Леммлейн 1502 жылы Мәсіхтің келуін жариялап, Германия мен Австрияда уағыз айтты және оның сөздеріне барлық жерде сенді. Соломон Молко Италия мен Түркияда Мәсіхтің келу күнін атамай уағыз айтты, нәтижесінде 1533 жылы Мантуяда өртпен жазаланды. Р. Хёшел Краковтық (1663 ж. қайтыс болды) "Мидраш Пелиа" ("тамаша, құпия мидраш") деп аталатын мидраштың қиын тұстарын түсіндіруден ләззат алды. Х. Эрсонның "Ханукат ха Тора" (Пьетрков, 1900) кітабында әртүрлі авторлардың 227 кітабынан жиналған 227 "сөз" жинағы келтірілген, көбінесе Хёшелдің шәкірттері жазған. Бұл сөздер магидимдер арасында кеңінен таралды, олар оларды әр мүмкіндікте қайталап айтты. Кейбір магидимдер оның әдістерін көшіріп, тіпті түпнұсқаны Р. Хёшел бастаған тәсілмен шебер түсіндіру үшін псевдо-Мидраш Пелиа жасады. Бехр Перлхефтер Моденадағы Саббатиандық Абрахам Ровигоның алғашқы магиді саналады. Перлхефтер псевдо-мессияның өлімінен кейін Саббатиан теологиясын қайта жаңғыртты, сондай-ақ мистикалық ерестіктерді қолдаған Саббатай Зевидің (1626-1676) жақтасы болды.
Қозғалыс және ескерту
Смирналық Илья бен Соломон Абрахам ха Кохен XVIII ғасырдың басында "Шебет Мусар" атты еңбегін жариялады, оны ол елу екі тарауға бөлді, әр аптаға бір тарау. Осы кітап оның "Қорқынышты Магид" деп танылуына себеп болды; ол адамзатты сот күніндегі қорқынышты жазалардан сақтайтын моральдық және діни мінез-құлық туралы уағыз айтты. Данте тозақтың қорқыныштарын және зұлымдарды күтіп тұрған жазаларды "Шебет Мусар" авторы сияқты нақты бейнелей алмады. Ол "от пен күкірт" магидимдер мектебін құрды. Мусар ('насихат') – діни құлшынысқа жетелейтін этикалық шабыт, ізгілік немесе ескерту іздеу арқылы дамыған дәстүрлі еврей ойлауының бір тармағы. Орта ғасырлардағы этикалық нұсқаулардың классикалық еңбектері туралылыққа жетудің рухани және психологиялық деңгейлерін көрсетеді. XIX ғасырдың соңындағы Мусар қозғалысы рухани тереңдікке ену мен өзіндік талдауды ешиваның оқу жоспарына енгізуге тырысты. Мусар қозғалысы жеке ізгілікті ашу және материалдық құштарлықтың әлсіздігін көрсету арқылы рухани дамуға шабыттандыруды мақсат етеді. Оның руханилығы әрқашан сыйлық пен жазаны сипаттамайды, бірақ насихат маңызды рөл атқара алады. Ол еврей мистикасынан этикалық сабақтар алуға болады, бірақ көбінесе кабаланың двейкусымен (Құдайға жабысу) және хасидизмдегі мистикалық құлшыныстың кеңінен тарауымен салыстырылады және қарама-қарсы қояды. Әдетте, хасидизм жазалаудан аулақ болып, оны өзінен хабарсыздықтан туған ұят пен өкінішпен алмастырады, бұл әрқашан қасымыздағы Құдайдың күшінің оянуынан туындаған қуанышқа апарады. Константинопольдік Юда Розанес (1727 жылы қайтыс болған) өзінің "Парашат Дераким" еңбегінде даршан мен магидті біріктірді. Ол Киелі кітаптағы кейіпкерлердің іс-қимылдарын Талмуд ғалымдарының заңдық көзқарастарымен үйлестірудің жаңа әдісін қолданды. Мысалы, Перғауын Израильді құлдықтан босатудан бас тартқанда, Абайдың пікірімен әрекет етті, ал Мұса Израильдің босатылуын Раббаның шешіміне сәйкес талап етті. Бұл қисынсыз пилпулизмге көптеген жақтастары болды, олардың кейбіреулері Ахасуер Маймонидтің шешімімен келіскенін, ал Вашти Рабадтың пікірімен сәйкес келгенін мәлімдеді.
Дубнерлік маггид
Дубнолық Якоб Кранц, Дубнолық Магид (1804 ж. қайтыс болды), "Охел Я'акоб" кітабының авторы, Мидраш әдісін қабылдады. Мидраш қаладағы адам мен "yeshubnik" (ауыл адамы) арасындағы қарым-қатынас, келін, күйеу және "mechuttanim" (құда-құдағилар) арасындағы қарым-қатынас сияқты күнделікті өмірдегі оқиғаларды астарлы әңгімелермен түсіндірді және осы қарым-қатынастарды Израиль мен Құдай арасындағы қарым-қатынасқа теңеді. Ол "Араб түндері" және басқа да дүниелік әңгімелерден де моральдық сабақтар алды, оларды мидраш немесе Киелі кітап мәтінін түсіндіруде пайдаланды. Мозес Мендельсон Кранцті "еврей Эзопы" деп атады. Оның ең танымал астарлы әңгімесі – орынды астарлы әңгімелерді қалай табатыны туралы: Орман ішінде жүргенде, бір адам нысаналар салынған көптеген ағаштарды көреді. Әр нысананың ортасында жебе және садақ ұстаған кішкентай бала. Бала барлық жебелерді өзі атқанын мойындайды. Оған қосымша сұрақ қойғанда ол: "Біріншіден, мен жебені атып, содан кейін нысананы саладымын", - дейді. Кранцтың шәкірті Абрахам Дов Бәр Флам Дубнер Магидінің жазбаларын редакциялап, жариялады, ал көптеген маггидтер осы әдісті қабылдады. Сол кезеңде Кремництік Якоб Израиль, "Шебет ми Исраэль" (Золкиев, 1772) – Забурға түсіндірме; Слонимдік Юда Лёв Эдель, "Афике Ехуда" (Лемберг, 1802) – уағыздар жинағы; Могилефтік Чайим Абрахам Кац, "Милхама ве Шалом" (Шклов, 1797); Дерэчиндік Езекиел Фейвел, "Толедот Адам" (Дихернфурт, 1809) – кітаптардың авторы және Вильнадағы маггид (Левинсон, "Бет Ехуда", II. 149). Қазіргі уақытта Дубнер Магидінің ұрпағы Моше Кранц өзінің бірнеше астарлы әңгімесін, сондай-ақ заманауи түсіндірмелерін бизнес және еврей әңгімелері туралы кітапқа жазды: "Хасидтік шеберлердің басқару жөніндегі нұсқаулығы" (Дубнер Магид хасидтік емес, бірақ литвалық еврей православиесінің руханилығын ұстанған. Оның Вильня Гаонымен қарым-қатынасы туралы әңгімелер бар).
Хасид Магиддiм
Хасидтік қозғалыстың негізін қалаушы Израиль бен Елиезер, Баал Шем Тов (Бешт) (1698–1760), яһуди мистикасында жаңа кезең мен қайта жандануды оятты. Хасид философиясы ертедегі Каббаланың абстрактілі теологиялық жүйесін адамның ішкі психологиялық санасына байланыстыра отырып, ішкілендірді. Бұл, Құдайдың барлық нәрседе болуын сезіндіріп, күнделікті өмірде қуанышпен шұғылдану арқылы жеке двэйкус (жақындасу) құруға мүмкіндік берді. Бұл жаңа ілім қарапайым халыққа тартымды болды, сонымен қатар оның терең мағынасын және философиялық тереңдігін көрген ұлы ғалымдарды да қызықтырды. Баал Шем Тов, қауымды айыптау және жігерсіздікке ұшырату арқылы сынға алатын, сонымен қатар ынталандыратын "мусар" маггидимдердің ескерту әдістеріне қарсы болды. Оның мистикасы әр адамның ішкі қасиеттерін көре білді. Ол шәкірттеріне білімсіз яһудилердің қарапайым және шыншыл ниеттерінің Құдай алдында қаншалықты құнды екенін жиі түсіндіріп отырды. Баал Шем Тов туралы әңгімелердегі өмірбаяндық агиографияда оның үгіт-насихат таратушылармен кездесуі мен "өзгертуі", сондай-ақ оқшауланған, аскет ғалымдармен кездесуі баяндалады, оның іс-әрекеттеріне ол қарсы болды. Оның Хасидтік ұстаз Ребе туралы жеке үлгісі, әлемге құдайлық баталарды жеткізетін Цаддик (әулие басшы) ретінде, жаңа хасидтік түсіндірме арқылы келесі Хасидтік ұстаздарға берілді. Хасидтік Ребе ұсынған микрокосмикалық Мессиялық құтқару, яһуди қауымына мұғалім мен көшбасшының жаңа түрін сыйлады, ол қоғамдық мистик пен құтқарушыны, сондай-ақ даршан мен маггидтің дәстүрлі түсініктерін біріктірді. Кейбір хасидтік басшылар "магид" деген атпен танымал, кейде олар хасидизмге қосылғанға дейін бұл аталымды алған. Бұл аталымның оларға қатысты болуы, ребелік қызметке енгізілген маггидтің дәстүрлі түсінігінің жаңа интерпретациясын көрсетеді. Хасидизмнің мистикалық қайта жандануы Иудаизмдегі ұстаздар туралы агиографиялық әңгімелерді жаңа деңгейге көтерді, бұл Цаддикке мистикалық берілудің маңыздылығын көрсетеді. Сондықтан әрбір ұстаздың есімі оған деген жеке сүйіспеншілік пен құрметті білдіреді. Мезеричтің раввині Дов Бер (דוב בער ממזריטש) (1704/1710?–1772) Ровне қаласының магиді болғаннан кейін Мезричтің магиді (сөзбе-сөз 'Айтушы') деп танылды. Бастапқыда Баал Шем Товтың жаңа идеяларына қарсы болғаннан кейін, ол оның шәкіртіне айналып, жақын ортасының мүшесі болды. Ұстазы қайтыс болғаннан кейін шәкірттері Дов Берді оның орнын басушы етіп тағайындады, ол жаңа хасидтік қозғалысты оның алғашқы жылдарында жетекке алды. Раввин Дов Бер, Мезерич Магиді немесе "Ұлы Магид", Баал Шем Товтың жаңа ілімдері мен доктриналарындағы философиялық жүйенің алғашқы жариялаған және оның ең маңызды таратушыларының бірі ретінде есептеледі. Ол жаңа қозғалыстың сәулетшісі болды, өзінің назарын Батыс Еуропаның әр айманында хасидизмді тарату үшін жетекші ғалымдар мен болашақ көшбасшылардың академиясын ("Шевра Кадиша" қасиетті қоғамы) дамытуға арнады. Оның ілімдері "Магид Деварав Л'Яков" жинағында жарияланған. Оның шәкірттерінің ішінде Лиженсктің раввині Елимелех, Аниполидің раввині Зуша, Бердичевтің раввині Леви Ицшок, Карлиннің раввині Ахарон (Хагадол), Витебсктің раввині Менахем Мендель және Лиадидің раввині Шнеур Залман болды.