Кіріспе
Үнді бишісі, хореографы, актері Удай Шанкар (нағыз аты Удай Шанкар Чоудхури; 8 желтоқсан 1900 жылы туған, 26 қыркүйек 1977 жылы қайтыс болған) – үнді бишісі және хореографы, еуропалық театрлық тәсілдерді үнді классикалық биіне бейімдеп, үнді классикалық, халықтық және тайпалық би элементтерін үйлестіре отырып, жаңа би стилін жасағанымен әйгілі. Ол 1920-1930 жылдары Үндістанда, Еуропада және Америка Құрама Штаттарында осы стильді танымал етті. Үндістандағы заманауи бидің негізін салушылардың бірі. 1962 жылы Үндістанның Музыка, би және драма Ұлттық академиясы – Сангит Натак Академиясы оған өмірлік жетістіктері үшін ең жоғары наградасы – Сангит Натак Академия стипендиясын берді. 1971 жылы Үндістан үкіметі оған екінші жоғары азаматтық наградасы – «Падма Вибхушан» орденін табыс етті.
the dancer
Uday Shankar (born Uday Shankar Chowdhury; 8 December 1900 – 26 September 1977) was an Indian dancer and choreographer, best known for creating a fusion style of dance, adapting European theatrical techniques to Indian classical dance, imbued with elements of Indian classical, folk, and tribal dance, which he later popularised in India, Europe, and the United States in the 1920s and 1930s. He was a pioneer of modern dance in India. In 1962, he was awarded by Sangeet Natak Akademi, India's The National Academy for Music, Dance and Drama, with its highest award, the Sangeet Natak Akademi Fellowship for lifetime achievement, and in 1971, the Govt. of India, awarded him its second highest civilian award the Padma Vibhushan.
Ерте өмір және білім
Удай Шанкар Чоудхури Раджастанның Удайпур қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Шям Шанкар Чоудхури, белгілі адвокат, үлкен ұлының туған кезінде Раджастхандағы Джалавар махаражасының қызметінде болған, ал анасы Хемангини Деви заминдари отбасынан шыққан. Әкесі «Харчодхури» атағын алған, бірақ ол «Хар» деген сөзді жойып, тек «Чоудхури» тегін қолданған. Удайдың кіші бауырлары – Раджендра Шанкар, Дебендра Шанкар, Бхупендра Шанкар және Рави Шанкар. Бауырларының ішінде Бхупендра 1926 жылы қайтыс болды. Удай Шанкардың әкесі санскритті жақсы білген ғалым, Калькутта университетін үздік бітіріп, кейін Оксфорд университетінде оқып, философия докторы атанған. Әкесі жұмысымен байланысты жиі көшіп-қонып тұрғандықтан, отбасы көп уақытын Удайдың анасы мен бауырларымен бірге Насратпурдағы аналық ағасының үйінде өткізген. Удайдың оқуы да Насратпур, Газипур, Варанаси және Джалавар сияқты әртүрлі жерлерде болды. Газипурдағы мектебінде ол сурет салу және қолөнер мұғалімі Амбика Чаран Мухопаддхайдан музыка мен фотосурет өнерін үйренді. Осы кезде Шям Шанкар Джалавардағы қызметінен кетіп, Лондонға көшіп кеткен. Мұнда ол ағылшын әйеліне үйленіп, заңгерлікпен айналысқан, кейін Үнді биі мен музыкасын Ұлыбританияға таныстырған әуесқой импресарио болды. Соңынан Удай Лондонға әкесіне қосылып, 1920 жылдың 23 тамызында Сэр Уильям Ротенштейн басшылығымен сурет салуды оқу үшін Лондонның Корольдік өнер колледжіне қабылданды. Ол Лондонда әкесі ұйымдастырған бірнеше қайырымдастық шараларда би биледі, сондай-ақ сол кездегі белгілі орыс балеринасы Анна Павлова да қатысқан бір шарада болды. Бұл оның мансабына үлкен әсер етті. Жастық шағынан бастап ол үнді классикалық биін, халық биін, сондай-ақ Еуропада балеттің өнерін таныған. Ол екі стильдің элементтерін біріктіріп, жаңа биді жасауға шешім қабылдады, оны «Hi биі» деп атады. Британ мұражайында раджпут және моғол суреттерін зерттегеннен кейін классикалық үнді биінің формаларын және оның символикасын би қозғалыстарына аударды. Сонымен қатар, Ұлыбританияда болған кезінде ол бірнеше суретшілермен танысты, кейіннен ол өнер саласындағы білімін арттыру үшін Франция үкіметінің «Prix de Rome» стипендиясымен Римге кетті. Оның осындай суретшілермен байланысы күшейе түсті, сонымен қатар үнді биін заманауи стильге айналдыру туралы ойлары да дами берді. Оның өміріндегі маңызды өзгеріс – балет өнерінің көрнекті өкілі Анна Павловамен алғашқы кездесуі. Ол үнді тақырыбында жұмыс істеуге суретшілер іздеді. Бұл оның «Шығыс әсерлері» атты туындысына енген «Рада Кришна» (Аннамен дуэт) және «Гинду үйленуі» сияқты индуистік тақырыптағы балеттерді жасауына әкелді. Балет Лондонның Ковент-Гардендегі Корольдік опера театрында қойылды. Кейіннен ол балеттерді ойлап табуды және хореография жасауды жалғастырды, соның ішінде Ажанта үңгірлеріндегі фрескаларға негізделген балет АҚШ-та көрсетілді. Уақыт өте келе оның би стилі «Hi биі» деп аталды, бірақ кейін ол оны «Creative dance» деп атады. Ол Аннамен бір жарым жыл жұмыс істеді, содан кейін Парижде өз ісін бастады. 1927 жылы Шанкар француз пианинісі Симон Барбиермен бірге Үндістанға оралды. Оны Рабиндранат Тагор қарсы алып, Үндістанда сахналық өнер мектебін ашуға көндірді. 1931 жылы Парижге оралғаннан кейін ол өзінің шәкірттерінің бірі болған Элис Бонермен бірге Еуропаның алғашқы үнді би компаниясын құрды. Музыканттар Вишну Дасс Ширали мен Тимир Баранмен бірге ол жаңадан ойлап тапқан қозғалыстарын сүйемелдеу үшін музыканың жаңа үлгісін жасады. Оның алғашқы би қойылымдары 1931 жылдың 3 наурызында Париждегі Елисей алаңындағы театрда өтті, ол Еуропа бойынша гастрольдік сапарлардағы базасына айналды. Көп ұзамай ол өзінің труппасымен Еуропа мен Америкада жеті жылдық турнеге шықты, оны ол «Удай Шанкар және оның индуистік балеті» деп атады, импресарио Соль Хурок пен импресарио Аарон Ричмондтың Бостонның атақты сериясы қолдауымен. Ол 1933 жылдың қаңтарында Нью-Йоркте француз бишісі Симкимен бірге алғаш рет АҚШ-та өнер көрсетті. Сапар аясында «Гранд-Централь» өнер галереясында қабылдау өтті. Содан кейін Шанкар мен оның труппасы бүкіл ел бойынша 84 қалаға саяхатқа шықты. Оның еуропалық театрлық техникаларды үнді биіне бейімдеуі оның өнерін Үндістанда да, шетелде де өте танымал етті, және ол дәстүрлі үнді ғибадатханалық билердің жаңа дәуірін бастағаны үшін лайықты марапат алды, бұл билер бұрын қатаң түсіндірмесімен танылған және қайта жаңғыру кезеңін басынан өткізіп жатқан еді. Осы уақытта оның ағасы Рави Шанкар сыртқы әлемде үнді классикалық музыкасын танымал етуге көмектесіп жатты. 1936 жылы ол Рабиндранат Тагорға Шанти Никетанға жақын Сриникетанды құруға көмектескен Леонард Найт Элмхерсттің шақыруымен Девон графтығындағы Тотнес қаласындағы Дарттингтон Холлға алты айлық тұруға келісті, оның труппасы мен жетекші бишісі Симки де осы шақыруды қабылдады. Сондай-ақ, орыс драматургі Антон Чеховтың немересі Мишель Чехов, неміс заманауи бишісі және хореограф Курт Йосс және тағы бір неміс, би нотациясының жүйесін ойлап тапқан Рудольф Лабан да осы жерде болды. Бұл тәжірибе оның экспрессионистік биіне одан да көп шабыт сыйлады. 2008 жылы фильм Cineteca di Bologna, The Film Foundation’s World Cinema Project және Үндістанның Ұлттық фильм мұражайының бірлескен күшімен цифрлық түрде жаңартылды. Удай Шанкар 1960 жылы Калькуттадағы Баллигунгге қоныстанды, ал 1965 жылы «Удай Шанкар би орталығы» ашылды. 1962 жылы ол Sangeet Natak Akademi сыйлығының ең жоғары наградасын – Sangeet Natak Akademi Fellowship сыйлығын, үнді биіне жасаған өмірлік үлесі үшін алды.
Жеке өмір
Удай – Рави Шанкардың үлкен ағасы. Ол би серіктесі Амала Шанкарға үйленді және олардың 1942 жылы туған ұлы Ананда Шанкар мен 1955 жылы туған қызы Мамата Шанкар болды. Ананда Шанкар музыкант және композитор болды, бірақ ол ағасы Рави Шанкардан емес, доктор Лалмани Мисрадан тәлім алды. Кейіннен ол еуропалық және үнді музыка стильдерін біріктіретін синтезделген музыкасымен танылды. Мамата Шанкар, ата-анасы сияқты биші болғандықтан, белгілі актрисаға айналды және Сатьяжит Рей мен Мриналь Сеннің фильмдерінде ойнады. Ол сонымен қатар Калькуттадағы «Удаян» би тобын басқарады және әлемді бойынша көп саяхаттайды.
Мұра
Удай (1900 жылы туған, 1977 жылы қайтыс болған) және Амала Шанкар (1919 жылы туған, 2020 жылы қайтыс болған) 1965 жылы Калькуттада Удай Шанкар Үндістан мәдениет орталығын (Удай Шанкардың Альморадағы би орталығының құрметіне аталған) ашуға шешім қабылдады. Амала Шанкар орталық құрылған күннен бастап Директор міндетін атқарушы болып қалды. 1991 жылы ол «Падма-Бушан» орденімен марапатталды. Мектеп 2015 жылға дейін жалғасты, Шанкардың инновациялық және шығармашылық би өнерін дамыту туралы идеяларын іске асыруға арналды. Шанкардың ізбасарлары мен серіктестеріне «Рамаяна» балеттерін жасаған Шанти Бардан, Үндістанның ең көрнекті кинорежиссерлерінің бірі Гуру Датт, белгілі классикалық әнші Лакшми Шанкар, Үндістан мен Ұлыбританияда сахнада, теледидарда және кинода өнер көрсеткен Зохра Сехгал кіреді. 1983 жылдың желтоқсан айында оның кіші інісі, ситаршы Рави Шанкар 1923 жылы кәсіби дебютінің 60 жылдығын атап өту үшін Нью-Делиде төрт күндік «Удай Устав» фестивалін ұйымдастырды, оның бағдарламасында Шанкардың шәкірттерінің өнерлері, фильмдер, көрме және Рави Шанкардың өзі жазған және оркестрленген музыкалық шығармалар болды.