Археологиялық қабаттарды бейнелеу әдісі (Arheologiyalyq qabatdardy beýneleý ädіsi)
Harris matrix
Гаррис матрицасы – археологиялық қабаттардың реттілігін көрсететін құрал. Қазба жұмыстарында стратиграфиялық тізбектерді түсіндіруге көмектеседі. 1973 ж. Э. Харрис жасаған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орналасу орнының стратиграфиясын бейнелеу әдісі
Method of depicting site stratigraphy
Харрис матрицасы – археологиялық контексттердің уақыт бойынша тізбегін және осылайша "құрғақ жер" археологиялық орнындағы шөгінділер мен беттердің реттілігін бейнелеуге қолданылатын құрал, әйтпесе оны "стратиграфиялық тізбек" деп атайды. Матрица байқалатын стратиграфиялық бірліктердің немесе контексттердің салыстырмалы орналасуын және стратиграфиялық байланыстарын көрсетеді. Оны 1973 жылы Англияның Винчестер қаласында Эдвард К. Харрис жасаған. Археологиялық қабаттардың физикалық қатынасына негізделген тізбектеме диаграммаларын жасау туралы идея Харрис ресмилендіруге дейін Винчестерде және Англияның басқа да қалалық орталықтарында белгілі болған. Алайда, Харрис жұмысының бір нәтижесі – қазба жұмыстарын олардың қалыптасу ретіне кері ретпен, қабатталудың кездейсоқ өлшемдерін (мысалы, қабаттар бойынша) қолданбай жүргізу қажеттігін түсіну болды. Археологиялық стратиграфияның заңдарын анықтауда және белгілі бір орнындағы шөгінділердің немесе қиылыстардың тізбегін қарапайым және графикалық түрде көрсетуге мүмкіндік беретін жүйені әзірлеуде Харрис Мортимер Уилер сияқты көрнекті стратиграфиялық археологтардың жолын жалғады, бірақ ол өзі қазба жұмыстарында аса танымал болған жоқ. Харрис жұмысы Лондон мұражайының бірыңғай контексттік жоспарлауын және жерді пайдалану схемаларын әзірлеуге маңызды ықпал етті. Бұл Ұлыбританияда жасалған археологиялық деректерді жазу құралдары мен техникаларының бір бөлігі болып табылады, олар күрделі археологиялық деректер жиынтығын терең талдауға мүмкіндік береді, әдетте қалалық қазбалардан алынған.
The Harris matrix is a tool used to depict the temporal succession of archaeological contexts and thus the sequence of depositions and surfaces on a 'dry land' archaeological site, otherwise called a 'stratigraphic sequence'. The matrix reflects the relative position and stratigraphic contacts of observable stratigraphic units, or contexts. It was developed in 1973 in Winchester, England, by Edward C. Harris. The concept of creating seriation diagrams of archaeological strata based on the physical relationship between strata had had some currency in Winchester and other urban centres in England prior to Harris's formalisation. One of the results of Harris's work, however, was the realisation that sites had to be excavated stratigraphically, in the reverse order to that in which they were created, without the use of arbitrary measures of stratification such as spits or In his Principles of archaeological stratigraphy Harris first proposed the need for each unit of stratification to have its own graphic representation, usually in the form of a measured plan. In articulating the laws of archaeological stratigraphy and developing a system in which to demonstrate simply and graphically the sequence of deposition or truncation on a site, Harris, it has been argued, has followed in the footsteps of notable stratigraphic archaeologists such as Mortimer Wheeler, without necessarily being a notable excavator himself. Harris's work was a vital precursor to the development of single context planning by the Museum of London and also the development of land use diagrams, all facets of a suite of archaeological recording tools and techniques developed in the UK which allow in depth analysis of complex archaeological data sets, usually from urban excavations.
Археологиялық стратиграфияның Харрис заңдары
Алғашқы төрт заң 1979 жылы жарияланды. 1992 жылдан 2003 жылға дейін Ұлыбританияда өткен "Стратиграфияны түсіндіру: өнерге шолу" конференцияларында ұсынылған баяндамалар негізінде бесінші заң қосылды.
The first four laws were published in 1979. A fifth law has been added following papers presented at the "Interpreting Stratigraphy: a Review of the Art" conferences in the UK from 1992 to 2003.
Үстіне-үстіне қою заңы
Қабаттар мен интерфейстік ерекшеліктердің тізбегінде, бастапқыда қалыптасқанда, қабаттасудың жоғарғы бөліктері жаңа, ал төменгілері ескі болады, себебі әрқайсысы бұрыннан бар археологиялық қабаттың үстіне шөгінді немесе оны жою арқылы пайда болған болуы керек.
In a series of layers and interfacial features, as originally created, the upper units of stratification are younger and the lower are older, for each must have been deposited on, or created by the removal of, a pre existing mass of archaeological stratification.
Бастапқы горизонтальдық заңы
Кез келген археологиялық қабат ерікті түрде шөгінді болса, көлденеңге қарай бейімделеді. Еңіс беттері бар қабаттар бастапқыда осылай шөгіндірген немесе бұрыннан бар жиналым алабының контурларымен сәйкес келеді.
Any archaeological layer deposited in an unconsolidated form will tend towards a horizontal disposition. Strata which are found with tilted surfaces were so originally deposited, or lie in conformity with the contours of a pre existing basin of deposition.
Бастапқы сабақтастық заңы
Кез келген археологиялық қабат, бастапқыда қалыптасқан кезде, шөгінді алабының жиегімен шектеседі немесе қауырсын сияқты жұқарып бітеді. Сондықтан, егер қабаттың кез келген жиегі тік жазықтықта көрінсе, оның бастапқы аумағының бір бөлігі қазу жұмыстары немесе эрозия нәтижесінде жойылған болуы керек: оның үзділігі іздестірілуі тиіс немесе оның жоқтығы түсіндірілуі керек.
Any archaeological deposit, as originally laid down, will be bounded by the edge of the basin of deposition, or will thin down to a feather edge. Therefore, if any edge of the deposit is exposed in a vertical plane view, a part of its original extent must have been removed by excavation or erosion: its continuity must be sought, or its absence explained.
Стратиграфиялық мұрагерлік заңы
Археологиялық қабаттанудың кез келген бөлігі, қазба алабының стратиграфиялық тізбегіндегі орнын, оның үстіндегі барлық қабаттардың ең төменгісі мен оның астындағы және онымен физикалық байланыста болған барлық қабаттардың ең жоғарғысы арасындағы жағдайымен анықтайды, ал қалған суперпозициялық қатынастар маңызсыз деп есептеледі.
Any given unit of archaeological stratification takes its place in the stratigraphic sequence of a site from its position between the undermost of all units which lie above it and the uppermost of all those units which lie below it and with which it has a physical contact, all other superpositional relationships being regarded as redundant.
Толық матрица
Контекст неғұрлым кеш қалыптасса, матрицадағы орны соғұрлым жоғары, ал ерте қалыптасса, соғұрлым төмен болады. Контекстер арасындағы байланыстар қалыптасу тізбегі бойынша тіркеледі, сондықтан 2-ші қабырға бөлімдегі басқа контекстерге қарағанда физикалық тұрғыдан жоғары болғанымен, матрицадағы орны 3-ші толтырудың төменінде және 6-шы еденнен төмен орналасқан. Бұл себебі, толтыру және еден кейінірек қалыптасқан. Сондай-ақ, матрица 5-ші құрылыс кесігінің астында екіге бөлінетінін ескеріңіз. Себебі, бөлім бойынша байланыстар 5-ші құрылыс кесігі арқылы бұзылған. Егер бізде осы бөлім туралы ғана ақпарат болса, 1-ші және 4-ші қабаттардың бір шөгінді болуы мүмкін екеніне кепілдік беруге болмайды. Дегенмен, 5-ші кесіктің және 11-ші табиғи қабаттың орналасуы матрицаның жоғарғы және төменгі бөліктерін бөліністен кейін біріктіреді.
The later a context's formation is, the higher it is in the matrix, and conversely the earlier it is, the lower. Relationships between contexts are recorded in the sequence of formation, so even though wall 2 is physically higher than other contexts in section, its position in the matrix is immediately under backfill 3 and below floor 6. This is because the formation of the backfill and floor happened later. Also note the matrix splits into two parts below the construction cut 5. This is because the relationships across the section have been destroyed by the cutting of construction cut 5 and even if it is likely that layers 1 and 4 are probably the same deposit the information can not be guaranteed if the only information we had was this section. However the position of cut 5 and natural layer 11 "ties" the matrix together above and below the split in the matrix.
Интерпретация
Төменнен бастап, осы бөлімде оқиғалардың реті матрица арқылы былайша анықталады. 11 табиғи жер қалыптасуынан кейін 9 және 10 қабаттары орналастырылды, бұл "мүмкін" бір оқиға ретінде болған. Содан соң 8 беткей шұңқыр қазылып, 7 материалымен толтырылды. Бұл шұңқырдың ерекшелігі 1 қабатымен "жабылды", бұл 4 қабатпен бірдей оқиға болуы мүмкін. Осыдан кейін жерді пайдалануда үлкен өзгеріс орын алады: 5 құрылыс кесігі қазылады, дереу одан кейін 5 құрылыс кесігінде жұмыс істейтін 12 адамның басып жүруі болады, содан соң олар 2 қабырғасын тұрғызады, ал кейін 2 қабырға мен 5 кесігі арасындағы бос кеңістікті 3 материалымен толтырады. Соңында, ықтимал ішкі бетті көрсететін 2 қабырғаның оң жағына 3 артқы толтыруының үстінен 6 саз еден төселеді. Археологиялық зерттеулердің мәні және барлық адам тәжірибесінің субъективтілігі қазба процесінде белгілі бір деңгейде түсіндіру жұмысы жүргізілетінін білдіреді. Дегенмен, Гаррис матрицасы байқалатын, сандық физикалық құбылыстарды тексеруге мүмкіндік береді және қазбашының тізбекте қай жағының "жоғары" екенін түсінуіне, сондай-ақ қазу және жазу жұмыстарын адал, дәл және стратиграфиялық тұрғыдан жүргізу қабілетіне сүйенеді. Қазба процесі контексті жояды және қазбашыдан (тәжірибесімен және қажет болған жағдайда ынтымақтастықпен) қандай контекст немесе контекстер тізбектің жоғары жағында жатқанын анықтау үшін хабардар шешімдер қабылдау қажеттілігі туындайды. Егер қазбаның тереңдетілуі кең таралмаса, практикада, әсіресе, егер стратиграфиялық бақылау үшін уақытша бөлімдер сақталса, сайттың ажырату қиын аймақтарындағы қателер анық көрінуі керек. Алайда, археологиялық бөлімдер пайдалы және құнды болғанымен, олар тізбектің тек бір бөлігін немесе карикатурасын ғана көрсетеді және көбінесе оның күрделілігін толыққанды жеткізе алмайды. Стратиграфиялық күрделілікпен айналысқанда археологиялық бөлімдерді пайдалану шектеулі, оларды реттіліктің төрешісі ретінде емес, контекстке сезімтал түрде қолдану керек.
Starting at the bottom, the order events occurred in this section is revealed by the matrix as follows. Natural ground formation 11 was followed by the laying down of layers 9 and 10 which "probably" occurred as the same event. Then a shallow pit 8 was cut and then back filled with 7. This pit feature in turn was "sealed" by the laying down of layer 1 which is probably the same event as layer 4. Following this a major change in land use occurs as construction cut 5 is dug and immediately followed by trample off the feet of people 12 working in the construction cut 5 who then build wall 2 after which they backfill excess space between the wall 2 and cut 5 with backfill 3. Finally clay floor 6 is laid down to the right of wall 2 over backfill 3 indicating a probable interior surface. The nature of archaeological investigation and the subjective nature of all human experience means that a degree of interpretive activity obviously occurs during the process of excavation. The Harris matrix itself however serves to provide a check on observable quantifiable physical phenomena and relies on the excavator understanding which way in the sequence is 'up' and the ability of the excavator to excavate and record honestly, accurately and stratigraphically. The process of excavation destroys the context and requires the excavator to be able and willing to make informed (by experience and where necessary collaboration) decisions about which context or contexts lay at the top of the sequence. As long as undercutting is not endemic, in practice onsite errors in judgment should become evident especially if temporary sections are kept for stratigraphic control in areas of a site that are hard to discern. However, archaeological sections, while being useful and valuable, only ever present a slice or caricature of a sequence, and often underrepresent its complexity. The use of archaeological sections when dealing with stratigraphic complexity is limited and their use should be context sensitive rather than as a running arbiter of sequence.
Карвердің матрицасы
Йорк университетінің Мартин Карвері Карвер матрицасы деп аталатын сериялық диаграмманы да жасады (әскери термин CARVER матрицасымен шатастырмау керек). Харрис матрицасына негізделген бұл диаграмма едендер мен шұңқырлар сияқты археологиялық анықталған объектілердің қолданылу уақытын көрсетуге арналған. Эдвард Харрис сияқты, ол тізбектің негізгі элементтері ретінде қазба алаңында нөмірленген және анықталған контексттерді пайдаланды, бірақ интерпретациялық мүмкіндікті арттыру үшін жоғары деңгейдегі топтастырулар ("белгілер" және "құрылымдар") қосты. Норман Хаммонд сияқты басқа да бірнеше адам 1980 және 1990 жылдары ұқсас жүйелерді әзірлеуге ұмтылды.
Martin Carver of the University of York has also developed a seriation diagram, known as the Carver matrix (not to be confused with the military term also named CARVER matrix). This diagram, which is based on the Harris matrix, is designed to represent the time lapse in use of recognizable archaeological entities such as floors and pits. Like Edward Harris, he used contexts numbered and defined on site as the basic elements of the sequence, but he added higher order groupings ("feature" and "structure") to increase the interpretive power. Several other people, such as Norman Hammond, looked to develop similar systems in the 1980s and 1990s.