Кіріспе

Еврей қауымдастықтарының рухани басшылары, әсіресе Германия мен Австрияда.

Лендес-рабинер (רב המדינה) – елдегі, провинциядағы немесе аудандағы, әсіресе Германия мен Австриядағы еврей қауымдастықтарының рухани басшысы. Бұл лауазым еврейлердің орта ғасырлардағы құқықтық жағдайының нәтижесінде пайда болды, сол кезде еврей қауымдастықтары салық салу мақсатында біртұтас құрылым ретінде қалыптасты. Қауым үкіметке белгілі бір салықтар төлеуге міндетті болғандықтан, үкімет оларды уақтылы жинау үшін жауапты адамды тағайындауға тиіс болды, оған тиісінше белгілі бір билік берілді. 18 ғасырға дейін Лендес-рабинер лауазымы діни мағынаға ие болған жоқ, сол кезде түрлі үкіметтер еврейлердің рухани тұрмысын қамтамасыз етуді өздерінің міндеті деп санаған кезде ғана маңызға ие болды. Алайда, қауымдардың қатаң түрде ұйымдық құрылымына байланысты, мұндай діни билік еврейлер арасында кеңінен қабылдана қоймады (бірақ Маркус Бенедикт қайтыс болғаннан кейін Моравияның бас раввині лауазымы туралы Мұса Софердің «Орах Хайым» жинағындағы жауаптарына қараңыз, 13).

Алғашқы деректер

Фридрих II Австрияның (1244) жарғысымен көзделген және император Карл IV-нің алтын бұйрығында (1356) мойындалған яһудилердің императорлық мәртебесінен аумақтық тәуелділікке өтуі, сондай-ақ 15- және 16-ғасырларда ірі қалалардан жиі қуылғандары, яһудилерді шағын қауымдастықтарға таратып жіберді. Олар кішкентай тирандардың кездейсоқ әрекеттерінен қорғалмады; және олардың қорғауындағы яһудилердің құқықтарын бұзуға байланысты үнемі соттарға жүгіну билеушілерге елеулі ыңғайсыздықтар тудырды. Сондықтан, белгілі бір аумақтағы яһудилер өз мүдделерін қорғау үшін адвокат ("Штадлан") сайлайтын бірлестік құрды. Мұндай лауазымды тұлға үкімет тарапынан яһудилердің заңды өкілі ретінде мойындалды. Оның міндетіне яһудилерге салынған салықтардың уақтылы төленуін қадағалау, өсімқорлыққа қарсы заңдардың орындалуын бақылау және азаматтық істер бойынша шешім шығару кірді. Ол бұл билікті өзі жүзеге асырды, егер ғалым болса, немесе ғалым болмаса, оның орынбасары арқылы. Бұл билік Ландес-рабинге қауымдастық ішінде бедел берді. 16-ғасырдан бастап яһудилер негізінен шағын қауымдастықтарда өмір сүргендіктен және раввин немесе раввиндік сотты (әрбір елді мекенде үш мүшеден тұратын) ұстай алмағандықтан, бірнеше қауымдастық бірігіп жұмыс істеді. Осы жағдай Ландес-рабин лауазымының пайда болуына себеп болды. Елдегі барлық яһудилер үшін бас раввин тағайындауға жасалған бұрынғы әрекеттер – мысалы, Германияда император Руперттың 1407 жылғы әрекеті, Испанияда, Францияда және Португалияда 14- және 15-ғасырларда жасалған әрекеттер көбінесе нәтижесіз аяқталды және, әйтеуір, тек салық жинау мақсатындағы салық шаралары болды (қ. Генрих Гретц, "Gesch." viii. 8, 102 және басқа да жерлер; Scherer, "Rechtsverhältnisse der Juden", 258-бет; Еврейлердің епископы; Хохмайстер). Ландес-рабиннің бірінші тарихи жазбада кездесетін тұлғасы – Иуда Лёв бен Безалел. Оның замандасы Давид Ганс оның 20 жыл бойы (1553–1573) Моравия провинциясындағы барлық еврей қауымдарының рухани басшысы ("ab bet din") болғанын айтады ("Ẓemaḥ Dawid", 5352 жыл).

17 ғасырдан

Лёв бен Безалелдің заманында Моравиядағы қауымдар өте шағын болған. Олар Капистраноның ықпалымен Брюнн және Ольмүц (1454) сияқты ірі қалалардан қуылған, ал кез келген жақсы ниетті әмір оларды өзінің қорғауына алған жерге қоныстанған босқындардан құралған. Олардың қауымдар құруына байланысты, жақсы білікті раввинды жұмысқа алуға мүмкіндік болмағандықтан, провинцияның ең ірі қауымдарының бірінде тұратын адамды өздерінің соткері ретінде сайлады. Басқа да аймақтарда осыған ұқсас жағдайлар болды. 1619 жылы Бамберг княздығындағы яһудилер «Паумейстер немесе обрист раввин» сайлауға рұқсат алды, және олардың бұрын осындай лауазымды тұлғалары болған болуы мүмкін (Экштейн, «Gesch. der Juden im Ehemaligen Fürstbistum Bamberg», 62, 157 беттер, Бамберг, 1898). Нөрдлинген сияқты ірі қалалардан келген босқындардан құралған Оттенген княздығының қауымдары ерте заманнан бері Landesrabbiner-ге ие болды (Мюллер, «Aus Fünf Jahrhunderten», 171 бет, Аугсбург, 1900). Майенц сайлаушысы мен архиепископының қорғауында тұратын яһудилер 1718 жылы Иссахар Беруш Ескелесті өздерінің Landesrabbiner-і етіп тағайындады (Бамбергер, «Historische Berichte über die Juden . Aschaffenburg», 18 бет, Страсбург, 1900). Бұл атақ кейде ерекше құрмет ретінде берілді; Сэмсон Вертхаймер 1717 жылы император Карл VI-дан Венгрияның Landesrabbiner-і («pro archi sive superiori Judæorum Rabbino») атағын алды. Оның күйеу баласы, жоғарыда аталған Ескелес, ол (Венада тұрып, әкесінің банк ісімен байланысты болғандықтан) әкесі Габриэль Ескелестің орнын Моравияның Landesrabbiner-і ретінде басты, Вертхаймер қайтыс болғаннан кейін (1725) оның Венгрияның Landesrabbiner-і болып тағайындалды (Кауфман, «Самсон Вертхаймер», 104 бет, Вена, 1888; Вурцбах, «Biographisches Lexikon», "Ескелес" мақаласы).

Рухани басшылар ретінде

XVIII ғасырда әртүрлі үкіметтер еврей қауымдастықтарының ішкі жағдайына әсер етуге тырысты, осы себепті олардың қауымдық құрылымдарына қатысты заңдар қабылдады. Бұл тұрғыда Мария Терезияның мысалы ерекше, ол 1753 жылғы 29 желтоқсандағы Моравияға қатысты "General Polizei Prozess und Kommercialordnung für die Judenschaft" есімді жарлығында жергілікті раввиннің міндеттерін егжей-тегжейлі сипаттайды; мысалы, ол барлық басқа раввиндер оқу үшін пайдаланатын трактатты белгілеуі керек; "Доплтер-ребе" ("Morenu") атағын беруі керек; барлық салықтар уақтылы төленуін қадағалауы керек; және жаңа лауазым иесін сайлаудың күрделі процесін ұйымдастыруы керек. Басқа провинцияларда да жергілікті раввиндер тағайындалды. Шындығында, император Галисия үшін біреуін тағайындады, бірақ оның орнын басушы болған жоқ. Германияда бұл институт негізінен барлық істерді басқаратын кішкентай мемлекеттерде құрылды. Гессен-Кассельде "Landesrabbinat" болды, ол протестант консисториясы сияқты құрылған, бірақ төрағалық етіп Landesrabbiner отырды. Оның құрылуы 1823 жылы жарлықпен бекітілді. 1844 жылғы еврейлердің мәселелеріне қатысты заңда да осыған ұқсас ережелер енгізілді. 1938 жылға дейін 4 жергілікті раввин қызмет етті: Ганноверде (Ганновер жергілікті раввинаты, 1687 ж. құрылған), Хилдесхаймде (1842 ж. құрылған), Штадеде (Штаде жергілікті раввинаты, 1842 ж. құрылған; 1860 жылдан бастап Ганновер мен Эмденнің жергілікті раввиндері кезекпен қызмет етті) және Эмденде (1827 ж. құрылған). Әсіресе ерекше жағдай Мекленбург-Шверин Ұлы Герцогтығында болды, онда үкімет 1839 жылғы 14 мамырда Landesrabbiner институтын құрды, бұл 1764 жылы Мекленбург-Шверин Герцогтығы үшін құрылған бас раввинатты жалғастырды. Мұнда раввиндер (Самуэль Холдхайм мен Давид Айнхорн) бастапқыда радикалды реформалар енгізуге тиіс болды, бірақ 1848 жылғы революциядан кейін, үкімет саясаты консервативтік болған кезде, 1853 жылы жаңадан сайланған раввин "дәстүрлі иудаизмді" нығайтуға бағытталды. Саксен-Веймарда үкімет 1823 жылғы 20 маусымдағы заңды орындау үшін Landesrabbinerді пайдаланды, ол діни қызметтердің неміс тілінде өткізілуін талап етті (Хесс, Мендельге қараңыз). Саксен-Мейнингенде 1811 жылғы 5 қаңтардағы заңмен Landesrabbinat ұйымдастырылды. Бұл жерде, басқа кішкентай неміс мемлекеттеріндегідей, институттың мақсаты еврейлердің рухани және интеллектуалды деңгейін көтеру болды.

XIX ғасырда

19 ғасырда Германияның кейбір шағын мемлекеттерінде ғана Ландес-рабині қызметі сақталды, атап айтқанда, Мекленбург-Шверин, Мекленбург-Стрелиц, Ольденбург, Биркенфельд, Саксе-Майнинген, Анхальт, Брансвик және Шварцбург-Зондерсхаузен. Пруссия, еврейлердің ішкі істеріне араласпау принципін үнемі жариялаған, 1866 жылы аннексияланған провинциялардың кейбірінде, атап айтқанда, Ханновер провинциясындағы 4 Ландрабинат және Гессен-Нассау (Кассель) провинциясында бұл қызметті сақтап қалды. Берлин мен Франкфурт-на-Одеде болған Бранденбург провинциясының Ландес-рабинінің кеңсесі, басқа елдердегідей, 18 ғасырдың соңына дейін раввиннің азаматтық судья ретіндегі өкілеттіктері арқасында сақталды. Осы лауазымды соңғы иеленуші – Хиршель Левин, ал оның ізбасары Саймон Майер Вейл (1828 жылы қайтыс болды) «Вице-обер-ландрабин» атағын алды. 1849 жылы үкімет Бреслаулық Гедалия Тиктинге Ландес-рабині атағын берді, бұл үкіметтің православиеге қолдау көрсетуі және реформа қозғалысын мақұлдамауының белгісі ретінде қабылдалды (Л. Гейгер, «Абрахам Гейгердің хаттардағы өмірі», 113 және келесі беттер, Берлин, 1878). Австрияда Самсон Хирш 1847 жылдан 1851 жылға дейін Моравия провинциясының рабині болды. Ол Мария Тереза шығарған заңда белгіленген күрделі тәртіп бойынша сайланды. Оның отставкаға кетуі кезінде 1848 жылғы оқиғалар еврей қауымдастықтарының құқықтық жағдайын хаостық жағдайға түсірді, бұл заңның негізгі принциптерін бұзды. Үкімет содан кейін Босковицтің Абрахам Плацекін орынбасары етіп тағайындады, ал ол өмірінің соңында Брюннің Барух Плацекін өзінің көмекшісі етіп тағайындады. Лордтар палатасының мүшесі болған барон Мориц Кенигсвартердің 1890 жылғы заңға, Австрия еврей қауымдарының құқықтық мәртебесін реттейтін Моравия Ландес-рабинінің кеңсесін қайта құру туралы бап енгізуге жасаған әрекеті Рейхсраттың төменгі палатасында сәтсіз аяқталды (Лёв, «Das Mährische Landesrabbinat», «Gesammelte Schriften», ii. 215–218, Сегедин, 1890; Д'Эльверт, «Zur Gesch. der Juden in Mähren und Oesterreich. Schlesien», 209–211 беттер, Брюнн, 1895; Виллибальд Мюллер, «Beiträge zur Geschichte der Mährischen Judenschaft», 157–165 беттер, Ольмюц, 1903). Алайда, Барух Плачек үкімет органдарымен ресми түрде «Ландес-рабин» деп аталады; ол жақында Босковиц раввині Соломон Функты өзінің орынбасары етіп тағайындады, бұл тағайындау үкімет растады («Oesterr. Wochenschrift», 1904, 190-бет). 19 ғасырдың басында бұл кеңсе Трансильванияда да болды. Ұлыбритания империясының Біріккен еврей қауымдарының бас раввинінің лауазымы да осыған ұқсас, бірақ ол қауымдардың ерікті мойындауына ғана негізделген және португалдық, реформалық және поляк ұйымдары сияқты қауымдардың толық топтарына таралмайды. Франциядағы Grand Rabbin du Consistoire Central лауазымы да ұқсас, бірақ бас раввин тек консистория мүшесі ретінде әрекет етеді, иерархиялық басшы ретінде емес.