Кіріспе

Композитор және пианист (1877–1952)

Сергей Борткевич (25 қазан 1952 ж. қайтыс болды) – романтикалық композитор және пианист. 1922 жылы Венаға көшіп, 1926 жылы Австрия азаматтығын алды.

Ерте өмір және шығу тегі

Сергей Эдуардович Борткевич 1877 жылғы 28 ақпанда Ресей империясының Харьков қаласында (қазіргі Украина) поляк дворяндары Эдвард пен Зофия (туған қызы Ушинская) Борткевичтердің отбасында дүниеге келді. Балалық шағының көп бөлігін Харьков маңындағы Артемовка отбасылық мүлігінде өткізді. Борткевич музыкалық білімін Санкт-Петербургтегі Императорлық музыка консерваториясында Анатолий Лядов пен Карл фон Аректен алды. 1900 жылы Санкт-Петербургтен Лейпцигке сапар шекті, онда ол Франц Листтің шәкірттері Альфред Райзенауэр мен Саломон Жадассонның оқушысы болды. 1902 жылғы шілдеде Борткевич Лейпциг консерваториясын бітірді және бітіруге байланысты Шуман сыйлығымен марапатталды. 1904 жылы Ресей империясына оралғаннан кейін, ол әпкесінің досы, Элизабет Гераклитоваға үйленді, содан кейін Германияға қайтып, Берлинде қоныстанды. Дәл сол жерде ол шығармашылықпен белсенді айналыса бастады. 1904 жылдан 1914 жылға дейін Борткевич Берлинде тұрды, бірақ жаздарын отбасына барып немесе концерттік турлармен Еуропаны аралап жүрді. Бір жыл бойы ол Клиндуорт-Шарвенка консерваториясында оқытты. Сол жерде ол голланд пианисті Хьюго ван Даленмен танысты, ол өмір бойына досы болды. Ван Дален 1913 жылғы қарашада Берлинде композитордың басқаруымен Блютнер оркестрімен Борткевичтің №1 фортепиано концертін, Op. 16 тұсаукесер етті. Бұл Борткевичтің ерте кезеңіндегі ең үлкен жетістігі болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Борткевичтің өмірі өзгерді. Ресей азаматтары болғандықтан, ол және оның әйелі үй қамауына алынып, Скандинавия арқылы Германиядан Ресейге депортацияланды. Ол Харьковқа оралып, музыка сабақтары беріп, концерттер ұйымдастырды. Соғыстың соңғы жылдары Ресей революциясы басталды, бұл композиторды және оның отбасын большевиктердің басып алуына байланысты Артемовкадағы имениелерінен қашуға мәжбүр етті. 1919 жылдың маусым айында большевиктер Ақ әскерден қашып кетті, сосын Борткевич үйіне оралып, толығымен тоналған отбасылық мүлікті қайта жаңартуға көмектесті. Борткевич әйелімен Ялтаға сапарлағанда, Харьков Қызыл Армияның бақылауына өтті, осылайша ол және оның отбасы Артемовкаға қайта орала алмады. Аймақ енді Қызыл Армиямен қоршалғандықтан, композитор анасы мен әпкесі Вераның күйеуінің тифке шалдыққанын көрді, екеуі де Новороссийсктегі қақтығыстарда қайтыс болды. Борткевич Ялтадан қашуға тырысып, Константин пароходына билет алуға қол жеткізді, ол оларды 1919 жылдың қараша айында қауіпсіз, бірақ мүсіз Константинопольге жеткізді.

Соғыс аралығы

Константинопольде Сұлтанның сарай пианині Илен Илегейдің көмегімен Борткевич концерттер бере бастады және қайтадан сабақ беруге кірісті. Ол көптеген елшіліктерде танымал болды және Югославия елшісінің әйелі Натали Чапоничпен танысты, оған ол өзінің Trois Morceaux, Op. 24 (1922 ж.) шығармасын арнады. Ол елшілікте Борткевич үшін музыкалық кештер ұйымдастырды, ал күйеуінің көмегімен композитор мен оның әйелі Югославияға виза алуға қол жеткізді. Борткевич әйелімен Белград арқылы Софияға келді, онда олар Австрия визасын алу үшін біраз уақыт күтуге мәжбүр болды. 1922 жылдың 22 шілдесінде композитор әйелімен Австрияға жетті. Бастапқыда Борткевич Баденді тұратын жері ретінде таңдады, ол 1923 жылға дейін сонда қалды. Содан кейін ол Венаға көшіп, келесі бес жыл бойы сонда тұрды. 1926 жылы ол Австрия азаматтығын алды. 1928 жылы Борткевич алты айға Парижге барып, содан кейін Берлинге оралды. 1933 жылы ол Германиядан қайтадан кетуге мәжбүр болды – ол ресейлік болғандықтан, нацистердің қуғын-сүргініне ұшырады және оның есімі барлық музыкалық бағдарламалардан жойылды. Ол Венаға оралып, 1935 жылы Blechturmgasse 1, есік 5 мекенжайында тұратын болды. Ол өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Осы жылдары Борткевич ауыр қаржылық қиындықтарға тап болды және достасы Уго ван Даленнен көп рет қаржылай көмек сұрады, ал пианист оған әрқашан тегін көмектесті. Осы кезеңде ол Пётр Ильич Чайковский мен Надежда фон Мекк арасындағы хаттарды орыс тілінен неміс тіліне аударды. Бұл хаттар Die seltsame Liebe Peter Tschaikowsky's und der Nadjeschda von Meck (Köhler & Amelang, Лейпциг, 1938) деген атпен жарияланды. Ван Дален Борткевичтің кітабын голланд тіліндегі оқырмандар үшін бейімдеп, оны Rondom Tschaikovsky's vierde symphonie (De Residentiebode, 1938) деп жариялады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс Борткевич пен оның әйеліне терең әсер етті. Соғыс аяқталғаннан кейін ол 1945 жылғы 8 желтоқсанда досы Ханс Анквич Клееховенге жазған хатында қазіргі өмірін былай сипаттады:

"Мен сізге кішкентай ванна бөлмесінен жазып отырмын, себебі ол кішкентай және газ шаммен уақыт-уақыт жылытуға болады. (!) Басқа бөлмелерді пайдалану мүмкін емес, мен пианиноға тигісе алмаймын. Міне, қазіргі жағдай! Алда не күтіп тұр? Өмір көбінесе жағымсыз, аяусыз болып барады. Мен консерваторияда 4 градус салқында сабақ беремін, жақын арада одан да төмен болады! Осы кезеңде ол көптеген шығармалар, соның ішінде фортепианолық сонатасы №2, Op. 60 жазды. Соната алғаш рет 1942 жылғы 29 қарашада Венадағы Музиквереннің Брамссалында композитордың өзі орындады. Хуго ван Дален голландиялық премьераны 1944 жылғы 9 ақпанда Амстердамда өткізді. Соғыс Борткевичтің қаржылық жағдайына кері әсер етті. Оның көптеген басылған шығармалары неміс баспасы Rahter & Litolff-та сақталған, олар одақтастардың бомбалауы салдарынан жойылды, нәтижесінде ол музыкасын сатудан түскен табысының бәрін жоғалтты. Борткевич пен оның әйелінің денсаулығы нашарлап, Венадағы Франц-Жозеф ауруханасының бас дәрігері, доктор Уолтер Здрахал оларды емдеуге қабылдады. Кейіннен Борткевичтің әйеліне биполярлық бұзылыс диагнозы қойылды.

Соғыстан кейін

1945 жылдың күзінде Борткевич Вена қалалық консерваториясында шеберлік сыныбының директоры болып тағайындалды, бұл композиторға ол ұзақ іздеген қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізуге көмектесті. Осы кезеңде ол өзінің 66-шы Op. жинағындағы «Алты прелюдиясын» жазды (1946–47), олардың ішінде қазірге дейін тек 1-ші және 3-ші нөмірлері ғана табылған. Бұл прелюдиялар голланд пианисті Хелен Мулхолландқа (1912–2000) арналған, ол соғыстан кейін оған аса қажетті азық-түлік пен киімдер жіберіп көмектескен. 1948 жылы зейнетке шыққаннан кейін Вена қауымы оған құрметті зейнетақы тағайындады. Ханс Анквич Клееховеннің бастамасымен 1947 жылы Венада Борткевичтің музыкалық мұрасын сақтау мақсатында Борткевич қоғамы құрылды. Қоғамның құрылтай жиналысы 1947 жылдың 10 сәуірінде Шиллер алаңындағы Академия кітапханасында өтті. Осы жиналыстың нәтижесінде, қарашадан мамырға дейінгі әр айдың бірінші дүйсенбісінде композитордың достары мен қоғам мүшелері Кюнстлерхауста жиналып, композитордың музыкасын тыңдады, оның көп бөлігін өзі Борткевич орындады. Борткевич қоғамы 1973 жылдың 6 наурызында таратылды. 1952 жылдың 26 ақпанында Борткевич қоғамы мен Раваг оркестрі композитордың 75 жылдығын Венадағы Музикверен залында өткен концертте атап өтті. Борткевич оркестрді дирижерлік етті, Фелицитас Каррер 1-ші фортепиано концертін (Op. 16) орындады, скрипкашы Яро Шмид Сандро Боттичеллидің картиналарынан жасалған «Көктем мен Панның оянуы» - лирикалық интермеццосын (Op. 44) тартып, концерт оның 1-ші симфониясымен (Op. 52) «Менің Отанымнан» аяқталды, финалында «Құдай патшаны сақтасын» әнінен үзінді қосылған. Бұл оның соңғы маңызды концерті болды және оқиғаның қызығушылығы ван Даленге 1952 жылдың 18 наурызында жазған хатында көрсетілген: «Соңында менде үлкен зал мен үлкен оркестр және солистермен бірге не істей алатынымды көрсетуге мүмкіндік болды. Тек сыншылар ғана емес, мені жақсы білетіндер де таңқалды. 75 жасымда осындай танылуға ие болғаным үшін қуаныштымын, мұндай құрмет көбінесе өмірден озған соң, оған лайық болған адамға ғана тиеді». Борткевич біраз уақыттан бері асқазан ауруынан зардап шегіп жүрген, және дәрігердің кеңесімен 1952 жылдың қазан айында операция жасатуға шешім қабылдады. Ол қалпына келмей, сол жылдың 25 қазанында Венада қайтыс болды. Оның әйелі, баласыз Елизавета, сегіз жылдан кейін, 1960 жылдың 9 наурызында Венада дүние салды. Борткевич және оның әйелі Венадағы Zentralfriedhof зиратында жерленген.

Ұлты

Еремия А. Джонсонның айтуынша, Борткевич өзін орыс деп атаған, ал өзінің туған жерін "Кіші Ресей" немесе "Оңтүстік Ресей" деп атаған (бұл Украинаны белгілеу үшін Ресей империясы қолданған, қазірде қолданылмайтын XIX ғасырғы ескі терминдер), Харьковты оның интеллектуалдық орталығы деп білген. Джонсон Борткевичтің Украинаның тәуелсіздігіне қарсы болғанын да айтқан. Дегенмен, кейбір қазіргі заманғы авторлар Борткевичті украин композиторы (әсіресе И Цзин Чэнь; Ю. О. Левкулич) немесе Украинада туған (Эмма Сканлон) деп есептейді.

Жазбалар

Симфониялар № 1 және 2. Би-би-си Шотландия симфониялық оркестрі, Мартин Брэббинс (Гиперион)
Пианино концерті № 1 B-bemol мажорда, Op. 16. Марджори Митчелл (пианино), Вена мемлекеттік операсының оркестрі, Уильям Стрикленд (American Decca – Brunswick UK)
Пианино концерті № 1 B-bemol мажорда, Op. 16. Стивен Кумбс (пианино), Би-би-си Шотландия симфониялық оркестрі, Джерзи Максимиук (Гиперион)
Скрипка мен пианиноге арналған пьесалар. Кристиан Персинару (скрипка) және Нильс Франке (пианино) (Apex).
Толық пианино шығармалары. it (FC Records, тоғыз томдық жинақ)
Толық пианино музыкасы. Клаас Трапман (Piano Classics, алты CD)
Пианино шығармалары. Стивен Кумбс (Гиперион, екі томдық жинақ)
Пианино шығармалары. Пьер Хюйбрегц (Centaur)
Пианино шығармалары. Циприан Кацарис (Piano21)
Пианино шығармалары. Павел Гинтов (Piano Classics)
Пианино шығармалары. Альфонсо Солдано (Divine Art)
Пианино пьесалары. Анна Резник (Classical Recordings)
Пианино концерттері № 2 және 3. Стефан Донига (пианино), Яначек атындағы филармониялық оркестр, Дэвид Порселиен (Нидерланд Музыка институты)
Скрипка концерті D минорында, Op. 22. Dutton Recording CDLX7323, Шотландия Корольдік Ұлттық оркестрі, Марин Йейтс (дирижер), Сергей Левитин (скрипка)
Шекспирдің "Отелло" трагедиясынан симфониялық поэма, Op. 19. Dutton Recording CDLX7323, Шотландия Корольдік Ұлттық оркестрі, Марин Йейтс (дирижер)