Кіріспе
Құс түрі – африкалық құйрықты қарлығаш (Elanoides forficatus). Құйрықты қарлығаш – АҚШ-тың оңтүстік-шығысынан Перудің шығысына және Аргентинаның солтүстігіне дейін көбейетін қанатты жыртқыш құс. Бұл Elanoides туысының жалғыз түрі. Солтүстік және Орталық Америкада көбейтін көптеген құстар қыста Оңтүстік Америкаға ұшып келеді, онда бұл түр жыл бойы тұрады.
the African swallow tailed kite
The swallow tailed kite (Elanoides forficatus) is a pernine raptor which breeds from the southeastern United States to eastern Peru and northern Argentina. It is the only species in the genus Elanoides. Most North and Central American breeders winter in South America where the species is resident year round.
Таксономия және жүйелеу
Бұл құйрықты қайықты алғаш рет 1731 жылы ағылшын натуралисі Марк Кэйтсби "құйрықты бүркіт" және "accipiter cauda furcata" (жіпті құйрықты бүркіт) деп сипаттады. 1758 жылы жарық көрген "Systema Naturae" кітабының 10-шы басылымында Карл Линней оған Falco forficatus деген екі атаулы ғылыми атын берді; ол 1766 жылғы 12-ші басылымда Falco furcatus деп өзгертті. Кейінгі атау 18 және 19 ғасырларда кеңінен қолданылған, бірақ бастапқы атау басымдыққа ие. Француз орнитологы Луи Пьер Вьейо 1818 жылы Elanoides туысын енгізді. Атау ежелгі грек тіліндегі "қайық" деген мағына беретін elanos және "ұқсас" деген мағына беретін oides сөздерінен құралған.
Сипаттама
Ұзындығы шамамен сантиметр, қанатының ұзындығы шамамен сантиметр. Еркек және ұрғашы жекелеген түрлер бір-біріне ұқсас көрінеді. Дене салмағы грамм. Денесі қара және ақ түстің қарама-қарсылығын көрсетеді. Ұшу қауырсындары, құйрығы, аяқтары, мандыбы – барлығы қара түсті. Тағы бір ерекшелігі – ұзын, екіге бөлінген құйрығы, ұзындығы сантиметр, сондықтан оны құйрықты қарлығаш деп атайды. Қанаттары да салыстырмалы түрде ұзын, себебі қанат шегінің өлшемі сантиметр. Тарсус құстың өлшеміне қарағанда қысқа, сантиметр. Денесі қара және ақ түстің қарама-қарсылығын көрсетеді. Қанаттың үстіңгі жағы, құйрығы, аяқтары және мандыбы қара түсті. Қанаттың астыңғы жағы жартылай қара, жартылай ақ түсті. Жас құйрықты қарлығаштардың түсі ересектерге қарағанда көмескірек, ал құйрығы соншалықты екіге бөлінбеген. Кейде жоғары дыбысты шығарады, бірақ көбінесе құстар үнсіз болады.
Тіршілік ету ортасы және таралуы
Құстардың ұя салу әдеттеріне бейімделген ылғалды орманның кең аумақтарымен тығыз байланысты. Лоблолли қарағайлары (Pinus taeda) ұя салу үшін ең көп таралған таңдау, бірақ қарағайлар жеткіліксіз болған жағдайда ақ шала кипарис (Taxodium distichum) та қолданылады. Бұл ұя салу орындарының негізгі талабы – жемнің болуы және ағаштардың биіктігі. Ұялар көбінесе 30,48 метрге дейін биік ағаштарда орналасады. АҚШ-тағы тарихи ареал Оңтүстік штаттардың көп бөлігін және Орта Батысты (Кентукки, Индиана, Огайо, Иллинойс, Миссури, Айова, Канзас, Небраска және Висконсин, Миннесотаға дейін) қамтыды. АҚШ-тан басқа, ол Орталық және Оңтүстік Американың көптеген аймақтарында мекендейді. Ортаның деградациясы және ылғалды жерлердің гидрологиялық жағдайындағы өзгерістер АҚШ-та ареалды тек оңтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс АҚШ-тың жағалау аймақтарына дейін тарылтуға алып келді, нәтижесінде популяция шамамен 80% қысқарды. Құйрықты желкенді құс көшпенді жыртқыш болып саналады және көктем айларында Орталық және Оңтүстік Америкадан көбейіп өсіп-өну үшін көшеді. Әлемдік популяцияның шамамен 3% АҚШ-та көбейеді. Мыңдаған шақырымдарды ұшып өте отырып, бұл құстар Американың жағалауындағы ылғалды жерлердегі ең қолайлы ұялау орындарына бет алады. Спутниктік телеметрия зерттеушілерге жеке құстардың жылдар бойындағы қозғалысын қадағалауға және кейбір көші-қон сапарларының ұзақтығын көрсететін деректер алуға мүмкіндік берді. Көші-қон жолдарында орналасқан жерлер де желкенді құстар үшін маңызды мәселе болып табылады, себебі Орталық және Оңтүстік Америкадағы орманды кесу және ортаның деградациясы құстар көбейген кезде кері әсер ете алады. Бұл құстар Америкадағы ең әдемі ұшқыштардың бірі саналады және өмірінің көп бөлігін ағаштардың биік шыңдарында кезігіп, жалбыз, кішкентай сүтқоректілер және жәндіктерді іздеумен өткізеді. Құйрықты желкенді құстың қанаттары мен құйрығының морфологиясы құсқа ұзақ қашықтықтарға оңай сырғанауға мүмкіндік береді. Ол бақалар сияқты кішкентай қосмекенділермен, ірі жәндіктермен – шегірткелермен, саранчалармен, термиттермен, құмырсқалармен, егеуқұйрықтармен, құсқұйрықтармен, көбелектермен, кішкентай құстармен және олардың жұмыртқаларымен, балаларымен, сондай-ақ жабырқақтармен қоректенеді. Балықтарды жейтіні де белгілі. Орталық Америкада жемістерді тұрақты түрде жейтіні байқалған. Ол суды бетінен жұлып алып, өзінің тұмсығына жинап ішеді. Құс тамақтану кезінде әдетте ұшуын тоқтатпайды.
Көбею
Жұптасу наурыздан мамыр айына дейін жүзеге асады, аналық 2-ден 4-ке дейін жұмыртқа салады. Инкубация кезеңі 28 күнге созылады, ал балапандардың қанаттандырылуына 36-дан 42 күнге дейін уақыт керек. Көпшілік оларды моногамды жұптар деп санайды, бірақ олардың кейде бір-бірінен уақытша бөлініп, көші-қон кезінде ұя салу орындарында қайта кездесетіні айтылады. Бұл ұялар көбінесе сулы-батпақты жерлердегі ең биік ағаштарда табылады. Кейде жұптар бұрынғы жылдардағы ұя салған жерлеріне оралып, ескі ұяларын жөндеп жасайды. Әдетте, ұяны салуға шамамен төрт күн уақыт кетеді.
Құрама Штаттардағы қорғау
АҚШ-тағы федералды үкімет құлазық құйрықты желкендерді жойылып бара жатқан немесе қауіп төндіретін түрлер ретінде тізімдемеген. Олар Оңтүстік Каролина штатында жойылып бара жатқан, ал Техас штатында қауіп төндіретін түрлерге жатқызылған. Грузия штатында олар "сирек кездесетін" деп саналады. Шарлстондағы Жыртқыш құстар орталығы штаттағы кездесулерді қадағалау жұмыстарын жүргізуде. Анонимді түрде "Құлазық құйрықты желкенді көру туралы хабарлама" арқылы немесе телефон арқылы хабарлама беруге болады. Сіз байланыс ақпаратыңызды қалдырсаңыз, олар сізге жылдық хабарламалардың қорытындысын жібереді. Олардың санының азаюына ең басты себеп – мекендеу орындарының жойылуы. Флоридадағы Lower Suwannee Ұлттық жабайы табиғат қорығы – маңызды сақтау аймағы болып табылады. 2016 жылдан бастап популяция тұрақтап, тіпті өсу тенденциясын көрсетуде. Сәтті мекендеу орындарын қалпына келтіру және басқару осы құстардың Джорджия, Флорида және Оңтүстік Каролина аймақтарында ұя салуға бейімделген популяцияларын қайта құруға мүмкіндік берді.