Кіріспе
Қайталанатын құмар ойындар, нақты дәлелденген зиян мен жағымсыз салдарларға қарамастан, құмар ойындармен айналысудың проблемасы немесе лудомания – зиян мен жағымсыз салдарларға қарамастан қайталанатын құмар ойындар. Егер белгілі бір диагностикалық критерийлер орындалса, құмар ойындарға деген проблема DSM 5 бойынша психикалық ауру ретінде диагностикалануы мүмкін. Патологиялық құмар ойындар – әлеуметтік және отбасылық шығындармен байланысты жиі кездесетін ауру. DSM 5 бұл жағдайды тәуелділік ретінде қайта жіктеді, ал осы ауруға шалдыққан адамдар есірткіге тәуелділерге ұқсас белгілер көрсетеді. "Құмарлық" термині ұзақ жылдар бойы қалпына келтіру қозғалысында қолданылып келеді. Америкалық Психиатриялық Ассоциация патологиялық құмар ойындарды ұзақ уақыт бойы құмарлық емес, импульстік бақылаудың бұзылысы деп қарастырды. Алайда, деректер патологиялық құмар ойындар мен заттарды қолданудың бұзылыстары арасындағы байланыс, құмар ойындар мен обсессивті-компульсивті бұзылыстар арасындағы байланысқа қарағанда тығыз екенін көрсетеді, себебі құмар ойындармен айналысу және көптеген негізгі заттарды қолдану бұзылыстары (яғни, депрессия сияқты басқа жағдайды "өзін-өзі емдеу" қажеттілігінен туындамағандар) мидың сыйақы механизмдерін белсендіруге бағытталған, ал обсессивті-компульсивті бұзылысты сипаттайтын мінез-құлық мидың қорқыныш механизмдерінен туындаған жоғары белсенділік пен қате сигналдармен шақырылады. Құмар ойындарға деген құмарлық – алкогольге байланысты проблемалармен бірге жиі кездесетін тәуелділік. Құмар ойындарға тәуелді адамдардың ортақ қасиеті – импульсивтілік.
Problem gambling or ludomania is repetitive gambling behavior despite harm and negative consequences. Problem gambling may be diagnosed as a mental disorder according to DSM 5 if certain diagnostic criteria are met. Pathological gambling is a common disorder associated with social and family costs. The DSM 5 has re classified the condition as an addictive disorder, with those affected exhibiting many similarities to those with substance addictions. The term gambling addiction has long been used in the recovery movement. Pathological gambling was long considered by the American Psychiatric Association to be an impulse control disorder rather than an addiction. However, data suggest a closer relationship between pathological gambling and substance use disorders than exists between PG and obsessive–compulsive disorder, mainly because the behaviors in problem gambling and most primary substance use disorders (i. e., those not resulting from a desire to "self medicate" for another condition such as depression) seek to activate the brain's reward mechanisms while the behaviors characterizing obsessive compulsive disorder are prompted by overactive and misplaced signals from the brain's fear mechanisms. Problem gambling is an addictive behavior with a high comorbidity with alcohol problems. A common tendency shared by people who have a gambling addiction is impulsivity.
Өзін-өзі өлтіру деңгейі
Шұғыл жағдайға түскен және патологиялық құмар ойынға ем алмаған құмар ойыншы өзін-өзі өлтіру туралы ойлануы мүмкін. Құмар ойын мәселесі көбінесе жалпы халыққа қарағанда суицидтік ойлар мен әрекеттердің көбеюімен байланысты. Құмар ойын мәселесінің ерте басталуы өмір бойы суицид қаупін арттыруы мүмкін. Қосауда қолданылатын заттар мен бірдей психикалық аурулар құмар ойынмен айналысатын адамдарда суицид қаупін арттырады. 2010 жылы Австралиядағы ауруханада жасалған зерттеуде Альфред ауруханасының шұғыл жәрдем бөліміне түскен суицидке бейім науқастардың 17%-ы құмар ойынмен айналысқан адамдар екені анықталды.
Биология
Иллинойс штатындағы тәуелділіктен құтылу институтының мәлімдемесіне сәйкес, патологиялық құмар ойын химиялық тәуелділік сияқты тәуелділікке айналуы мүмкін екеніне дәлелдер бар. Кейбір патологиялық құмар ойыншыларындағы норэпинефрин деңгейі қалыпты құмар ойыншыларына қарағанда төмендеуі мүмкін. Бұрын Ұлттық Алкогольдік Ішек және Алкоголизм институтында жұмыс істеген Алек Рой жүргізген зерттеуге сәйкес, норэпинефрин стресс, қозғырғыштық немесе қызығушылық кезінде бөлінеді, сондықтан патологиялық құмар ойыншылары жетіспейтін дозаны толықтыру үшін құмар ойнайды. Зерттеулер патологиялық құмар ойыншыларын заттарға тәуелді адамдармен салыстырып, құмар ойыншыларының тоқтату кезінде физикалық симптомдарының көбірек болатындығын көрсетті. Серотониннің жетіспеушілігі де мінез-құлқының бұзылуына, соның ішінде құмар ойынға тәуелділікке әкелуі мүмкін. Осы антидепрессанттарды зерттеулерден кейін үш маңызды мәселе анықталды: антидепрессанттар серотонергиялық кері сіңіруді тежеушілерге және 5 HT1/5 HT2 рецепторларының антагонистеріне әсер ететін кезде патологиялық құмар ойынды азайта алады. Патологиялық құмар ойын, обсессивтік-компульсивтік бұзылыстың бір бөлігі ретінде, әдетте депрессиялық бұзылыстар үшін қажетті антидепрессанттардың жоғары дозаларын қажет етеді. Егер қатысушыларда мазасыздық немесе депрессия белгілері болмаса немесе минималды болса, антидепрессанттар да осындай әсерге ие. Берлинде өткен конференцияда ұсынылған шектеулі зерттеулер көрсеткендей, құмар ойыншыларындағы опиоидтардың бөлінуі жалпы халықтан өзгеше, бірақ заттарды пайдалану бұзылысы бар адамдардан мүлдем басқаша. Бір шолуда сенсибилизация теориясы жауапты екені көрсетілді. Жоғарыда аталған теорияда дофаминды реттеудің бұзылуы синдромы құмар ойын сияқты әрекеттермен байланысты адамдарда байқалады. Кейбір медициналық авторлар құмар ойынның биомедициналық моделі көмектеспеуі мүмкін екенін ұсынады, өйткені ол тек жеке тұлғаларға назар аударады. Бұл авторлар әлеуметтік факторлар құмар ойын мінез-құлқының маңызды детерминанты болуы мүмкін екенін атап көрсетеді және мәселені түсіну үшін әлеуметтік модель пайдалы болуы мүмкін екенін ұсынады. Мысалы, Ұлыбританиядағы құмар ойынның өсуі 2007 жылы күшіне енген заңнамалық өзгерістердің салдары ретінде жақсы түсіндірілуі мүмкін, бұл казиноларға, букмекерлік кеңселерге және онлайн ставкалары сайттарына алғаш рет теледидар мен радиода жарнама жасауға және букмекерлік кеңселер мен онлайн ставкалары сайттарын ашуға қойылған шектеулерді жеңілдетуге мүмкіндік берді. Патологиялық құмар ойын клептомания сияқты басқа да импульстық бақылаудың көптеген бұзылыстарына ұқсас. Қоғамдық және клиникалық зерттеулердің мәліметтеріне сәйкес, патологиялық құмар ойыншылары бір мезгілде басқа психикалық проблемаларды да көрсетуі мүмкін, соның ішінде заттарды пайдалану бұзылыстарын, көңіл-күй және мазасыздық бұзылыстарын немесе жекелік бұзылыстарын. Патологиялық құмар ойын мен заттарды пайдалану бұзылыстары арасында бірнеше ұқсастықтар бар. Диагностикалық критерийлердің бір бөлігі үйлеседі; патологиялық құмар ойыншыларында да заттарды пайдалану бұзылысы болуы мүмкін. "Телескоптық құбылыс" әйелдерде ерлерге қарағанда бастапқыдан проблемалық мінез-құлыққа дейін жылдам дамуын көрсетеді. Бұл құбылыс бастапқыда алкоголизмге қатысты сипатталған, бірақ ол патологиялық құмар ойынға да қолданылады. Сонымен қатар, биологиялық деректер патологиялық құмар ойын мен заттарды пайдалану арасындағы байланысты қолдайды.
Antidepressants can reduce pathological gambling when there is an effect on serotonergic reuptake inhibitors and 5 HT1/5 HT2 receptor antagonists. Pathological gambling, as part of obsessive compulsive disorder, requires the higher doses of antidepressants as is usually required for depressive disorders. In cases where participants do not have or have minimal symptoms of anxiety or depression, antidepressants still have those effect. A limited study was presented at a conference in Berlin, suggesting opioid release differs in problem gamblers from the general population, but in a very different way from people with a substance use disorder. The findings in one review indicated the sensitization theory is responsible. Dopamine dysregulation syndrome has been observed in the aforementioned theory in people with regard to such activities as gambling. Some medical authors suggest that the biomedical model of problem gambling may be unhelpful because it focuses only on individuals. These authors point out that social factors may be a far more important determinant of gambling behavior than brain chemicals, and they suggest that a social model may be more useful in understanding the issue. For example, an apparent increase in problem gambling in the UK may be better understood as a consequence of changes in legislation which came into force in 2007 and enabled casinos, bookmakers, and online betting sites to advertise on TV and radio for the first time and which eased restrictions on the opening of betting shops and online gambling sites. Pathological gambling is similar to many other impulse control disorders such as kleptomania. According to evidence from both community and clinic based studies, individuals who are pathological gamblers are highly likely to exhibit other psychiatric problems concurrently, including substance use disorders, mood and anxiety disorders, or personality disorders. Pathological gambling shows several similarities with substance use disorders. There is a partial overlap in diagnostic criteria; pathological gamblers are also likely to have a substance use disorder. The "telescoping phenomenon" reflects the rapid development from initial to problematic behavior in women compared with men. This phenomenon was initially described for alcoholism, but it has also been applied to pathological gambling. Also, biological data support a relationship between pathological gambling and substance use disorder.
Психологиялық
Бірнеше психологиялық механизмдер проблемалық құмар ойынның дамуына және сақталуына қатысты деп есептеледі. Біріншіден, проблемалық құмар ойынмен айналысатындарда сыйлықты қабылдау сезімі төмендеуі мүмкін. Екіншіден, кейбір адамдар құмар ойынды өмірдегі проблемалардан қашу үшін пайдаланады (теріс нығайтудың мысалы). Үшіншіден, нарциссизм, тәуекелге бару, жаңалықты іздеу және импульсивтілік сияқты жеке тұлғалық факторлар да рөл атқарады. Төртіншіден, проблемалық құмар ойынмен айналысатындарда бақылаудың иллюзиясы, шындықтан алыс оптимизм, жоғары сенімділік және құмар ойыншының жаңылысы (кездейсоқ оқиғалардың тізбесі өзін-өзі түзетуге бейім, нәтижелердің жиілігі теңеседі деген дұрыс емес сенім) сияқты бірнеше когнитивтік бұрмалаушылықтар кездеседі. Бесіншіден, проблемалық құмар ойынмен айналысатындар мінез-құлқының айналу процесінің созылмалы күйін көрсетеді, бұл құмар ойын айналымы, қылмыстық айналу теориясымен сипатталғандай. Испанияның құмар ойындарды қадағалау органы 2019–2020 жылдарға арналған Жауапты ойын бағдарламасын жаңартып, проблемалық құмар ойынды психикалық ауру ретінде жіктеді.
Диагностика
"Патологиялық құмар ойындар" мінез-құлқының скринингі үшін ең көп қолданылатын құрал – Нью-Йорк қаласындағы South Oaks ауруханасында Лесиер мен Блум (1987) жасаған South Oaks Gambling Screen (SOGS) болып табылады. Соңғы жылдары SOGS қолданылуы бірнеше сынға байланысты азайды, соның ішінде оның жалған оң нәтижелерді шамадан тыс бағалауы (Бэттерсби, Толчард, Томас және Эстерман, 2002). Тексеру тізімі түрінде ұсынылған DSM IV диагностикалық критерийлері SOGS-ке альтернатива болып табылады, ол проблемалық құмар ойындардың түбінде жатқан психологиялық себептерін қарастырады және Америкалық Психиатриялық Ассоциациясы тарапынан әзірленген. Ол он диагностикалық критерийден тұрады. DSM IV критерийлеріне негізделген, жиі қолданылатын скринингтік өлшемдердің бірі – Ұлттық Пікір Зерттеу Орталығының Құмар Ойындар Проблемаларына арналған DSM скринингі (NODS). Канадалық Проблемалық Құмар Ойындар Инвентаризациясы (CPGI) және Викториялық Құмар Ойындар Скринингі (VGS) – жаңа бағалау шаралары. Проблемалық құмар ойындармен байланысты зияндылықтарға бағытталған Проблемалық Құмар Ойындар Шектеу Индексі (ПҚОШИ) ұзақ CPGI-ден тоғыз элементтен тұрады. VGS де зиянға негізделген және 15 элементтен тұрады. VGS халық арасындағы зерттеулерде, сондай-ақ жасөспірімдер мен клиникалық құмар ойыншыларда жарамдылығы мен сенімділігін көрсетті.
Емдеу
Проблемалық құмар ойынды емдеудің көп бөлігі кеңес беруді, қадамдық бағдарламаларды, өзін-өзі көмектесуді, әріптестік қолдауды, дәрі-дәрмектерді немесе осылардың комбинациясын қамтиды. Дегенмен, ең тиімді емдеу деп есептелетін бірде-бір әдіс жоқ, және АҚШ-та АҚШ Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) патологиялық құмар ойынды емдеу үшін ешқандай дәрі-дәрмекті мақұлдаған жоқ. Анонимді құмар ойыншылар (GA) құмар ойын проблемаларын емдеуде кеңінен қолданылатын емдеу болып табылады. Анонимді алкоголиктер үлгісімен құрылған GA, өзара қолдауға баса назар аударатын он екі қадамдық бағдарлама. Солтүстік Америкада стационарлық емдеу орталықтарының үш жері бар. Кеңес берудің бір түрі – когнитивтік-мінездік терапия (КМТ) симптомдарды және құмар ойынға байланысты құштарлықты азайтуға көмектеседі. Бұл терапия құмар ойынмен байланысты ойлау үдерістерін, көңіл-күйді және құмар ойынға бейімділікті арттыратын танымдық бұрмалауларды анықтауға бағытталған. Сонымен қатар, КМТ әдістері жиі дағдыларды қалыптастыру техникаларын қолданады, олар рецидивтің алдын алуға, өзіне сенімділікке және құмар ойыннан бас тартуға, мәселелерді шешуге, сондай-ақ құмар ойынға қарсы іс-әрекеттер мен қызығушылықтарды нығайтуға бағытталған. Мінездік емдеуге қатысты, жақындағы зерттеулер құмар ойын проблемаларын емдеуде белсенділік жоспарлау және десенсибилизацияның қолданылуын қолдайды. Жалпы, осы саладағы мінездік талдау зерттеулері артып келеді. Патологиялық құмар ойынға шалдыққан және созылмалы биполярлық спектрлі ауруы бар пациенттер үшін пароксетин сияқты селективті серотониннің кері қабылдануын тежегіш (SSRI) тиімді екені дәлелденген. Сонымен қатар, алдын ала сынақтарда ұзақ әсерлі литий, патологиялық құмар ойынмен қатар биполярлық спектрлі ауруы бар пациенттер үшін тиімділігін көрсетті. Опиоид антогонисті нальмефен де құмар ойынға деген құштарлықты емдеуде жақсы нәтижелер көрсетті. КМТ-ға негізделген топтық тұжырымдамалар, мысалы, проблемалық құмар ойынға арналған метакогнитивтік жаттығулар да тиімді болып табылды.
Қадамдық бағдарлама
12 қадамдық бағдарламалар, мысалы, Анонимді ойыншылар, құмар ойындарға қатысты болғанымен, жалпы түрде тәуелділікті емдеуге, қаржылық денсаулықты жақсартуға және психикалық әл-ауқатты арттыруға бағытталған. 2007 жылдан бері пациентке бағытталған араласу құралдары ретінде қолданылып келе жатқан коммерциялық баламалар клиникалық араласу үшін жасалған, денсаулық сақтау ғылымының ең жақсы тәжірибелері мен қолданбалы білім беру әдістерін пайдаланады. Олар өлшенген тиімділік және одан туындаған қалпына келтіру көрсеткіштерін қамтиды.
Мотивациялық сұхбат
Мотивациялық сұхбат – міндетті құмар ойындардың емдеу әдістерінің бірі. Мотивациялық сұхбаттасушының негізгі мақсаты – ойлау және қайшы сезімдерді шешу арқылы өзгеріске дайындықты ынталандыру. Агрессивті қарсыласудан, дау-жанжалдан, жала қоюдан, кінәлаудан және тікелей көндіруден сақталып, сұхбаттасушы өз мақсатын өзі анықтайтын міндетті құмар ойыншыларға көңіл жағу және кеңес беруге тырысады. Назардың ортасында – таңдау еркіндігін дамыту және өзгергенге деген сенімділікті арттыру тұр.
Өзгелер тарапынан қолдау
Емдеудің кең таралған әдісі – өзара қолдау. Онлайн құмар ойындардың дамуымен, мәселелерге тап болған көптеген құмар ойыншылар, қалпына келуге көмектесу үшін әртүрлі онлайн өзара қолдау топтарын пайдаланады. Бұл олардың анонимділігін сақтайды, сонымен бірге өздеріне сенімді түрде қалпына келуге мүмкіндік береді, көбінесе жақындарына мәселелерін жария етпестен.
Өзін-өзі қолдау
Проблемалық құмар ойыншыларға өздігінен көмектесу туралы зерттеулер оның пайдалы екенін көрсетті. Миссури университетінің Венди Слюцке жүргізген зерттеуде патологиялық құмар ойыншылардың үштен бірі өздігінен жазылып кеткені анықталды.
Фармацевтикалық емдеу
Ойынға тәуелділікті емдеу үшін көптеген фармацевтикалық тәсілдер ұсынылды, соның ішінде антидепрессанттар, атипиялық антипсихотикалық препараттар, көңіл-күйді тұрақтандырғыштар және опиоид антагонисттері. Алайда, емдеудің ең тиімді тәсілі, дозасы мен уақыты нақты анықталмаған. Опиоид антагонисттері, мысалы, налтрексон немесе нальмефен, және оланзапин сияқты атипиялық антипсихотиктер, құмар ойын симптомдарының ауырлығын қысқа мерзімде азайтуға көмектесуі мүмкін деген деректер бар. Бірақ, бұл препараттардың осы тәуелділікке байланысты басқа да психологиялық симптомдарды жақсартуға немесе құмар ойыннан туындаған ұзақ мерзімді симптомдарды жеңілдетуге тиімділігі әлі белгісіз. Кейбір сарапшылар казинолар, жалпы алғанда, проблемалық құмар ойындарымен күресіп жатқан адамдарға көмектеспей, тек жақсы қарым-қатынас құру мақсатында өзін-өзі шектеу бағдарламаларын ұйымдастырады деп санайды. Нью-Йорк университетінің мәдени антропологы және "Дизайн арқылы тәуелділік" кітабының авторы Наташа Доу Шуллдің айтуынша, мұндай науқандар "назарды мәселені тудыратын өнімдер мен салалардан аударады". Сондай-ақ, мұндай бағдарламалардың тиімділігі де күмәнді, оларды іске асыру қиын болуы мүмкін. Мысалы, Канаданың Онтарио провинциясындағы үкіметтік Ontario Lottery and Gaming Corporation (OLG) жүргізген өзін-өзі шектеу бағдарламасы тиімді емес екені 2017 жылдың соңында жарияланған телесериалдың тергеуі арқылы анықталды. "Өзін-өзі шектеу тізімінде тұрған құмар ойынға тәуелді адамдар OLG нысандарына үнемі кіріп отырған" делінген, тіпті казиноларда бет-әлпетті тану технологиясы орнатылған болатын. Бұл туралы Канаданың телерадио корпорациясы хабарлады. Сонымен қатар, жүйені сынап көрген CBC журналисі, өзін-өзі шектеу бағдарламасына тіркелгеніне және суретке түскеніне қарамастан, Онтарио казиноларына төрт рет кіріп, құмар ойын ойнағанын анықтады. OLG өкілі CBC сұрағына жауап беріп: "Біз өзін-өзі шектеуге ниет білдіргендерге қолдау көрсетеміз, қызметкерлерімізді оқытамыз, оларға ынталандыру шараларын ұсынамыз, бет-әлпетті тану жүйесін және қауіпсіздік қызметкерлерін ойыншыларды іздеуге тартамыз. Бір элемент толыққанды кепілдік бере алмайды, өйткені ол осы мақсатта жасалмаған" деді. 2008 жылы жүргізілген сауалнамада, алаяқтықтың ең көп таралған себебі құмар ойынға тәуелділік екені және әрбір жағдайда орташа шығын $1.1 миллионды құрағаны анықталды.
Еуропа
Еуропада құмар ойындармен айналысу деңгейі әдетте 0,5-тен 3 пайызға дейін құрайды. Ұлыбританияның Құмар Ойындар Комиссиясы жүргізген "2007 жылғы Ұлыбританияның құмар ойындармен айналысу туралы сауалнамасы" ересектердің шамамен 0,6 пайызының құмар ойындармен байланысты мәселелері бар екенін көрсетті – бұл көрсеткіш 1999 жылғы көрсеткішпен бірдей. Құмар ойындарға тәуелділіктің ең көп таралғандығы спред-базалық ставкаларға (14,7%), белгілі коэффициенттік ставкалар терминалдарына (11,2%) және ставкалар биржаларына (9,8%) қатысушылар арасында байқалды. Құмар ойындарға тәуелділік әлемде, әсіресе Еуропада өсіп келе жатқандықтан, құмар ойындарды ауру деп санаушылардың ықпалы артуда. Ұлыбританияның Құмар Ойындар Комиссиясы құмар ойындарды ауру ретінде қайта жіктеу арқылы құмар ойындарға қатысты тәсілдерінде маңызды өзгеріс жасағанын және осыған байланысты Ұлттық денсаулық сақтау жүйесі (NHS) оны тиісінше қарастыруы керектігін жариялады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы да құмар ойындарды ауру деп таныды. 2019 жылдың 25 мамырында өткен 72-ші Дүниежүзілік денсаулық сақтау ассамблеясында "ойынға тәуелділік" ресми түрде ауру ретінде мойындалды. 194 мүшелі жиын құмар ойындарға берілгендікті аурулардың жіктемелік тізіміне қосты, өйткені ол Халықаралық аурулар мен денсаулыққа қатысты проблемалардың статистикалық жіктемесін (ICD 11) жаңартты.
Океания (Австралия)
Австралияда пабтар мен клубтардағы казинолар мен покер автоматтары құмар ойындарға тәуелділікті жеңілдетеді. Жаңа қонақ үйлер мен казинолардың салынуы "Австралиядағы ең сергіне салған құрылыс нарықтарының бірі" деп сипатталған; мысалы, Сиднейдегі "Жұлдыз" кешенін қайта жаңартуға және кеңейтуге 860 миллион австралиялық доллары бөлінді. 2010 жылы Австралия Ұлттық Университеті (ANU) мен Оңтүстік Крест Университеті (SCU) зерттеушілері Солтүстік Территорияда жүргізген зерттеуде, адамның тұрғын үйінің құмар ойындары ойналатын орынға жақындығы, құмар ойындарының таралуына әсер ететіні анықталды. Зерттеуде зиянды құмар ойындары құмар ойындары ойналатын орынға 100 метрдей жақын тұратындардың арасында кең таралған, ал он шақырым қашықтықта тұратындарға қарағанда 50%-дан астам болды. Зерттеу деректері мынаны көрсетті:
Атап айтқанда, сүйікті орындарынан 100 метр қашықтықта тұратын адамдар айына шамамен 3,4 рет барады. Бұл бір шақырым қашықтықта тұратындар үшін айына 2,8 рет, ал он шақырым қашықтықта тұратындар үшін айына 2,2 рет келеді. Өнімділік комиссиясының 2016 жылғы құмар ойындар туралы баяндамасына сәйкес, Австралияның ересек халқының 0,5%-дан 1%-ы (80 000-нан 160 000-ға дейін) құмар ойындарынан туындаған маңызды мәселелерге тап болды. Тағы да 1,4%-дан 2,1%-ы (230 000-нан 350 000-ға дейін) орташа тәуекелге ұшырады, бұл оларды құмар ойындарына бейімдеуі мүмкін.