Кіріспе

Есептік термин: бухгалтерлік есеп ұйым деңгейінде

Есеп кестесі (ЕК) – қаржылық шоттар мен анықтамалық нөмірлердің тізімі, активтер, міндеттемелер, өзіндік капитал, кірістер және шығыстар сияқты санаттарға топтастырылған және ұйымның бас кітабындағы операцияларды тіркеу үшін қолданылады. Шоттар идентификатормен (шот нөмірімен) және атаумен немесе тақырыппен байланысты болуы мүмкін және шот түріне сәйкес кодталады. Компьютерлік есеп жүйелерінде, сандық көлемді есепке алу мүмкіндігі болғанда, шоттарда көлемнің өлшемдері анықталуы мүмкін. Шот нөмірлері сандық, әріптік немесе сандық-әріптік таңбалардан тұруы мүмкін, бірақ көптеген компьютерлік орталарда, мысалы SIE форматында, тек сандық идентификаторларға ғана рұқсат беріледі. Шоттардың құрылымы мен бөлімдері операцияларды дұрыс тіркеуге көмектесуі керек. Әр номиналды шот бірегей болып табылады, бұл оның кітабын табуға мүмкіндік береді. Шоттар әдетте қаржылық есептіліктегі шоттардың әдеттегі ретімен орналастырылады: баланс шоттарынан кейін кіріс-шығыс шоттары. Есеп кестелерін стандартты есеп кестесінен, мысалы Швециядағы BAS сияқты, таңдауға болады. Кейбір елдерде есеп кестесі бухгалтерлермен стандартты үлгілер бойынша немесе заңмен реттеліп анықталады. Алайда, көптеген елдерде әр бухгалтердің есеп кестесін жасау құқығы толығымен оған жүктеледі.

Әкімшілік

Есеп кестесін әдетте бухгалтер ұйым үшін жасайды және оны бухгалтер пайдалануға алады. Есеп кестесіндегі әрбір шотқа әдетте атау беріледі. Шоттарға бірегей шот нөмірі де тағайындалуы мүмкін, осы арқылы шотты анықтауға болады. Шот нөмірлері ұйымның қажеттіліктеріне сәйкес құрылымдалуы мүмкін, мысалы, компанияның бөлімшесін, бөлімін, шот түрін көрсететін цифрлар және т.б. Бірінші цифр, мысалы, шот түрін білдіруі мүмкін (актив, міндеттемелер және т.б.). Бухгалтерлік бағдарламалық құралдарда шот нөмірін пайдалану шотқа дереу жазудың ыңғайлы тәсілі болуы мүмкін, сондай-ақ шоттарды әліпбилік емес, сандық ретпен көрсетуге мүмкіндік береді. Шоттар сынақ балансын жасау үшін қолданылады, ол дебеттік және кредиттік қалдықтарымен бірге белсенді бас кітап шоттарының тізімі болып табылады және шоттар жиынтығының толықтығын тексеруге пайдаланылады: егер дебеттік және кредиттік сомалар сәйкес келсе, бұл шоттар дұрыс жүргізіліп жатқанын көрсетеді. Дегенмен, теңгерімді сынақ балансы жеке жазбаларда қателердің жоқтығына кепілдік бермейді. Есеп кестесіне қажет болған жағдайда шоттар қосылуы мүмкін; олар әдетте алынып тасталмайды, әсіресе егер шотқа қандай да бір операция тіркелген болса немесе нөлдік емес қалдық болса.

Халықаралық аспектілер және бухгалтерлік ақпарат алмасу Есептік кестелер және салықтық үйлестіру мәселелері

Кейбір елдер стандартты ұлттық есептік жоспарларды белгілейді (мысалы, Франция мен Германия), ал басқалары, мысалы, АҚШ және Ұлыбритания, белгілемейді. Еуропалық Одақта көптеген елдер ұлттық GAAP-ты (ЕО есептік директиваларымен сәйкес) және сонымен қатар IFRS-ті (IAS регламентімен белгіленген) мемлекеттік компаниялар үшін міндетті етеді. Алғашқысы көбінесе есептік жоспарды белгілейді, ал екіншісі белгілемейді. Еуропалық комиссия әкімшілік салықты үйлестіруге көп күш жұмсады, және бұл үйлестіру Еуропалық Одақтың ҚҚС туралы соңғы директивасының басты назарында, оның мақсаты – жақсы үйлестіруді қамтамасыз ету және электрондық сауда құжаттарын, мысалы, Еуропалық Одақтың қосылған құн салығы аймағындағы трансшекаралық саудада қолданылатын электрондық шот-фактураларды қолдау. Дегенмен, ұлттық GAAP көбінесе табыс салығын есептеу үшін негіз болып табылады, ал табыс салығы заңнамасы мүше мемлекеттердің құзыретінде болғандықтан, бірыңғай ЕО есептік жоспары жоқ.

Есептің үлгі кестесі

Есептер тізімі ХМСС (IFRS) және АҚШ-тың GAAP стандарттарына сәйкес келеді және баланс (активтер, міндеттемелер және өзіндік капитал) мен табыс-зардап (кірістер, шығыстар, табыстар мен зияндар) жіктелімдерін қамтиды. Консолидацияланған немесе біріктірілген ұйым қолданса, компаниялар аралық операциялар мен қалдықтарға арналған жеке жіктелімдер де кіреді. Есеп нөмірі – Есеп атауы – Қалдық: Дебет (Др) / Кредит (Кр)

1.0.0 Активтер (Др)

1.1.0 Ақша және қаржы активтері (Др)
1.1.1 Ақша және ақша эквиваленттері (Др)
1.1.2 Қаржы активтері (Инвестициялар) (Др)
1.1.3 Шектелген ақша және қаржы активтері (Др)
1.1.4 Қосымша қаржы активтері және инвестициялар (Др)
1.2.0 Дебиторлық қарыз және келісімдер (Др)
1.2.1 Есепшоттар, вексельдер және қарыз сомалары (Др)
1.2.2 Келісімдер (Др)
1.2.3 Коммерциялық емес және басқа дебиторлық қарыз (Др)
1.3.0 Қорлар (Др)
1.3.1 Тауарлар (Др)
1.3.2 Шикізат, бөлшектер және жабдықтар (Др)
1.3.3 Өндірістегі жұмыс (Др)
1.3.4 Дайын өнімдер (Др)
1.3.5 Басқа қорлар (Др)
1.4.0 Аккруалдар және қосымша активтер (Др)
1.4.1 Алдын ала төленген шығыстар (Др)
1.4.2 Аккруалданған кіріс (Др)
1.4.3 Қосымша активтер (Др)
1.5.0 Мүлік, жабдықтар және құрал-жарақтар (Др)
1.5.1 Жер және жерді жақсарту (Др)
1.5.2 Ғимараттар, құрылыстар және жақсартулар (Др)
1.5.3 Машиналар және жабдықтар (Др)
1.5.4 Жабдықтар және жиһаз (Др)
1.5.5 Пайдалану құқығы активтері (МЖҚ ретінде жіктеледі) (Др)
1.5.6 Басқа мүлік, жабдықтар және құрал-жарақтар (Др)
1.5.7 Құрылыс жүріп жатқанда (Др)
1.6.0 Мүлік, жабдықтар және құрал-жарақтардың жиынтық амортизациясы және тозуы (Кр)
1.6.1 Жиынтық тозу (Кр)
1.6.2 Жиынтық амортизация (Кр)
1.7.0 Материалық емес активтер (Гудвиллді қоспағанда) (Др)
1.7.1 Интеллектуалдық меншік (Др)
1.7.2 Компьютерлік бағдарламалық құрал (Др)
1.7.3 Сауда және тарату активтері (Др)
1.7.4 Келісімдер және құқықтар (Др)
1.7.5 Пайдалану құқығы активтері (Др)
1.7.6 Крипто активтер (Др)
1.7.7 Басқа материалдық емес активтер (Др)
1.7.8 Жалға алу кезеңінде (Др)
1.8.0 Материалық емес активтердің жиынтық амортизациясы (Кр)
1.9.0 Гудвилл (Др)

2.0.0 Міндеттемелер (Кр)

2.1.0 Төлемдер (Кр)
2.1.1 Саудалық төлемдер (Кр)
2.1.2 Төленуге тиіс дивидендтер (Кр)
2.1.3 Төленуге тиіс пайыздық төлемдер (Кр)
2.1.4 Басқа төлемдер (Кр)
2.2.0 Аккруалдар және басқа міндеттемелер (Кр)
2.2.1 Аккруалданған шығыстар (Жалақыны қоса алғанда) (Кр)
2.2.2 Алдын ала алынған кіріс (Қызмет көрсетілмеген кіріс) (Кр)
2.2.3 Аккруалданған салықтар (Жалақыдан басқа) (Кр)
2.2.4 Басқа (қаржы емес) міндеттемелер (Кр)
2.3.0 Қаржылық міндеттемелер (Кр)
2.3.1 Төленуге тиіс вексельдер (Кр)
2.3.2 Төленуге тиіс қарыздар (Кр)
2.3.3 Облигациялар (Дебенттер) (Кр)
2.3.4 Басқа қарыздар мен несиелер (Кр)
2.3.5 Лизингтік міндеттемелер (Кр)
2.3.6 Туынды қаржылық міндеттемелер (Кр)
2.3.7 Басқа қаржылық міндеттемелер (Кр)
2.4.0 Қорлар (Кездейсоқ жағдайлар) (Кр)
2.4.1 Клиенттерге қатысты қорлар (Кр)
2.4.2 Сот және реттеушілік қорлар (Кр)
2.4.3 Басқа қорлар (Кр)

3.0.0 Өзіндік капитал (Кр)

3.1.0 Иелерінің өзіндік капиталы (Бас ұйым иелеріне тиесілі) (Кр)
3.1.1 Номиналдық капитал (Шығарылған капитал) (Кр)
3.1.2 Қосымша төленген капитал (Кр)
3.2.0 Сақталған табыс (Др / Кр)
3.2.1 Бөлінген (Кр)
3.2.2 Бөлінбеген (Кр)
3.2.3 Дефицит (Др)
3.2.4 Күтуде Ноль
3.3.0 Жиынтық ЖСҰ (Др / Кр)
3.3.1 Аудармадағы валюта курсының айырмашылықтары (Др / Кр)
3.3.2 Ақша ағынымен қорсу (Др / Кр)
3.3.3 Сатуға қолжетімді инвестицияларды қайта бағалаудан түскен табыстар мен зияндар (Др / Кр)
3.3.4 Белгіленген үлесті жоспарларын қайта бағалау (Др / Кр)
3.3.5 Қайта бағалау артығы (тек ХМСС үшін) (Кр)
3.4.0 Басқа өзіндік капитал элементтері (Др / Кр)
3.4.1 ESOP-қа қатысты элементтер (Др / Кр)
3.4.2 Төленуге тиіс акциялар (Др)
3.4.3 Қазба акциялар (Жойылмаған) (Др)
3.4.4 Әртүрлі өзіндік капитал (Кр)
3.5.0 Бақылау емеуші (азшылық) үлесі (Кр)

4.0.0 Кіріс (Кр)

4.1.0 Танылған уақыт нүктесі (Кр)
4.1.1 Тауарлар (Кр)
4.1.2 Қызметтер (Кр)
4.2.0 Уақыт өте келе танылған (Кр)
4.2.1 Өнімдер (Кр)
4.2.2 Қызметтер (Кр)
4.3.0 Түзетулер (Др)
4.3.1 Айнымалы қарастыру (Др)
4.3.2 Клиенттерге төленген қарастыру (Төленуге тиіс) (Др)
4.3.3 Басқа түзетулер (Др)

5.0.0 Шығыстар (Др)

5.1.0 Табиғатына қарай жіктелінген шығыстар (Др)
5.1.1 Тауарлар, материалдар, бөлшектер және жабдықтар (Др)
5.1.2 Қызметкерлерге берілетін үлестемелер (Др)
5.1.3 Қызметтер (Др)
5.1.4 Жалдау, амортизация, тозу және амортизация (Др)
5.1.5 Дайын өнімдер мен өндірістегі жұмыстың қорларының өсуі (азаюы) (Др / Кр)
5.1.6 Ұйым орындаған және капиталдандырылған басқа жұмыстар (Кр)
5.2.0 Функциясына қарай жіктелінген шығыстар (Др)
5.2.1 Сату бағасы (Др)
5.2.2 Сату, жалпы және әкімшілік (Др)
5.2.3 Дебиторлық қарыз бойынша шығын (кері қайтару) (Др / Кр)

6.0.0 Басқа (Операциялық емес) кірістер мен шығыстар (Др / Кр)

6.1.0 Басқа кірістер мен шығыстар (Др / Кр)
6.1.1 Басқа кіріс (Кр)
6.1.2 Басқа шығыстар (Др)
6.2.0 Табыстар мен зияндар (Др / Кр)
6.2.1 Валюта операциясынан түскен табыс (зияны) (Др / Кр)
6.2.2 Инвестициядан түскен табыс (зияны) (Др / Кр)
6.2.3 Туынды құралдардан түскен табыс (зияны) (Др / Кр)
6.2.4 Крипто активтерінен түскен табыс (зияны) (Др / Кр)
6.2.5 Активтерді сатудан түскен табыс (зияны) (Др / Кр)
6.2.6 Қарызға байланысты табыс (зияны) (Др / Кр)
6.2.7 Тозу шығыны (Др)
6.2.8 Басқа табыстар мен зияндар (Др / Кр)
6.3.0 Салықтар (Табыс және жалақыдан басқа) және алымдар (Др)
6.3.1 Жылжымайтын мүлік салығы және сақтандыру (Др)
6.3.2 Көлік (жол) салығы және жол төлемі (Др)
6.3.3 Тікелей салық және лицензиялық алымдар (Др)
6.3.4 Акциздік және сату салығы (Др)
6.3.5 Кедендік алымдар мен баждар (Сату немесе акциздік салық ретінде жіктемелмеген) (Др)
6.3.6 Дербес емес ҚҚС (GST) (Др)
6.3.7 Жалпы сақтандыру шығыны (Др)
6.3.8 Әкімшілік алымдар (Тамғалар) (Др)
6.3.9 Айырбастар мен санкциялар (Др)
6.3.10 Әртүрлі салықтар (Др)
6.3.11 Басқа салықтар мен алымдар (Др)
6.4.0 Табыс салығы шығыны (пайдасы) (Др / Кр)

7.0.0 Компаниялар аралық және байланысты тараптардың шоттары (Др / Кр)

7.1.0 Компаниялар аралық және байланысты тараптардың активтері (Др)
7.1.1 Компаниялар аралық баланстар (Консолидацияда жойылған) (Др)
7.1.2 Байланысты тараптардың баланстары (Есептелген немесе жарияланған) (Др)
7.1.3 Компаниялар аралық инвестициялар (Др)
7.2.0 Компаниялар аралық және байланысты тараптардың міндеттемелері (Кр)
7.2.1 Компаниялар аралық баланстар (Консолидацияда жойылған) (Кр)
7.2.2 Байланысты тараптардың баланстары (Есептелген немесе жарияланған) (Кр)
7.3.0 Компаниялар аралық және байланысты тараптардың кірісі мен шығысы (Др / Кр)
7.3.1 Компаниялар аралық және байланысты тараптардың кірісі (Кр)
7.3.2 Компаниялар аралық және байланысты тараптардың шығыстары (Др)
7.3.3 Акционерлік әдіс инвестицияларынан түскен табыс (зияны) (Др)

Француздық GAAP есептік кестесі

Француздық қалыпты бухгалтерлік есеп принциптері бойынша шоттар тізімі Франция, Бельгия, Испания және көптеген франкофон елдерде қолданылады. Француздық GAAP шоттар тізімін пайдалану (бірақ егжей-тегжейлі шоттарды емес) француз заңнамасында белгіленген. Францияда міндеттемелер мен өзіндік капитал жеке шот түрлері емес, тек теріс активтер ретінде қарастырылады, олар баланс шоттары болып табылады.

Швед BAS-тің есептік кестесі

1250 шоты бар толық швед BAS стандартының тізімі ағылшын және неміс тілдерінде де коммерциялық емес BAS ұйымының баспа нұсқасында қолжетімді. BAS бастапқыда швед индустриясымен құрылған, ал қазір бірнеше жалпы мүдделі топтарға тиесілі, мысалы, бірнеше индустриялық ұйымдар, бірнеше мемлекеттік органдар (соның ішінде GAAP және салық қызметі), Швеция шіркеуі, аудиттер мен бухгалтерлер ұйымы және SIE (файл форматы) ұйымы, мүмкіндігінше консенсусқа жақын (заңдық талаптарсыз жұмыс істеудің шведтік жолы). Швецияда BAS тізімін пайдалану заңмен міндетті емес. Дегенмен, ол саяси тұрғыдан бекітілген және жақсы дамыған, сондықтан кеңінен қолданылады. BAS тізімі SIS ұлттық стандарты емес, себебі SIS еңбекақы төлеу құжаттамасына бағытталған, ал BAS бұрын SIS стандарты болған, бірақ одан шығып кеткен. SIS – швед стандарттау институты – ISO-ның шведтік ұлттық мүшесі. Бұл мемлекеттік сатып алу мәселесі емес, себебі барлық маңызды мемлекеттік органдар BAS-тың маңызды мүшелері/бөлік иелері болып табылады. Норвегияда да осыған ұқсас шотар тізімі қолданылады.