Кіріспе
Сейсин (немесе сейзин) – феодалдық иелік немесе жерді заң жүзінде иеленуді білдіреді. Ол "Х-тың ұлы мен мұрагері мұрасын алды" деген формада қолданылған, демек, феодалдық дәуірде мүлікті берумен байланысты термин. Мұндай иелікке ие болған адам "оған иеленген" деп есептелген, бұл тіркес өлімнен кейінгі сауалнамаларда (инквизицияларда) жиі кездеседі (мысалы, "қазылар Х иелікке ие болып қайтыс болды" деген сияқты). Монарх Англияның барлық жерін өзінің аллодиялық құқығымен "ұстады", ал оның барлық поддандылары әртүрлі феодалдық шарттар бойынша оның жалгерлері болды.
Этимология
Сейсин орта ағылшын тілінен шыққан "saysen", "seysen" сөздерінен бастау алады, заңды мағынада иеленуге немесе иелікке өтуге байланысты, соның салдарынан ұстау, қолға алу мағынасын білдіреді. Ежелгі француз тіліндегі "seisir", "saisir" сөздері төменгі латын тілінен алынған "sacīre" сөзінен туындаған, және готика тіліндегі "satjan", көне ағылшын тіліндегі "settan" – орналастыру, қою сияқты бір түбірге сілтеме жасайды.
Қамауға алуға жататын иелік ету
Сейсин тек қана толық иелік құқығына қатысты болған деп саналады, яғни өмір бойына ғана берілмейтін, сондай-ақ мұраға берілетін және жоғары тұрған феодалға тиісті жарна төленуі шартымен берілетін иелік. "Азат адам" – толық иелік құқығымен жер иеленген адам, сондықтан толық иелік құқығы ежелде азат адамдардың иеленуіне лайық феодалдық жер иелігінің жалғыз түрі деп есептелген. Иелік және оның түрлері – феодалдық қоғамның және оның әлеуметтік жіктелуінің өзегі болды, ал иелікке ие болу (яғни латын тіліндегі "teneo" – "ұстау" сөзінен) сезин актісі арқылы заңды түрде расталған.
Сейсиннің сорттары
Іс-шаралардың қалыпты барысында қолданылатын сеисин екі түрлі болады: "заң жүзінде" және "факты бойынша". Олардың әрқайсысы меншік құқығының күші жағынан өзгеше болады. Кейіннен, мүлік сеисин актісі арқылы берілген кезде, сеисин табысталуы міндетті екені айтылды.
Заң бойынша сотқа жүгіну
"Ливер" (немесе тапсыру) "құқық бойынша сейзин" арқылы жүзеге асты, бұл кезде мәмілеге қатысушы тараптар берілетін жерді көріп тұрып, беруші алушыға иелік құқығы берілгенін жариялады. Дегенмен, бұл тек толыққанды берілмеушілік құрады.
Іс жүзінде қолға алу
Жерге физикалық түрде кіру арқылы жерді алған адам заңдағы меншігін іс жүзіндегі меншікке айналдырады немесе "жеткізеді". Жерге физикалық кірудің орнына кейде жердің бір бөлігі (мысалы, шөптесін немесе осыған ұқсас нәрсе) салтанатты түрде тапсырылатын (қараңыз "шөп пен бұтақ"; салыстырыңыз, Парсы империясына бағынып, "жер мен суды" тапсырған саяси бірлестіктер, содан кейін олар өз билеушілерін вассалдары деп есептеді). Осылайша, заң бойынша да, іс жүзінде де меншік құқығына ие болған жалға алушы өзінің иелігіне қол жеткізе алған ең жақсы заңды құқыққа ие болды.
Бастапқы сезин
Primer seisin – бұл «патшаның, егер оның феодалдарының кез келгені ерлік ақысын алып қайтыс болса, мұрагерден, егер ол толық жаста болса, жерлердің бір жылдық кірісін, егер олар тікелей иелікте болса; ал жерлер мұраға қалса, жарты жылдық кірісін алу құқығы». «Рефеодальдану» немесе феодалдық құқықты қайта орнату рәсімі келесідей болды. Мұрагер патшаға құрмет көрсетті, және ол қабылданған жағдайда, оны қайталанбайтын түрде нағыз мұрагер ретінде бекітті, себебі құрмет көрсету рәсімі қасиетті ант нысанында болды. Тек содан кейін ғана мұрагер феодалдық төлемді қазынаға төлей алатын болды, бұл соңғы қадам оған сейзин, яғни нақты иелікті алуға мүмкіндік беретін еді. Алдыңғы феодалдың өлімі мен жаңа сейзин арасында феодалдық иелік бос тұрды, бұл заңды түрде қолайсыз болғанымен, көбінесе қысқа мерзімге төзімді болды. Мұндай иелік мұрагердің қайтадан тағайындалуына дейін тіпті уақытша тәжге өтпейтінін түсіну маңызды. Алайда, барондық жағдайында, ол жиі ондаған иеліктен тұратын кең аумақты болғандықтан, патша құрмет көрсетуге келген мұрагердің нағыз мұрагер екеніне көз жеткізуі керек еді, себебі оның құрмет көрсетуі қабылданса, оның мәртебесі қайталанбайтын болып бекітілетін, ал жаңа барон парламентке қатысуға құқылы болар еді. Шеріфке тергеу жүргізуге, кейде жергілікті сот төрелерін пайдалануға уақыт қажет болды. Патшаға мұндай тергеу жүргізуге уақыт беру үшін, патша барондық пен оның барлық жерлерін уақытша иеленді, олар аралықта басқарылуы керек болды, бұл «primer seisin» деп аталды. Бұл иеліктен бас тарту емес. Осылайша, primer seisin феодалдық жүктеме немесе феодалдық оқиғаның бір түрі ретінде қарастырылуы мүмкін, яғни үлкен феодал өзінің вассалының иелігінде жүзеге асыра алатын құқық. 1267 жылы король Генрих III (52 Ген. 3. тарау 16) қабылдаған акт мынадай мазмұнда көрсетілген: (2) Егер мұрагер атасының қайтыс болған кезде кәмелетке толған болса, және ол белгілі мұрагер болып саналса, және мұрагерлікте табылса, басты феодал оны шығармауы керек, не алып тастауы керек, не одан ештеңе алып тастауы керек, бірақ тек оның иелігін тану үшін жай ғана сейзин алуы керек, осылайша ол ие ретінде танылуы мүмкін. (3) Егер басты феодал осындай мұрагерді иеліктен қасақана шығарып тастаса, осылайша ол Mort d'Auncestor немесе Cousenage туралы өтініш беруге мәжбүр болса, онда ол Novel Disseisin бойынша өтемалдығын алуға құқылы болады. II. Біздің патшамыздан иелік алған мұрагерлерге қатысты мына тәртіп сақталуы керек: Біздің патшамыз олардың жерлерін бірінші болып иеленеді, бұл бұрынғы дәстүрге сәйкес келеді. Патшаның қолынан мұрагерлік алғанға дейін мұрагер де, ешкім де осы мұрагерлікке қол сұғып, оған кірмеуі керек, оны иеленбеуі керек. Бұл жерлер бұрын патшаның және оның ата-бабаларының қолынан алынған әдетке сәйкес келеді. Бұл жерде патшаның ерлік қызметіне, сержанттық қызметіне немесе қамқорлық құқығына байланысты жерлер мен иеліктер туралы да айтылған.
(2) And if an Heir at the time of his Ancestor's Death be of full Age, and he is Heir apparent, and known for Heir, and be found in the Inheritance, the chief Lord shall not put him out, nor take, nor remove any thing there, but shall take only simple Seisin therefore for the Recognition of his Seigniory, that he may be known for Lord. (3) And if the chief Lord do put such an Heir out of the Possession maliciously, whereby he is driven to purchase a Writ of Mort d'Auncestor, or of Cousenage, then he shall recover his Damages as in Assise of Novel Disseisin. II. Touching Heirs, which hold of our Lord the King in chief, this Order shall be observed, That our Lord the King shall have the first Seisin of their Lands, like as he was wont to have before time: Neither shall the Heir, nor any other, intrude into the same Inheritance, before he hath received it out of the King's Hands, as the same Inheritance was wont to be taken out of his Hands and his Ancestors in times past. And this must be understood of Lands and Fees, the which were accustomed to be in the King's Hands, by reason of Knight service, or Serjeanty, or Right of Patronage.
Еуропалық феодализмде
Еуропалық феодалдық мемлекеттерде жердің "меншігі", яғни толық иелік, көбінесе монархтарға ғана шектелгендіктен, ол сирек қолданылатын қағида болды. Оның орнына, сеисин феодалдық иелікті білдіретін термин ретінде пайдаланылды. Заманауи автор Марк Блох сеисинды "уақыттың өтуімен қадірленген иелік" деп қарастырады және "сеисинды растау үшін қағаз жүзіндегі құжаттар қажет емес, көбінесе жерді пайдалану немесе онда әділеттік орнату туралы адам естелігі, әсіресе ата-бабалардың естелігі шақырылатын" делінеді.
Шотландия
Шотландиядағы балама термин – сасин, және бұл термин шотланд құқығында одан әрі мағынаға ие болды.
Ирландия
Норманның Ирландияны жаулап алғаннан кейін, Норман бақылауындағы аумақтарда феодализм орнатылды. Феодалдық дәуірде жерге қатысты ең маңызды құқықтық түсінік – сейзин болды.
Қазіргі құқықтық мәртебесі
Сейсин қазір толық иелік құқығымен шектеледі, бірақ бұрын иеленушінің мүліктік жағдайына қарамастан, қарапайым иелену үшін қолданылған сияқты. Бұрынғыдан бері оның маңызы айтарлықтай төмендеді, себебі еркін беру рәсімі, ливреямен бірге, мүліктік құқық беру актісімен алмастырылды, ал соңғы иеленушіден мұрагерлікке түсу ережесі сатып алушының пайдасына жойылды. Лорд Деннинг сейсин ұғымын жоюды даулы түрде қолдады, бірақ ортақ құқық сейсин ұғымын сақтап қалуға шешім қабылдады. Бір кезде әйелдің қалыңдыққа және күйеуінің иелікке құқығы сейсин доктринасына байланысты болды. Алайда, 1833–1834 жылдарғы «Қалыңдық туралы» заң күйеуінің сейсинге ие болу фактісін маңызсыз деп жариялады, ал 1882 жылғы «Некедегі әйелдердің мүлігі туралы» заң ескі иелік құқығын іс жүзінде жойды.
Қазіргі заманғы құқықтық түсіндірме
Қазіргі заманғы соттар сейсинді жерге қазіргі заманғы "еркін иелік" құқығына жақын деп түсіндірді (Deshong v. Deshong, 186 Pa. 227, 40 A.402) немесе оны дереу иелену құқығы (Williams v. Swango, 365 Ill. 549, 7 N. E.2d 306, 309) ретінде қарастырды. Сейсин – бұл маңызды түсінік, мүлік толық құқықпен иеленгенде екі бөліктен тұрады: 1) жалаңаш заңдық құқық және 2) әділеттік (яғни, пайдалы) құқық. Бұл екі құқық мәңгілікке бөлек болмайды. Сондықтан, жер иесі мен жалға беруші заңында, иесінің екі құқығы да болғандықтан, ол толыққанды сейсинмен ұсталады. Жалға беруші мүлкін жалға бергенде, жалға алушыға әділеттік құқық және оның иелену кезеңінде мүлікті пайдалану құқығы беріледі. Жалға алушы шығып кеткен кезде, әділеттік құқық жалаңаш заңдық құқықпен біріктіріледі, сейсиндегі олқылық жабылады және иесі толық құқықты қайта алады. Әдетте, траст құрылғанда, траст иесі заңдық құқықты иеленеді (алады); траст иесі бенефициарлардың пайдасына мүлікті басқарады, олар әділеттік (пайдалы) құқыққа ие болады. Траст тоқтатылғанда, траст иесі заңдық құқықты бенефициарға береді (таратып береді) және сейсиндегі олқылық қайтадан жабылады. 1970 жылдары құрылған алғашқы ақша нарығы шоттарының бірі – "Merrill Lynch Ready Asset Trust" трастың ұзақтығын өлшеу үшін "Merrill Lynch" басшыларының бірінің жаңа туған ұлының өмірінен кейін 21 жыл деп белгіледі. Осы мерзімнің соңында траст активтері бенефициарларға бөлінеді және траст таратылады. Ұлыбританиядағы дәстүрлі практика бойынша, траст мерзімі оның Ұлыбритания Королевасы Викторияның соңғы тірі мұрагері қайтыс болғанда аяқталады, оның ұрпақтары белгілі, бірақ тіпті бұл практика да ұсынылмайды. Бірақ "Southland Royalty Trust" тәуелсіздік декларациясына қол қойғандардың соңғы тірі ұрпағының өліміне дейін жалғасу үшін құрылды, олар белгісіз болғандықтан, мәңгілікке қарсы ережелерді бұзатын ұйым құрылды, өйткені ол ешқашан аяқталмайды, сондықтан сейсиндегі олқылық ешқашан жабылмайды.