Кіріспе
Классикалық раввиндік әдебиеттегі заңдық емес түсіндірмелер
Аггада (ʾAggāḏā немесе הַגָּדָה Haggāḏā; еврей Вавилондық арамейше: אַגָּדְתָא ʾAggāḏəṯāʾ; "әңгімелер, ертегі, дәстүрлер") – иудаизмнің классикалық раввиндік әдебиетінде, әсіресе Талмуд пен Мидрашта кездесетін заңдық емес түсіндірмелер. Жалпы алғанда, Аггада – халық аңыздары, тарихи әңгімелер, моральдық нақыл сөздер және саудадан медицинаға дейінгі түрлі салалардағы пайдалы кеңестерді қамтитын раввиндік мәтіндер жинағы.
Этимология
Гагда (הַגָּדָה) деген еврей сөзі "жариялау, білдіру, түсіндіру" мағынасын беретін еврейше "нгд" түбірінен шыққан, сондай-ақ, еврейше қолданылатын "айту" етістігінен де белгілі. Ғалымдардың көпшілігі еврейше "агдада" (אַגָּדָה) сөзі мен оған сәйкес арамейше "агдата" (אַגָּדְתָא) сөздерінің, "хапала" формасынан "афала" формасына тілдік өзгеріс негізінде пайда болған хагаданың нұсқалары екенін айтады. Осы этимология бойынша, агдаданы "Тораның адамды оның үйретулеріне жетелейтін бөлігі" немесе мәтіндерді түсіндірумен қатар, діни тәжірибені және рухани байланыстарды күшейтетін үйретулер деп қарастыруға болады. (Қараңыз: "дәстүр" мағынасындағы Масораға ұқсас түсінік – .)
Ауызша Таураттың бір бөлігі ретінде
Агада – яһуди дінінің ауызша Таураттың бір бөлігі, жазба Тауратты түсіндірудің сенімді дәстүрін қамтамасыз етеді. Раввиндік әдебиетте кең таралған пікір бойынша, Агада – негізгі үйретімдерді жеткізу (Гомилетикалық сөздер – מאמרים לימודיים) немесе Еврей Киелі кітабының аяттарын түсіндіру (Экзегетикалық сөздер – מאמרים ביאוריים) құралы болып табылады. Сондықтан раввиндер Агаданың көп бөлігінде айқын, сөзбе-сөз мағынасынан өзге, жасырын аллегориялық мән бар деп санайды. Әдетте, егер сөзбе-сөз түсіндіру ақылға сыймаса, раввиндер аллегориялық түсіндірме іздейді: «Агаданы сөзбе-сөз қабылдау керек пе, жоқ па, соны анықтау үшін ақыл-ойымызды қолдануымыз керек» (Кармел, 2005).
Сөзбе-сөз және аллегориялық ілімдер
Раввин Моше Хаим Луцзатто (1707-1746) Аггаданың екі деңгейлі, сөзбе-сөз және аллегориялық берілу тәсілін өзінің белгілі «Хаггадот туралы әңгімесінде» талқылайды. Ол Ауызша заңның, шындығында, екі құрамдас бөлігінен тұратынын түсіндіреді: заңдық бөлігі (חלק המצוות), мицвоттар мен халаханы қамтиды; және «сырлы» бөлігі (חלק הסודות), тереңірек үйретімдерді қамтиды. Аггада, сондай-ақ Каббала да соңғысына жатады. Мишна дәуірінің раввиндері (б.з. 10 – шамамен 220 ж.) терең үйретімдерді Мишна сияқты нақты түрде жазудың қауіпті екеніне сенді. Керісінше, олар «жасырын тәсілмен» және «парадокстар» арқылы жеткізілетін болды. (Олардың құндылығына байланысты, бұл үйретімдер «жаман мінезді» адамдарға қолжетімді болмауы керек; ал олардың тереңдігіне байланысты, «талдау жолдарымен оқымаған» адамдарға қолжетімді болмауы керек.) Дегенмен, осы берілу тәсілі тұрақты ережелер мен принциптерге негізделген, сондықтан «кілттері барлар» олардың мағынасын аша алады; ал басқалар үшін олар ақылға сыймас немесе қиялға берілген болып көрінеді.
Аггаданың түсіндірілуі
Жоғарыда айтылғандарға сәйкес, Самуил ибн Нагрилла (993–1056) өзінің «Талмудқа кіріспе» еңбегінде былай дейді: «Аггада – Талмудта кездесетін, бұйрық емес (яғни халахикалық емес) кез келген түсінік, және одан тек ақылға қонымды нәрсені ғана алу керек». Осыған байланысты Маймонид (1138–1204) «Санхедрин трактатының» (Perek Chelek) оныншы тарауына жазған алғы сөзінде Аггаданы түсіндіруге үш мүмкін тәсілді сипаттайды: Бірінші тәсіл (көбінесе білімсіздерге тән) – Аггаданы сөзбе-сөз шындық деп қабылдау, тіпті сөзбе-сөз түсіндіру салауатты ақылға қайшы келсе де, жасырын, аллегориялық түсіндірмеге жол бермейді. Маймонид бұл тәсілді сынмен қарайды. Екінші тәсіл (әдетте «дәрігерлер мен философтарға» тән) – даналардың айтқан әр сөзінің сөзбе-сөз мағынасы бар деп санайды, сондықтан ақылға сыймайтын немесе фантастикалық ілімдерді мүмкін емес деп есептейді (соның салдарынан даналарды «ақымақтар мен білімсіздер» деп санайды). Маймонид рационалистік түсіндіруді толығымен қабылдамайды, бірақ Аггаданың жасырын рационалдығын жоққа шығаратын түсіндіру тәсіліне қарсы тұрады. «Даналар өздерінің драшоттарын осындай стильде ұсынған, олардың мәнін ақымақтар өз ойлау қабілетінің шегінен асып, түсіне алмайды; драшоттағы кемшіліктерді іздеудің қажеті жоқ, кемшілік оқырманның зиялылық жетілмеуінен болуы мүмкін» (Мишнаға түсіндірме: Кіріспе). Үшінші тәсіл (көпшілік қолдамайтын) – көптеген аггадот терең шындықтарды үйрету мақсатында айтылғанын мойындау, сондықтан олар екі деңгейде жұмыс істейді: «ашық» және «жасырын». Осылайша, мүмкін емес кез келген мәлімдеме, шындығында, астарлы ой ретінде қарастырылған; егер аггадотты сөзбе-сөз түсінуге болады болса, оларды осы деңгейде де қабылдауға болады. Бұл – Раббилердің жалпы пікірі. «Аггадотты мұқият талдау қажет, егер олардың бірі алысқа кеткендей сезілсе, түсініктерді түсінгенше білімнің түрлі салаларын зерттеу керек» (Маймонид, op cit.). Маймонидтің тәсілі яһуди дінінің рационалистік емес, мистикалық ағымдарында да кеңінен қолданылады. Мысалы, раввин Исаия Хоровиц, Шлах ХаКодош (шамамен 1555–1630) «осы кейде ақылға сыймайтын «хикаялардың» ешқайсысы терең мағынадан бос емес; егер біреу түсінуден қалса, кінәлі оқырман» (Шней Лухос ХаБрис, кіріспе). Махаралдың тәсілдерін де қарастырыңыз.
The first approach (usually that of the uneducated) is to accept the Aggadah as literally true, without admission of any hidden, allegorical explanation—even where a literal interpretation runs counter to common sense. Maimonides treats this approach dismissively. The second approach (usually of "doctors and philosophers") assumes that anything said by the Sages was intended literally, and therefore rejects as impossible the non rational or fantastic teachings (and consequently these regard the Sages as "simpletons and ignoramuses"). Maimonides does not entirely reject rationalist interpretation, but he opposes an exegetical approach which denies the Aggadah a hidden rationality. "The sages presented their drashot in a style by which the mind of a fool will reject them because of his way of thinking; it is improper to assign any deficiency to the drash—one may rather suspect that the deficiency is a result of his intellectual shortcomings" (Commentary on the Mishnah: Introduction). The third approach (taken by very few) involves recognising that many Aggadot are intended to teach profound truths, and that the teachings thus operate on two levels: "overt" and "hidden". Thus any impossible assertion was, in fact, intended as a parable; further, where aggadot can be understood literally, they may be taken on this level. This is, in general, the view of the Rabbis. "It is proper to carefully analyse [the Aggadot] when any of these seem far fetched we must immerse ourselves in the various branches of knowledge until we understand the concepts." (Maimonides, op cit.) Maimonides' approach is also widely held amongst the non rationalistic, mystical streams of Judaism—thus, for example, Rabbi Isaiah Horowitz, the Shlah HaKodosh (c. 1555 1630) holds that "none of these sometimes mind boggling 'stories' are devoid of profound meaning; if anyone is devoid of understanding, it is the reader" (Shnei Luchos HaBris, introduction). See also the Maharal's approach.
Даму
Аггада түрлі шығармалар сериясында сақталған, олар дәстүрлі әдебиеттің барлық шығармалары сияқты бұрынғы жинақтар мен түзетулер арқылы қазіргі түріне келді. Олардың бастапқы нысандары жазуға түсірілгенге дейін көп бұрын пайда болған. Мидраш түсіндіруінің алғашқы іздері Киелі кітаптың өзінде кездеседі; Соферимдер дәуірінде Мидраш Аггадасының дамуы зор қарқын алды, сондай-ақ Киелі кітапты түсіндіруді дамытудың басты құралы болатын қоғамдық қызметтерге негіз салынды. Абалион мен Шемаях алғаш рет "даршан" атағын алды, ал олардың шәкірті Хиллел Мидрашты түсіндіру үшін алғашқы герменевтикалық қағидаларды қалыптастырды, бұл жай ғана кездейсоқтық болмауы мүмкін; ол аггадистік түсіндіруге бейімділік үшін ұстаздарына міндетті болуы мүмкін. Осы екі ғалымның сөздері Аггадада алғаш рет тіркелген. Абалион мен Шемаях енгізген жаңа әдіс (Киелі кітапты түсіндіру) парызшылар арасында қарсылық тудырған сияқты. Аггаданың көп бөлігі, көбінесе шетелдік элементтермен араластырылған, Апокрифтерде, Псевдоэпиграфтарда, Иосиф Флавий мен Филонның еңбектерінде және қалған Юдея-Эллинистік әдебиетте кездеседі; бірақ аггадикалық түсіндіру Мишналық Талмуд кезеңінде, 100-550 жылдар аралығында ең жоғары деңгейге жетті. Амораимдердің (Талмуд ғалымдарының) Аггадасы Танаимдердің (Мишна ғалымдарының) Аггадасының жалғасы болып табылады. Халаха үшін маңызды болған Мишнаның соңғы нұсқасы Аггада үшін осылайша маңызды емес, ол формасы және мазмұны бойынша екі кезеңде де бірдей сипаттамаларды көрсетеді.
Экзегетикалық және гомилетикалық Агада
Киелі жазбалар мәтініне үздіксіз түсіндірме беруші (מאמרים ביאוריים) мидрашим мен уағыздық мидрашимнің (מאמרים לימודיים) жоспарындағы түбіртек айырмашылығын атап өту маңызды. Ғалымдар хаггадоттың мол көлемін жеке мидрашимдерге өңдеуге, түзетуге және жинауға кіріскенде, халахот пен халахикалық пікірталастардың жинақталуы мен қайта қарастыруында қолданылған әдісті ұстанды. Олардың таңдаған жолы – мектептерде оқытылған немесе қоғамдық сөздерде айтылған, Киелі кітапқа қатысы бар, Киелі кітап мәтініне қатысты түсіндірмелерді мәтіндік реттілікпен ұйымдастыру болды. Редактордың жұмысы көбінесе жинақтан тұрғандықтан, қазіргі мидрашимдердің көптеген бөлімдері олар алынған бастаулардың ерекшеліктерін көрсетеді. Осылайша, Киелі кітаптың жеке кітаптарына хагадистік түсініктемелер беретін мидрашимдер пайда болды, мысалы, Берешит Рабба, Еиха Раббати, басқа Мегилоттарға арналған мидрашимдер және т.б. Толық ақпарат алу үшін "Мидраш" деген мақаланы қараңыз.
Қазіргі жинақтар
Эйн Яков – Вавилон Талмудындағы аггадикалық материалдардың түсіндірмелермен бірге жинағы. Оны Якуб ибн Хабиб және (оның қайтысынан кейін) оның ұлы Леви ибн Хабиб жинақтады, алғаш рет 1515 жылы Салоникиде (Грекия) жарияланды. Бұл кітап «Талмудтың өзі сияқты» мұқият оқылатын аггада ретінде қарастырылды. Халыққа кеңінен танымал антологиялар соңғы уақыттарда ғана пайда болды – олар көбінесе классикалық раввиндік әдебиеттен тыс «аггадоттарды» қамтиды. Басты еңбектері: Сефер Ха Аггада (Аңыздар кітабы) – Мишна, екі Талмуд және Мидраш әдебиеттерінен алынған аггаданың классикалық жинағы. Оны Хайым Нахман Биялик және Ехошуа Хана Равницки өңдеді. Биялик пен Равницки үш жыл бойы аггаданың толық және нақты шолуын жасау үшін жұмыс істеді. Егер олар бір аггаданың бірнеше нұсқасын, бірнеше көзден тапса, әдетте соңғы нұсқаны таңдайтын, ол Вавилон Талмудында кездеседі. Дегенмен, олар кейбір аггадоттарды тізбектеп келтіріп, Иерусалим Талмудындағы алғашқы нұсқасын, Вавилон Талмудындағы кейінгі нұсқаларын және классикалық мидраш жинағын ұсынды. Әр аггада түпнұсқасымен бірге берілген. Олар түпнұсқада арамей тіліндегі аггадоттарды қазіргі еврей тіліне аударды. «Сефер ха-Аггада» алғаш рет 1908–1911 жылдары Ресейдегі Одессада жарық көрді, содан кейін Израильде көптеген рет қайта басылды. 1992 жылы Уильям Г. Брауд оны ағылшын тіліне аударып, «Аңыздар кітабы» деп атады. Раввин Луис Гинцбергтің «Яһудилердің аңыздары» кітабы Мишна, екі Талмуд және Мидраштан алынған аггаданың түпкілікті синтезі болып табылады. Гинцберг барлық раввиндік әдебиетті энциклопедиялық деңгейде білген, ал оның шеберлігіне аггадоттардың кең жиынтығы кірді. Алайда ол осы аггадоттарды анық көрсететін антология жасамады. Керісінше, ол оларды қайта жазып, бес томдық үздіксіз баяндамаға айналдырды, одан кейін нақты көздерді көрсететін екі томдық түсіндірме келді. Мимекор Исраэль, Миха Йозеф Бердычевскийдің еңбегі. Бердичевский еврей халқының фольклоры мен аңыздарын ерте заманнан бастап қазіргі заманға дейін жинауға қызығушылық танытты. Оның жинағына көптеген аггадоттар кірді, бірақ олар тек фольклор саласына жататындарымен шектелді. Дов Нойдың жинақталған еңбектері. 1954 жылы Ной Хайфа университетінде Израиль халық аңыздары мұрағаты мен этнологиялық мұражайын құрды, онда Израильде тұратын түрлі этникалық қауымдастықтардан жиналған 23 000-нан астам халық аңыздары сақталған.
Sefer Ha Aggadah (The Book of Legends) is a classic compilation of aggadah from the Mishnah, the two Talmuds and the Midrash literature. It was edited by Hayim Nahman Bialik and Yehoshua Hana Rawnitzki. Bialik and Ravnitzky worked for three years to compile a comprehensive and representative overview of aggadah. When they found the same aggadah in multiple versions, from multiple sources, they usually selected the later form, the one found in the Babylonian Talmud. However, they also presented some aggadot sequentially, giving the early form from the Jerusalem Talmud, and later versions from the Babylonian Talmud, and from a classic midrash compilation. In each case every aggadah is given with its original source. In their original edition, they translated the Aramaic aggadot into modern Hebrew. Sefer Ha Aggadah was first published in 1908–1911 in Odessa, Russia, then reprinted numerous times in Israel. In 1992 it was translated into English as The Book of Legends, by William G. Braude. Legends of the Jews, by Rabbi Louis Ginzberg, is an original synthesis of a vast amount of aggadah from the Mishnah, the two Talmuds and Midrash. Ginzberg had an encyclopedic knowledge of all rabbinic literature, and his masterwork included a massive array of aggadot. However he did not create an anthology which showed these aggadot distinctly. Rather, he paraphrased them and rewrote them into one continuous narrative that covered five volumes, followed by two volumes of footnotes that give specific sources. Mimekor Yisrael, by Micha Josef Berdyczewski. Berdichevsky was interested in compiling the folklore and legends of the Jewish people, from the earliest times up until the dawn of the modern era. His collection included a large array of aggadot, although they were limited to those he considered within the domain of folklore. The collected works of Dov Noy. In 1954, Noy established the Israel Folktale Archives and Ethnological Museum at the University of Haifa, an archive containing over 23,000 folktales collected from all the various ethnic communities who live in Israel.