Кіріспе

Жылан соғысы (1864–1868) – Америка Құрама Штаттарының Солтүк Пайют, Баннок және Батыс Шошон тайпаларына қарсы жүргізген соғысы. Осы тайпалар "Жылан индейлері" деп аталып, Жылан өзені бойында қоныстанған. Шайқастар Орегон, Невада және Калифорния штаттарында, сондай-ақ Айдахо аймағында болды. Соғыстың екі тарапынан барлығы 1762 адам қаза тапты, жараланды немесе тұтқынға алынды.

Өмірбаян

Бұл қақтығыс бірнеше жыл бойы жергілікті тайпалар мен олардың жерлеріне еніп келген қоныс аударушылар арасындағы шиеленістің күшеюінің нәтижесінде туындады. Зерттеушілердің әсері шешімді болған жоқ. 1851 жылдың қазан айында Идахо штатындағы Форт-Холлда шошон тайпасынан сегіз адам өлтірілді. 1851 жылғы Кларк қырғынынан бастап, ақ қоныс аударушылар "Жыландар" деп атаған аймақтық үндістер, Жылан өзені аңғарынан өтетін көшпенділерді мазалап, кейде шабуылдады. Еуропалық америкалық қоныс аударушылар үндістердің ауылдарына шабуыл жасап, жауап ретінде олардан кек алды. 1852 жылдың қыркүйегінде Бен Райт бастаған кеншілер тобы үндістердің шабуылына жауап ретінде Орегон штатындағы Блэк-Блафф маңындағы модок тайпасының ауылына шабуыл жасап, шамамен 41 модокты өлтірді. Осыған ұқсас шабуылдар мен кек алулар Жылан соғысына дейінгі жылдары жалғасты. 1854 жылдың тамызында Жылан өзені бойындағы пионерлік керуендерге жасалған шабуылдар 1854 жылдың 20 тамызында Уорд қырғынымен аяқталды, онда 21 адам қаза тапты. Келесі жылы АҚШ армиясы жазалау экспедициясы ретінде Виннас экспедициясын ұйымдастырды. 1858 жылдан бастап, Спокан, Кёр д’Ален және Палус тайпаларымен болған соғыс аяқталғаннан кейін, АҚШ армиясы әр көктемде Орегонға көшіп келушілерді сүйемелдеп, қорғауды қамтамасыз етті. Үндістер көшпенділер керуендеріне, әсіресе Майерс тобы сияқты артта қалғандарға шабуыл жасауды жалғастырды, олар 1860 жылдың 13 қыркүйегінде Салмон-Фолс қазасында қаза тапты. Бұл қаза 29 көшпендінің тұтқындалуына әкелді. Тарихшы Генри Чарльз Кэри бұл шабуылды "барлық бұрынғы шабуылдардан да қорқынышты" деп сипаттады. 1861 жылы АҚШ әскерлері Азамат соғысының шығыс майданына қайтып оралғанда, Калифорниялық еріктілер көшпенділерді қорғады. Кейін 1-ші Вашингтон территориялық жаяу әскер полкі және 1-ші Орегон кавалериясы көшпенділер жолында армияның сүйемелдеушілерін алмастырды. 1850-ші жылдардың соңында Калифорнияда алтын өндіру азайғаннан кейін, алтын іздеген кеншілер солтүстікке және шығысқа қарай Ұлы Бекеннің жоғарғы бөлігіне және Жылан өзені аңғарына қарай жылжуды бастады, бұл жергілікті тайпалармен ресурстар үшін бәсекелестікті күшейтті. Олар жерде ұзақ уақыт тұрып, көп аң мен суды пайдаланды. Көптеген оқшауланған жағдайлар зорлық-зомбылыққа әкелді, нәтижесінде екі тарап та қаруға қол жеткізді. Клервотер алтын асығы кезінде Нез Персе резервациясына кеншілердің көптеп келуі барлық тайпалар арасындағы шиеленісті күшейтті. Нез Персе тайпасы екіге бөлінді, өйткені кейбір басшылар жаңа келісімге келісті, ол олардың жеріне енуге рұқсат берді. 1862 жылы Бойзе және 1863 жылы Овихи каньондарында кеншілер жаңа кен орындарын тапқаннан кейін, ақ нәсілді қоныс аударушылар көптеп келді. 1863 жылдың қаңтарында американдық тарихындағы ең қорқынышты үндістер қырғыны – Bear River Massacre болды, онда 250-ден астам еркек, әйел және бала қаза тапты. Бүгінде Идахо штатының Престон қаласының жанында осы қырғынның құрбандарына ескерткіш орнатылған, ал 1990 жылы бұл орын Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. Батыс Шошон, Пайют және басқа да жергілікті үндістер 1864 жылдан 1868 жылға дейін Жылан соғысы деп аталған соғысқа қарсы күресті.

Бэр-Ривер қазасы

1863 жылғы 29 қаңтарда таңертең полковник Патрик Эдвард Коннор 200-ге жуық одақтық ерікті сарбаздарды ерлер, әйелдер және балалардан тұратын шамамен 500 шошондық адам тұратын ауылға шабуылға бастап барды. АҚШ пошта қызметіне жасалған бұрынғы шабуылдарға жауап ретінде сарбаздар ауылды тонады, нәтижесінде көптеген шошондықтар қаза тауып, бірнеше әйел зорланды, олардың арасында өлгендер де, тірілер де болды. Одақ сарбаздары шамамен 25 адамнан жарақат алды, ал шошондықтардың жоғалғандары 250-ден асты, соның ішінде бас аю мергеншісі де бар еді. Бұл қатыгез оқиға Аю өзені қырғыны немесе Боа-Огои қырғыны ретінде есте қалады және Америка батысы тарихындағы түпкілікті американдықтарға жасалған ең қорқынышты қырғынның бірі саналады.

Медведь өзеніндегі қырғынның ескерткіші

Соғыс алаңы Престон қаласының солтүстік-батысына қарай бірнеше шақырым жерде орналасқан, оны Bear River және Battle Creek (кейін Beaver Creek) өзендері көрсетеді, екеуі де Америка Құрама Штаттары Армиясының Калифорниялық еріктілері мен Солтүстік-Батыс Шошон тайпасы арасындағы қақтығыс кезінде шешуші роль атқарды. Аймақтың жер бедері Bear River және оның жағалауларын жағалайтын шалғынды далалар, сондай-ақ солтүстікке қарай ағып жатқан Battle Creek қамтиды, ол 91 тас жолының бір бөлігімен жартылай арналанған. Бұл арнадан жоғары, өзен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай тік жардан шығады. Battle Creek-тің екі жағында орналасқан, шамамен 70 киіз үйден тұратын Шошон ауылы осы жардың төменгі жағында орналасқан, қақтығыс кезінде өзеннің құлдырауынан пайдаланып, табиғи қорғаныс ретінде қолданды. Құлдырау маңызды шайқас алаңына айналды, Шошон жауынгерлеріне қорғаныс пен қарусыз азаматтарға паналау ұсынды. Қашып кетуге тырысқан көптеген адамдар атылып құлатты, тіпті кейбіреулері Bear River өзенін кесіп өтуге тырысқанда қаза тапты. Соңынан Калифорниялық еріктілер қаза тапқан әріптестерінің денелерін алып кетті, бірақ қайтыс болған Шошондарды сол жерде қалдырды. Келесі жылдары Солтүстік-Батыс Шошон тайпасы жердің бір бөлігін сатып алып, жерлеу орнында ескерткіш орнату жоспарларын жариялады. 2018 жылы тағы да шамамен 600 акр жер сатып алынды, мұнда Шошон халқының мұрасын және тарихын құрметтейтін мәдени-ағарту орталығы мен мемориал құру жоспарлануда, бұл Медведь өзеніндегі қырғынның трагедиялық орнында.

Соғыс туралы

Жылан соғысы бір ғана ірі шайқаспен шешілмеді, ол Калифорния, Юта, Невада, Орегон және Айдахо штаттарындағы көптеген шағын бекіністерден шыққан американдық әскерлері мен үндістер арасындағы партизандық ұрыстардың тізбегі болды. Басқа үндістер соғыстарынан өзгеше, Жылан соғысында екі тараптың да аса танымал басшылары болған жоқ. Бәлкім, ең белгілі үнді басшысы – Пахнини, яғни Паулина бас қолбасшысы, ал АҚШ армиясының Жылан соғысындағы ең танымал қолбасшысы – Джордж Крук болды. Ол Азамат соғысында Одақ үшін маңызды рөл атқарды, ал Жылан соғысын аяқтағаннан кейін Апачи соғыстарындағы операцияларға жетекшілік етті. Соғыстың басында күрескен АҚШ әскерлерінің көп бөлігі Орегон және Калифорния штаттарынан, сондай-ақ Вашингтон территориясынан шақырылған ерікті полктерден құралды. АҚШ армиясы Жылан соғысына қатысқан кезеңін «Орегон, Айдахо және Калифорниядағы үндістерге қарсы науқан» (1865–1868) деп атады.

Овихи өзенінің шайқасы

1866 жылы Жылан соғысы кезінде, сол жылдың басында Оухи өзені бойындағы пайют шабуылдарынан кейін Оухи өзені шайқасы болды. 26 желтоқсан күні таңертең Круктың әскері пайюттардың лагерінде ұйықтап жатқанда шабуылдады. Бірінші оқтар атқанда Хаулак басшысы өз орнында тұрып, шайқасқа түсуге шешім қабылдады. Жергілікті жауынгерлер әскерді қысымға алды, бірақ оларға нақты және қатыгез жауап қайтарылды. Шабуылдың нәтижесінде атты жауынгерлердің көбі бірден оқтан мүгедек болды. Қалғандары тастардың арасында жасырынып, түске дейін сонда қалды, содан кейін кері шегінді. Крук Хаулак жауынгерлеріне көп зиян келтірді. 30 адам қаза тауып, тағы 7-сі тұтқынға алынды. Круктың әскерінен 1 адам жараланды, ал тағы біреуі қаза тапты. Крук бұл шайқас "осы топтың енді ешқандай шабуылдарына жол бермейді" деді.

Қорытынды

Жылан соғысы Джордж Крук пен Жылан басшысы Вейхвева арасындағы бейбіт келіссөздерден кейін аяқталды. Жылан соғысы АҚШ тарихында ұмытылып кеткен. Мұның бір себебі, пайюттар мен батыс шошондардың апачтар сияқты жауынгерлік беделі болмады. Соғыс туралы аз ғана репортерлер жазды, ал Джо Уассон олардың бірі болды. Көбірек маңызға иесі, елдің көп бөлігі Америка Азамат соғысы мен оның салдарына назар аударып отырды. Назардан тыс қалғанына қарамастан, Жылан соғысы Батыстағы үнді соғыстарының арасындағы ең көп құрбанды берген соғыс болып есептеледі. Соңында екі тараптан да 1762 адам қаза тапқан, жараланған және тұтқынға түскен. Салыстыру үшін, Кіші Бигхорн шайқасында шамамен 847 адам қаза тапты.