Кіріспе

Лугабара халқы Конго Демократиялық Республикасы, Уганда және Оңтүстік Судан елдерінде қоныстанған. Олардың саны шамамен 240 000-ға жуық, оның ішінде 180 000-ға жуығы Уганданың солтүстік-батысында тұрады, ал қалғандары қазіргі Конго Демократиялық Республикасы мен Оңтүстік Суданның шекаралас аймақтарында таралған. Лугабара халқы судан тілінде сөйлейді. Лугабара мәдениетіндегі негізгі әлеуметтік және экономикалық бірлік – «үлкен адам» деген мағына беретін ба вара деп аталатын еркек генеалогиялық ақсақалдың билігіндегі рулық топ. Бұл рулық топтар, көбінесе кіші тайпалар деп аталады, әдетте төбесі немесе қыратқа салынған ауылда тұрған. Еркек ақсақалдардан басқа, діни көшбасшыларға жобалаушылар, оракулдар және жаңбыр шақырушылар да кіреді.

Жаратылыс мифы

Лугабаралардың барлығы бір қаннан, арий алодан тараған, ал сол қанды Құдай, Адронга 'ба о'бапири жаратқан деп сенеді. Лугабара жаратылыс мифінің көптеген нұсқалары болғанымен, көпшілігі Құдайдың Оңтүстік Судандағы Лолойда алғашқы Гборгборо мен Меме жаратылыстарын жасағанымен келіседі. Көкден келген жаратушы күш көбінесе Adroa немесе Adronga деп аталады, ал жердегі көрінісі Adro деп аталады. Адроа жақсылық және жамандық сипаттарында көрінетін; ол жаратушы Құдай болатын және Жер бетінде өлімге жуық адам түрінде пайда болды. Ол бір жартысы ғана бар, бір көзі, бір аяғы жоқ, аса биік ақ адам ретінде бейнеленеді. Оның балалары Адроанци деп аталды. Адроанцилер – белгілі бір өзендердің, ағаштардың және басқа да қасиетті жабайы жерлердің табиғат құдайлары. Түнде олар адамдарды аңдар мен қарақшылардан қорғайтын, бірақ егер адам артына қарап, Адроанци өзінен кейін келе ме деп тексерсе, оны өлтіретін. Олар өлтірген адамдарын жейтін. Кейде оларды су жыландары деп те атайды. Кейбір лугабаралар оларды бағбандар деп есептейді.

Лугбара мифологиясының басты кейіпкерлері

Адронга ба обапири, немесе адамдарды жаратқан Құдай, Жердегі алғашқы тіршілік иелерін – Гборгборо мен Мемені, сондай-ақ үй жануарларын жаратты. Құдайды Адро немесе Адроа деп те атайды. Руа-эдезу рәсімін орындаудың бірнеше жағдайлары бар. Көбінесе, адамның денесінен ауруды кетіру үшін осы рәсім жасалады. Бұл жағдайда, ол отбасының бір мүшесімен келіспеушілікке ұшырасып, келіспеушілікті шешуге үлкермей қайтыс болады. Егер ол қайтыс болған адамның жесірін алса, оның баласы да ауырып қалуы мүмкін деп санайды. Аурудың Құдайдың Рухынан келгенін оракулдармен, содан кейін болжамгерлермен кеңескеннен кейін анықтауға болады. Рәсімді отағасы ақсақал орындайды, ол ауру адамға қой тағайындайды. Содан кейін қой ауру адамның үйінің айналасында жүргізіліп, «дәстүрлі тілек» айтылады, сосын оны туысқандар тобының мүшелері өлтіріп жейді. Осыған ұқсас ану-эдезу рәсімі некеден тыс жүктілік немесе ұзаққа созылған келіспеушіліктер болғанда орындалады. Екінші рәсім – ори овизу, ата-баба рухтарына құрбандық шалу. Бұл құрбандық аурудың салдарынан да шалынады. Ақсақал ауру адамға ешкі, өгіз, құс немесе көбінесе қой тағайындап, бата береді. Ауру адам жазылғаннан кейін, жануар үйінде өлтіріліп, үш бөлікке бөлінеді: бірінші бөлігі өлгендерге арналып, еті олардың қабірлеріне қойылады; екіншісін туысқандар тобы жейді; үшіншісін үйге алып, одан да алыс туысқандарға береді. Содан кейін ауру адам жапырақтарды қолданып, демімен және сілекеймен бата алады, сосын ет желінеді. Үшінші рәсім – Құдайдың Рухына арналған құрбандық. Бұл амал а’изу деп аталады, яғни дұға ету немесе жалбару. Бұл жаңбыр жаудыру немесе жұқпалы ауруды кетіру үшін шалынатын құрбандық. Бұл рәсімде жаңбыр шақырушы ақ қошқарды, бұрын менингит сияқты аурудан қайтыс болған адамға тиесілі болған мұныздармен безендіреді. Алдымен қошқар туысқандар тобының барлық аумағын айналып, содан кейін жаңбыр шақырушы оны өзеннен тауларға қарай қуалайды. Сенушілердің көпшілігі қошқардың барысқа айналып, содан кейін жаңбырға айналатынына сенеді. Басқа рәсімдерден айырмашылығы, бұл рәсімде өлгендерге ешқандай қатысы жоқ және жануар тікелей өлтірілмейді. Бұл құрбандыққа бұрын төбеде ішек-қарны шығарылып өлтірілген адам ұсынылған, ал қой – қазіргі замандағы алмастырушысы. Төртінші рәсім – рухтарға арналған құрбандық. Бұл лугбара рәсімінің түрі лугбара халқы арасында ең көп түрленеді. Лугбара дінінде рухтар «ауада» болады деп есептеледі, сондықтан бұл құрбандықтарды шалу үшін белгілі бір орын жоқ. Лугбара халқы тек болжамгерлер ғана рухтармен байланыса алады деп санайды, ал құрбандықтар олар ауылдан алыс қараңғы шатырда транстық күйге еніп, орындайды. Құрбандық әдетте өзен жағасында шалынады, себебі ол жерлерде зор рухани күш бар. Болжамгер рухтарға тағам мен сусын, мысалы сүт пен астық ұсынады. Бұл құрбандықтар рухтар тірілермен байланысқа түскеннен кейін, ауру жіберу немесе адамның денесін иелену арқылы жасалады.