Кіріспе

Философиялық және теологиялық ойлау мектебі, диктатураның түрі. Персонализм – адам тұлғасының маңыздылығын баса назар аударатын интеллектуалдық көзқарас. Персонализмнің көптеген әртүрлі нұсқалары бар, сондықтан оны философиялық және теологиялық қозғалыс ретінде анықтау қиын. Фридрих Шлейермахер 1799 жылы жариялымда персонализм (Personalismus) терминін алғаш рет қолданды. Бұл тұжырымды әлемнің түрлі аймақтарындағы ертерек ойшылдарға дейін табуға болады.

Шолу

Стэнфорд философия энциклопедиясында Томас Д. Уильямс, Л. К. және Ян Олоф Бенгтсон "персоналистік" этика мен "әлемге көзқарас" ұстанатын "мектептердің" көптігін атап, былай дейді:

Осылайша, Уильямс пікірінше, батыста "персонализм" тақырыбына бағынатын ондаған теоретиктер мен қоғамдық белсенділер болғанымен, олардың нақты назары аудару салалары шындығында асимптотикалық болуы және маңызды мәселелерде тіпті айырмашылықтар тудыруы мүмкін.

Николай Александрович Бердяев

Николай Александрович Бердяев (1874–1948) – орыс діни және саяси философы, адамның еркіндігі, жекелігі және шығармашылығын қадірлеген ойшыл.

Эммануэль Моньер

Францияда философ Эммануэль Мунье (1905–1950) жеке тұлғалықты (персонализмді) қолдаушы болды және оның айналасында бүгінгі күнге дейін сақталып келе жатқан «Esprit» журналын құрды. Жан-Мари Доменах басшылығымен журнал Алжир соғысы кезінде азаптауды сынады. Жеке тұлғалық либерализм мен марксизмге балама ретінде қарастырылды, ол адам құқықтары мен жеке тұлғаны құрметтеді, бірақ артық коллективизмге бой алмады. Муньедің жеке тұлғалық философиясы Францияда, соның ішінде 1912 жылы құрылған Марк Санньенің «Жас Республика Лигасы» сияқты саяси қозғалыстарға елеулі әсер етті.

Католиктік персонализм

Дороти Дейдің жазбаларынан кейін ХХ ғасырда ерекше христиандық персонализм пайда болды. Оның негізгі теоретигі – поляк философы Карол Войтила (кейін Папа Иоанн Павел II). 1960 жылы алғаш рет жарияланған «Махаббат және жауапкершілік» еңбегінде Войтила «персоналистік норма» деп атаған ұғымды ұсынды: Бұл норманың теріс жағында адам – пайдалануға келмейтін және оны пайдалану нысаны ретінде қарастыруға болмайтын жақсылық, сондай-ақ мақсатқа жету құралы емес. Оның оң жағында персоналистік норма мұны растайды: адам – жақсылық, оған деген жалғыз дұрыс және жеткілікті көзқарас – махаббат.

Бұл персонализм түрі «томистік» деп танылды, себебі ол тұлғаға қатысты қазіргі заманғы түсініктерді Тома Аквиннің ілімімен үйлестіруге тырысты. Войтилаға неміс феноменологы Макс Шелердің этикалық персонализмі әсер етті. Христиандық персонализмнің бірінші қағидасы – адамды пайдаланбау, оны құрметтеу және сүю. Екінші Ватикандық собордың «Gaudium et spes» еңбегінде осы персонализмнің негізгі көрінісі ретінде саналатын мына сөздер келтірілген: «Адам – Құдайдың өзі үшін жаратқан жалғыз жаратылысы, ол тек шын ниетпен өзін-өзі сыйлау арқылы ғана толыққанды өзін таба алады». Бұл өзін-өзі қанағаттандыру формуласы жеке «жетілу» мен әлеуметтік өмірдің қажеттіліктері мен талаптары арасындағы жиі сезілетін қарама-қайшылықты жеңудің кілтін ұсынады. Персонализм сонымен қатар интерперсонализмді білдіреді, Бенедикт XVI «Caritas in Veritate» еңбегінде атап көрсеткендей: «Рухани жаратылыс ретінде адам – өзара қарым-қатынастар арқылы анықталады. Осы қарым-қатынастар неғұрлым шынайы болса, оның жеке болмысы да соғұрлым жетіледі. Адам өзін-өзі бағалауды оқшауланған күйде емес, басқалармен және Құдаймен қарым-қатынаста табады».

Бостондық персонализм

Персонализм 20 ғасырдың басында Бостон университетінде теолог Борден Паркер Боун бастаған «Бостон персонализмі» деп аталатын қозғалыста гүлденді. Боун шындықты түсіндірудің негізгі санаты ретінде тұлғаны баса көрсетті және тек тұлғалар ғана нақты деп мәлімдеді. Ол тұлғаларды материяның жай ғана бөлшектері деп сипаттайтын материализмнің кейбір түрлеріне қарсы тұрды. Мысалы, адамдар ғаламдағы маңызсыз шаң-тозаң ғана деген пікірге қарсы, Боун бүкіл ғалам адамның оны сезінуі үшін ғана бар болуы мүмкін екенін айтты. Онтологиялық тұрғыдан алғанда, тұлға ғаламнан «үлкен», себебі ғалам – оны сезінетін тұлғаның бір шағын бөлігі ғана. Персонализм жанның бар екенін растайды. Көптеген персоналистер Құдайдың нақты екенін және Құдайдың тұлға екенін (немесе христиандық үштік құрамындағыдай, үш «тұлға» екенін, бірақ бұл теологиялық контексте «тұлға» сөзінің стандартты емес мағынасы Боун қолданғаннан едәуір өзгеше екенін атап өту маңызды) жатады. Боун сондай-ақ тұлғалардың құндылығы бар екенін айтты (аксиология, құндылықтар теориясы және этика қараңыз). Тұлғаның абсолютті құндылығын жариялап, ол тұлғаның құндылығын төмендетуге тырысқан философиялық натурализмнің (соның ішінде әлеуметтік дарвинизмнің) белгілі бір түрлеріне қатысты қатаң ұстанымда болды. Ол сондай-ақ этикалық және теологиялық пікір-таласты мәнсіз етуге, ал Құдай туралы әңгімені априори жоққа шығаруға ұмтылған позитивизмнің белгілі бір түрлеріне де қарсы болды. Джорджия Харкнесс – Бостон персонализмінің маңызды теологы болды. Фрэнсис Джон Макконнелл – Бостон персонализмін қолдаған екінші буынның көрнекті өкілі, ол осы заманның әлеуметтік проблемаларын шешу үшін философияны қолдануға тырысты.

Калифорниялық персонализм

Джордж Холмс Хоуисон жеке идеализм немесе Калифорниялық персонализм деп аталатын метафизикалық теорияны оқытты. Хоуисон жеке тұлғасыз, монистік идеализм де, материализм де адамдардың моральдық бостандығына қайшы келеді деп сақты. Шындық, сұлулық және "мейірімді махаббат" идеалдарына ұмтылу еркіндігінен бас тарту – ғылым, мораль және философияны қоса алғанда, адамның барлық терең бастамаларын құлдыратумен тең. Сондықтан, тіпті Борден Паркер Боун мен Эдгар С. Брайтманның жеке идеализмі және Томас Аквиннің жеке теистік көзқарасы да жеткіліксіз, себебі олар шектеулі адамдарды өмір сүрулері үшін шексіз Тұлғаға тәуелді етеді және осы көзқарасты түсініксіз creatio ex nihilo доктринасымен қолдайды. Хоуисонның жеке идеализмі оның "Эволюцияның шектері және жеке идеализмнің метафизикалық теориясын көрсететін басқа да эсселер" атты кітабында түсіндірілген. Хоуисон жеке идеализмнің радикалды демократиялық түсінігін жасады, ол Құдайға дейін созылды, ол енді жоғары монарх емес, енді ғаламның жалғыз билеушісі және жаратушысы емес, бірақ мәңгілік қарым-қатынастағы басқа мәңгілік тұлғалармен бірге түпкілікті демократ болды. Хоуисон діни көзқарасын еретикалық деп санайтын діндарлардың арасында аз шәкірттер тапты; ал дінге сенбеушілер оның ұсыныстарын тым діни деп есептеді; тек Дж. М. Е. Мактагарттың идеалистік атеизмі немесе Томас Дэвидсонның апейротеизмі Хоуисонның жеке идеализміне ұқсас көрінеді.

Сыншыл тұлғалық

Сыншылдық персонализм – неміс дамуы. Гуманистік көзқарастарға (мысалы, Спаман), тұлға туралы африкалық теорияларға (мысалы, Вайреду), қауымдық теориялардың қабылдануына (мысалы, Тейлор) және даму, әлеуметтік және жеке психологияның эмпирикалық зерттеулеріне негізделген бұл бағыт, қоғамда тұлғаның қалыптасу мәселесін қарастырады. Әрбір адам қоғамда белгілі бір мәртебеге ие болатын болса, сонымен қатар өмір бойы жеке тұлғасын қалыптастырады. Осы арқылы өзіне және басқа адамдарға қатысты қарым-қатынасын анықтайды. Тұлғаның дамуы – қоғамда жауапкершілік алудың бір жолы болып табылады. Қоғамдар табиғатынан нұсқаусыз әртүрлі бірлестіктер ретінде қарастырылады, олар белгілі бір құндылықтармен емес, керісінше, нақты практика нәтижесінде үнемі туындайтын құндылықтарды талқылау арқылы сипатталады. Дискурстық этика (Хабермас, Апель) және сындық медиация әдістемесі негізінде, сыншылдық персонализм нақты әлеуметтік жағдайда коммуникациялық тәжірибелерді және тұлға дамуының әлеуметтік шарттарын талдайды.

Алдыңғылар мен ықпал

Философ Иммануил Кант, ресми түрде персоналист саналмаса да, жеке адамды тек басқа адамдардың мақсаттарына жету құралы ретінде бағаламау керектігін, бірақ оның қадір-қасиетке (абсолютті ішкі құндылыққа) ие екенін және өзін-өзі мақсат ретінде бағалау керектігін жариялап, персоналистік іске маңызды үлес қосты. Католик философы және теологы Джон Генри Ньюманды Франциска университетінің профессоры Джон Кросби өзінің "Персоналистік жазбалары" кітабында персонализмнің негізгі жақтаушысы деп атады. Кросби Ньюманның сенімге қатысты жеке тәсілін, оның "Келісім грамматикасы" еңбегінде баяндалғанын, Ньюманның персонализмінің маңызды көзі ретінде атап көрсетті. Мартин Лютер Кинг Бостон университетінде оқыған кезінде персонализмнің күшті ықпалына ішкі тірлікке келді. Кинг тек тұлға ғана нақты деген тұжырыммен келісті. Бұл оның Құдайды жеке тұлға ретінде түсінуін бекітті. Сондай-ақ, ол барлық адам тұлғасының қадір-қасиеті мен құндылығына ие екендігіне берілген метафизикалық негізді нығайтты. Пол Рикёр персоналистік қозғалысты қолдау үшін оның теориялық негізін жасауға және оны жаңа персоналистік әлеуметтік этикамен кеңейтуге тырысты. Алайда, кейіннен ол Муньемен күрт пікір келіспеушіліктерге тап болды және басқа персоналистік авторларды жеткіліксіз түсініктілік үшін сынады. Рикёр басқа персоналистермен әділдіктің өзіндік құндылығын мойындау тұрғысынан келіспеді, оны қоғамдық сферада басты орынға қойды, ал Мунье барлық қарым-қатынастарды, соның ішінде қоғамдық және саяси қарым-қатынастарды махаббат пен достық тұрғысынан қарастырды. Папа Иоанн Павел II-ге де христиандық экзистенциалистік философ Сёрен Кьеркегор ұсынған персонализм әсер етті. Рим папасы сайлану алдында ол "Адам және іс-әрекет" (кейде "Іс-әрекет ететін адам" деп қате аударылатын) философиялық еңбегін жазды, ол персонализммен толыққанды. Ол католиктік әлеуметтік және жеке адамгершіліктің дәстүрлі бағытында болғанымен, оның моральдық нормалардың пайда болуы туралы түсіндірмесі, мысалы, экономика және сексуалдық этика туралы энцикликаларында айтылғандай, көбінесе персоналистік көзқарасқа негізделген. Оның Рим папасы ретінде жазған еңбектері, әрине, отбасы және әлеуметтік тәртіп теологиясына персоналистік көзқарас қабылдаған католик теологтарының бір буынына әсер етті.