Кіріспе
Италияның Лацио аймағындағы Таркиния (tarˈkwiːnja) қаласы, бұрын Корнето деп аталған, Орталық Италияның Лацио провинциясындағы Витербо провинциясындағы ежелгі қала. Ол, ең алдымен, кеңінен таралған некропольдердегі, яғни зираттардағы ежелгі этруск қабірлерімен әйгілі, осы себепті ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұрасы тізіміне енгізілген. 1922 жылы қала ежелгі Таркиния (римдік) немесе Тархуна (этруск) қаласының құрметіне қайта аталды. Ежелгі қаланың бұрынғы зор байлығы мен кең аумағының көп бөлігі көрінбесе де, археологиялық зерттеулер оның өткен шарапатты дәуірінен көріністерді ашады.
the city
Tarquinia (tarˈkwiːnja), formerly Corneto, is an old city in the province of Viterbo, Lazio, Central Italy, known chiefly for its ancient Etruscan tombs in the widespread necropoleis, or cemeteries, for which it was awarded UNESCO World Heritage status. In 1922, it was renamed after the ancient city of Tarquinii (Roman) or Tarch(u)na (Etruscan). Although little is visible of the once great wealth and extent of the ancient city, archaeology is increasingly revealing glimpses of past glories.
Орналасқан жері
Этруск және рим қаласы қазіргі қаланың солтүстігінде Ла-Сивитаның ұзын үстіртінде орналасқан. Темір дәуірінен (б.з.д. 9-ғасыр, немесе Вилланов кезеңінен) Рим дәуіріне дейінгі ежелгі зираттар (некропольдер) қазіргі Таркинияны қоса алғанда, жақын маңдағы төбелерде орналасқан.
Этрус қаласы
Таркуни (этруск. Тархуна) – этрусктердің ежелгі және маңызды қалаларының бірі. Тархунамен байланысты ежелгі мифтер (оның құрметіне аталған негізін қалаушы Тархон – Тирреннің ұлы немесе інісі, және этрусктарға disciplina etrusca білімдерін берген бала оракул Тегс) – қаланың көнелігі мен мәдени маңыздылығын көрсетеді. Археологиялық қазбаларға сүйенсек, Тархуна жазу пайда болғанға дейін көршілес қалалардан басымдық құрған. Демарат Қорынттан грек жұмысшыларын әкелген кезде, қала гүлденген. Демараттың ұрпақтары, Луций Тарквиний Приск және Луций Тарквиний Суперб, ежелгі Римнің патшалары болды. Көптеген римдік діни ғұрыптар мен рәсімдер Тархунадан бастау алады, тіпті империя дәуірінде алпыс харуспикстен тұратын коллегия сол жерде сақталған. Тархунаның б.з.д. 8 ғасырда сауда орталығы ретінде қалыптасуына қаланың оңтүстігіндегі және Каэрета порты Пиргиге ортасындағы Толфа төбелеріндегі минералдық ресурстарды бақылауы ықпал еткен. Б.з.д. 509 жылы Рим монархиясы құлатылғаннан кейін Тарквиний Супербтың отбасы Каэреге жер аударылды. Ол тақты қайта иеленуге алдымен Тарквинийлік қастандық арқылы, ол сәтсіз аяқталған соң, әскер күшімен тырысты. Ол Тархуна және Вейи қалаларын өзіне қолдау көрсетуге көндірді және олардың әскерлерін Сильва Арсия шайқасында Римге қарсы басқарды. Рим әскері жеңіске жеткенімен, Ливий Тархуна әскері оң жақ қанатта жақсы соғысқандарын, алғашқыда римдік сол жақ қанатты кері итергенін жазды. Шайқас аяқталғаннан кейін Тархуна әскері үйлеріне қайтты. Б.з.д. 5 ғасырдың соңында және 4 ғасырдың бірінші жартысында саяси және өнер саласында қысқа мерзімді жаңару болды, бұл, мүмкін, Спуринна отбасының үстемдігімен байланысты болды. Олардың мүшелері Тархунаның қайта кеңеюіне және аймақтағы қалалардың халқының көбеюіне үлкен үлес қосты. Спуринналардың қабірі, Tomba dell'Orco деп аталады, отбасы мүшелерін біріктіретін банкет суретімен безендірілген фрескалармен әсемделген. Спуринна отбасы біздің заманымыздың 1 ғасырына дейін Таркинияда белгілі болды. Екі сынық тақта, Elogia Tarquiniensis деп аталады, Велтур Спуринна мен Аул Спуриннаға құрмет көрсетеді және этруск тарихының сирек көрінісін ұсынады, соның ішінде Каэраның королі Орголниум туралы айтылады. Бұл есім император Клавдийдің әйелі болған Уругуланилла отбасының есімін еске түсіреді. Осы кезеңде Тархуна күш пен ықпал жағынан Каэре мен басқа этруск қалаларын басып өтті. Осы кезеңде кельттер мен римдіктерден туындаған қауіптерге қарсы қаланың айналасына алып қабырғалар салынды. Кельттердің шапқындарына ұшырамаған Тархуна шамамен б.з.д. 385 жылы бұрынғы аумақтарын қайта иеленді. Бұл жаңа гүлдену барлық салаларда тез дамуға мүмкіндік берді. Суреттермен безендірілген үлкен жерлеу ескерткіштері, саркофагтар мен тастан жасалған жерлеу мүсіндері жаңа аристократиялық топтардың жоғары әлеуметтік статусын көрсетеді. Бірақ қабырғалардағы және саркофагтардағы бірнеше жазулар, соның ішінде Ларс Пуленас саркофагы, демократиялық өзгерістердің бірте-бірте жүріп жатқанын көрсетеді. Алайда, б.з.д. 4 ғасырда Тархунаның кеңеюінің шарықталу кезеңінде Риммен қатал күрес болды. Б.з.д. 358 жылы Тархуна азаматтары 307 римдік сарбазды тұтқынға алып, өлім жазасына кесті. Соның салдарынан болған соғыс б.з.д. 351 жылы қырық жылдық бейбітшілік келісімімен аяқталды, ол б.з.д. 308 жылы ұзартылды.
Римдік қала
Тархуна Рим үстемдігіне қашан бағынғаны белгісіз, сондай-ақ ол муниципалитет мәртебесіне ие болған уақыты да нақты емес. 181 ж. б.з. оның порты, Грависке (қазіргі Порто Клементино), денсаулыққа зиянды жағалауда (жақын жердегі батпақты жерлерден тараған маляриядан) шарап экспорттаған және коралл өндірген римдік колонияға айналды. Рим дәуірінде Таркиния туралы көп мәлімет жоқ, бірақ оның кең аумағындағы зығыр және ормандар классикалық авторлардың еңбектерінде еске алынған, ал Таркиния 195 ж. б.з. Сципионға желкен матасын беруге уәде берген. 456 ж. Таркиния епископы туралы мәлімдеме бар.
Римнен кейінгі дәуір
Ежелгі қала ерте орта ғасырларда "Кастеллина" орналасқан жерде шағын бекінілген елді мекенге дейін азайып, ал стратегиялық тұрғыдан қолайлырақ орналасқан Корнето (Рим деректеріндегі "Корито" болуы мүмкін) төменгі Маремма теңіз жағалауының маңызды қаласына біртіндеп өсіп, әсіресе Центумцелла портының (қазіргі Чивитавеккия) қиратылуынан кейін дамыды. Таркиния туралы соңғы тарихи мағлұматтар шамамен 1250 жылға, ал соңғы қалдықтары 1305 жылы жойылған. Таркинияның археологтар үшін маңызы, негізінен, ортағасырлық қаланың оңтүстік-шығысында, "Монтероззи" төбесінде орналасқан некрополінде. Ең көне қабірлер – "түмбе а пуцца", яғни шахталық қабірлер, онда өлгендердің күлі құмыраларда сақталған. Олардың ең көнесі, мүмкін, этрусқа дейінгі кезеңге жатады; осы қабірлердің кейбіреулерінде үй пішіндес құмыралар бар, олардың көпшілігі әртүрлі кезеңдерге тән жақсы сақталған суреттерді қамтиды. Кейбіреулері архаикалық грек өнерімен тығыз байланысты, ал басқалары жаңарақ, солардың бірі б.з.д. 4 ғасырының ортасына жатуы мүмкін. Осы қабірлерден табылған саркофагтардың кейбіреулерінде сурет салу іздері сақталған, олармен бірге көптеген грек амфоралары, қола бұйымдары және басқа да заттар қалалық мұражайда сақтаулы. 1922 жылы Корнетоның атауы Таркиния болып өзгертілді. Тарихи жер аттарын қайта жаңарту (әрқашан да нақты болмаса) Италияның фашистік үкіметі тұсында өткен дәуірдің даңқын ояту мақсатындағы ұлтшыл науқанның бір бөлігі ретінде жиі кездесетін құбылыс болды.
Монтерозцидің этруск некрополі
Тархунаның басты некрополі, оның бір бөлігін бүгін де аралауға болады, ол Монтерозци некрополі, шамамен 6000 қабірден тұрады, олардың кем дегенде 200-ы әдемі қабырға суреттерімен безендірілген, және көптегені тастың ішіне қазылған бөлмелері бар дөңгелек қабірлер болған. Суреттелген көріністердің сапасы этрус әлемінде теңдессіз және этрус мәдениетінің құпиялы әлеміне құнды түсінік береді, ол көбінесе жазбада кездеспейді. Олар би мен музыкамен, спорттық жарыстармен, кейде эротикалық және мифологиялық көріністермен бірге банкеттерді көрсетеді. Кейінгі кезеңде, жер асты әлемінің демондық тұлғалары өлгендерді арғы дүниеге шығарып салып, оның ішінде әуелгі әлемдегі көріністер бейнеленген, сондай-ақ сот судьяларының шерулері және онда жерленген әулеттердің жоғары лауазымды мүшелерінің басқа да белгілері салынған. Атақты қабірлерге Букалар қабірі, Аугурлар қабірі және Леопардтар қабірі жатады. IV ғасырдың екінші жартысында ненфро, мәрмәр және алабастрдан жасалған мүсінделген және суреттелген саркофагтар қолданысқа енді. Олар тастан қазылған орындықтарға немесе сол кездегі өте кең жер асты камераларының қабырғаларына қойылды. Саркофагтар екінші ғасырға дейін жасалып келді және Таркинияда олардың саны соншалықты көп болғандықтан, олар жергілікті шеберлердің қолынан шыққан болуы керек.
Ежелгі қала (La Civita)
Қала Марта алқабынан биіктеп тұрды және теңізден шамамен 6 км қашықтықта болды. Ла Цивита екі жалғасқан платодан – Пиани ди Цивита мен Пиани делла Реджинадан тұрады, олар тар қыратпен біріктірілген.
Ара-делла-Регина ғибадатханасы
Шамамен 44 × 25 м өлшемдес және б.з.д. 4-3 ғасырларға жатса, ол туфа тасынан жасалған, ағаш құрылымдармен және әшекейлермен салынған. Ерекше атақты және тамаша терракоттадан жасалған қанатты жылқылар фризі – этрус өнерінің шедеврлерінің бірі саналады.
Қала қабырғалары
Үлкен қабырғалар қаланың ең гүлденген кезеңінде, б.з.д. 6 ғасырында салынған, шамамен 8 км-ге созылып, 135 гектар жерді қоршаған. Солтүстік бөлігінің ұзын учаскелері бүгінге дейін көрініп тұр.
Таркиния DOC
Италиядағы Таркиния DOC қызыл, ақ және көпіршікті (frizzante) стильдегі шараптар өндіреді. Жүзімнің жиналымы гектарына 12 тоннамен шектеледі, ал дайын шараптың спирттің мөлшері кемінде 10,5% болуы керек. Қызыл шараптар кемінде 60% Сангиовезе және/немесе Монтепульчанодан, 25% Цезанезеден және 30% басқа жергілікті қызыл жүзім сорттарынан, мысалы Аббуотодан тұрады. Ақ шараптар кемінде 50% Треббиано және/немесе Жаллодан, 35% Мальвазиядан және 30% басқа жергілікті жүзім сорттарынан құралады, бірақ Таркиния DOC шараптарына Пино Гриджо қосылмайды.