Гректің құдайлары: Платон және жер асты әлемі

Гректік мифологиядағы Плутон: құдай, жер асты әлемінің билеушісі, байлық пен өнімділіктің символы. Персефонаның күйеуі, Элевсин мистерілерінде құрметтелген.

31 мин оқу

100%

Дереккөз: Pluto (mythology) — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Ежелгі грек діні мен мифологиясында Плутон (Ploutōn) грек жер асты әлемінің билеушісі болған. Бұл құдайдың бұрынғы аты – Хадес, бірақ ол жер асты дүниесінің өзінің аты ретінде жиі қолданылатын болды. Плутон өлімнен кейінгі өмірді басқаратын құдайдың оң пікірін білдіреді. Плутонды жиі гректердің байлық құдайы Плутоспен шатастыратын, себебі жер астында минералдық байлықтар табылды, және Плутон – хтондық құдай ретінде мол өнімді қамтамасыз ету үшін қажетті тұқымдарды сақтайтын терең жерді биледі. Плутон атауы Елеусин мистерілерімен кеңінен танымал болды, онда Плутон қатал билеуші және Персефонаның сүйікті күйеуі ретінде құрметтелді. Бұл жұбайлар өмірден кейінгі әлемде жандарды қабылдап, діни жазбаларда бірге есімдерімен аталады – Плутон және Коре. Хадес, керісінше, сирек ғибадатханалар мен діни рәсімдерге ие болды және Персефонаны зорлықпен алып кеткен қараңғы және қатыгез ұры ретінде бейнеленді. Плутон мен Хадес мінез жағынан ерекшеленеді, бірақ олар екі үлкен мифті бөліседі және ерекшеленбейді. Грек космогониясында құдай әлемді билеудің үш бөлігі арқылы жер асты әлемінің билігін алды, оның інісі Зевс аспанды, ал екінші інісі Посейдон теңізді биледі. Мифтегі оның басты оқиғасы – Персефонаны ұрлап алып, оны әйелі және өзінің патшалығының патшайымы етуі. Плутон, жер асты әлемінің билеушісінің аты, алғаш рет классикалық кезеңдегі грек әдебиетінде, афиналық драматургтар мен философ Платонның еңбектерінде пайда болды, ол оның маңыздылығы туралы маңызды грек дерегі болып табылады. Плутон атымен құдай басқа мифтерде екінші рөлде, көбінесе іздеу нысанының иесі ретінде, әсіресе Орфейдің немесе басқа батырлардың жер астына түсуінде кездеседі. Плутōн (genitive Plūtōnis) – грекше Плутонның латыншаланған түрі. Плутонның римдік баламасы – Дис Патер, оның аты көбінесе «бай әке» деген мағынаны білдіреді және бұл Плутонның тікелей аудармасы болуы мүмкін. Плутон сонымен қатар, Хадес сияқты, жер асты құдайының да, жер астының да аты болған қарапайым римдік Оркуспен де байланысты болды. Плутон (француз және неміс тілдерінде Pluton, итальян тілінде Plutone) кейінгі Батыс әдебиетінде және өнердің басқа түрлерінде жер астының классикалық билеушісінің ең көп таралған аты болады.

God in Greek mythology

In ancient Greek religion and mythology, Pluto (, Ploutōn) was the ruler of the Greek underworld. The earlier name for the god was Hades, which became more common as the name of the underworld itself. Pluto represents a more positive concept of the god who presides over the afterlife. Ploutōn was frequently conflated with Ploûtos, the Greek god of wealth, because mineral wealth was found underground, and because as a chthonic god Pluto ruled the deep earth that contained the seeds necessary for a bountiful harvest. The name Ploutōn came into widespread usage with the Eleusinian Mysteries, in which Pluto was venerated as both a stern ruler and a loving husband to Persephone. The couple received souls in the afterlife and are invoked together in religious inscriptions, being referred to as Plouton and as Kore respectively. Hades, by contrast, had few temples and religious practices associated with him, and he is portrayed as the dark and violent abductor of Persephone. Pluto and Hades differ in character, but they are not distinct figures and share two dominant myths. In Greek cosmogony, the god received the rule of the underworld in a three way division of sovereignty over the world, with his brother Zeus ruling the sky and his other brother Poseidon sovereign over the sea. His central narrative in myth is of him abducting Persephone to be his wife and the queen of his realm. Plouton as the name of the ruler of the underworld first appears in Greek literature of the Classical period, in the works of the Athenian playwrights and of the philosopher Plato, who is the major Greek source on its significance. Under the name Pluto, the god appears in other myths in a secondary role, mostly as the possessor of a quest object, and especially in the descent of Orpheus or other heroes to the underworld. Plūtō (; genitive Plūtōnis) is the Latinized form of the Greek Plouton. Pluto's Roman equivalent is Dis Pater, whose name is most often taken to mean "Rich Father" and is perhaps a direct translation of Plouton. Pluto was also identified with the obscure Roman Orcus, like Hades the name of both a god of the underworld and the underworld as a place. Pluto (Pluton in French and German, Plutone in Italian) becomes the most common name for the classical ruler of the underworld in subsequent Western literature and other art forms.

Гесиод

Плутон атауы архаикалық кезеңдегі грек әдебиетінде кездеспейді. Гесиодтың «Теогониясында» Кронос пен Реяның алты баласы – Зевс, Гера, Посейдон, Хадес, Деметра және Гестия. Ұл балалар әлемді үш құлашқа бөліседі. Хадес Зевстің келісімімен Персефонаны анасы Деметрден күшпен алып кетеді. Плутос, «байлық», «Теогонияда» Деметра мен Иасионның баласы ретінде көрінеді: «Жердің бетін де, теңіздің кең даласын да аралап жүретін Плутос, кім оны кездестірсе де, қолына тисе де, сол адамды байытады, оған мол байлық сыйлайды». Деметра мен Иасионның «Одиссеяда» сипатталған одағы, жердің құнарлылығын қамтамасыз ету мақсатында жасалған ырымдық қосылу немесе серпінді сиқырға сілтеме жасайтын секілді. «Плутос пен Плутон есімдерінің ұқсастығы кездейсоқ болмауы керек. Плутон – өлгендер әлемінің иесі, бірақ Персефонаның күйеуі ретінде ол құнарлылық күштеріне де үлкен құқыққа ие». Деметраның ұлы Плутос, оның күйеу баласы Плутонмен бірге, баяндау дәстүрінде бірігіп, гүлденген жерді таптаған қатал керуенші Хадестің бейнесін қайта жаңартады. Жер асты құдайының ертеден-ақ егіс шаруашылығындағы жетістіктермен байланысты екендігі Гесиодтың «Еңбек және күндер» еңбегінің 465–469-жолдарында айқын көрінеді: «Жердің Зевсіне және таза Деметрға дұға ет, ол Деметрдің қасиетті астығын мықты да ауыр қылсын, алғашқы жыртылғанда, қолға тырманы ұстап, өгіздердің арқасына таяғыңды тигізіп, олардың мойындықтарымен жұмыс істегенде».

Плутон және Плутос

Плутон – «Илиада» дарында өлімді жек көретін құдай ретінде сипатталған Хадис үшін эвфемизмдердің бірі. Платонның айтуынша, адамдар Плутон деген атты артық жақсы көреді, себебі Хадис аты қорқыныш тудырады. Бұл ат «жердің шексіз байлығын, оның бетіндегі өнімді – ол бастапқыда жердің құдайы болған, сондай-ақ оның ішінде жасырылған кен байлықтарын» білдіреді деп түсіндірілді. Кейде екі құдайдың «шатасуы» деп қабылданатын Плутон мен Плутос («Байлық») ежелгі дәуірде теологиялық маңызға ие болды немесе оны иеленді. Плутон – молшылықтың немесе байлықтың иесі ретінде, Плутонның өнерде «молшылық мүйізі» (cornucopia) арқылы бейнеленуімен, оның көмегімен Плутон қараңғы Хадестен ерекшеленеді. Рим ақыны Энний (шамамен б.з.б. 239–169 ж.) латын әдебиетінің эллинизациясындағы жетекші тұлға, Плутонды грек құдайы деп есептейді және оны римдік баламалары – Дис Патер мен Оркус тұрғысынан түсіндіру қажет деп санайды. Плутонның Эннийге дейін Римде әдебиетте кездескені белгісіз. Кейбір ғалымдар Плутонға қатысты ғұрыптар мен сенімдер б.з.б. 249 жылы Саэкулярлық ойындардың құрылуымен Рим мәдениетіне енгенін және Дис Патердің Плутонның ғана аудармасы болғанын айтады. Б.з.б. 1-ғасырдың ортасында Цицерон Плутонды Диспен теңестіріп, «Жердің барлық күші мен молшылығы Әке Диске қасиетті, бұл ат грек Плутоны сияқты Дивес, «Бай» деген сөзбен үйлеседі. Себебі барлық нәрсе жерден туып, қайта жерге оралады» дейді. Рим империясы дәуірінде грек географы Страбон (б.з. 1-ғасыры) Плутон мен Хадес арасында ажырату жасайды. Ол ежелгі Иберияның (Римдік Испанияның) минералды байлығы туралы жазғанда, Турдетан халқы арасында «астыңғы аймақты Хадес емес, Плутон мекендейді» дейді. Грек авторы Лукианның «Аза тұту туралы» (б.з. 2-ғасыры) еңбегінде Плутонның «байлығы» – ол түңғиықта (хазма) билік ететін өлілер, ал Хадес атының өзі жер астына арналғаны айтылады.

Plouton was one of several euphemistic names for Hades, described in the Iliad as the god most hateful to mortals. Plato says that people prefer the name Plouton, "giver of wealth," because the name of Hades is fear provoking. The name was understood as referring to "the boundless riches of the earth, both the crops on its surface—he was originally a god of the land—and the mines hidden within it." What is sometimes taken as "confusion" of the two gods Plouton and Ploutos ("Wealth") held or acquired a theological significance in antiquity. As a lord of abundance or riches, Pluto expresses the aspect of the underworld god that was positive, symbolized in art by the "horn of plenty" (cornucopia), by means of which Plouton is distinguished from the gloomier Hades. The Roman poet Ennius (ca. 239–169 BC), the leading figure in the Hellenization of Latin literature, considered Pluto a Greek god to be explained in terms of the Roman equivalents Dis Pater and Orcus. It is unclear whether Pluto had a literary presence in Rome before Ennius. Some scholars think that rituals and beliefs pertaining to Pluto entered Roman culture with the establishment of the Saecular Games in 249 BC, and that Dis pater was only a translation of Plouton. In the mid 1st century BC, Cicero identifies Pluto with Dis, explaining that "The earth in all its power and plenty is sacred to Father Dis, a name which is the same as Dives, 'The Wealthy One,' as is the Greek Plouton. This is because everything is born of the earth and returns to it again." During the Roman Imperial era, the Greek geographer Strabo (1st century AD) makes a distinction between Pluto and Hades. In writing of the mineral wealth of ancient Iberia (Roman Spain), he says that among the Turdetani, it is "Pluto, and not Hades, who inhabits the region down below." In the discourse On Mourning by the Greek author Lucian (2nd century AD), Pluto's "wealth" is the dead he rules over in the abyss (chasma); the name Hades is reserved for the underworld itself.

Басқа идентификациялар

Гректердің діни практикасында Плутон кейде "жер асты Зевсі" (Зевс Хтоний немесе Зевс Катактоний) деп есептелген, немесе кем дегенде Зевстің жерге немесе жер астына қатысты функцияларымен немесе маңыздылығымен теңес болған. Ежелгі рим және эллиндік діндерінде Плутон бірқатар басқа құдайлармен байланыстырылды, оның ішінде түнгі дауылдың рим құдайы Сумманус; ақпан айының тазару рәсімдерінен атын алған рим құдайы Februus; этрусктің жер асты құдайы, Плутонның египеттік баламасы саналған синкретикалық құдай Серапис; және семит құдайы Мут (Μούθ). Филон Библский Мутті Танатос (Тұлғаланған Өлім) және Плутонмен теңестірген. Ежелгі гректер Плутонды өзінің "өлім" ретінде қарастырмаған.

Мифология

Плутон немесе Хадис туралы ең танымал аңыз – Персефонаның, сонымен қатар Коре ("Қыз") деп аталатын қашқындауы. Мифтің ең ерте әдеби нұсқалары – Гесиодтың "Теогониясында" қысқаша айтылуы және Гомердің Деметрге арналған гимнының кеңейтілген баяндауы; екі жұмыста да жер асты әлемінің билеушісі Хадис ("Жасырын") деп аталады. Хадис – көңілсіз бейне, ал Персефонаның қарсылығы ерекше атап көрсетіледі. Діни жазбаларда және әдеби мәтіндерде Плутон есімінің жиі қолданылуы Элевсин мистерияларының ықпалын көрсетеді, олар Плутон мен Персефонаны өмірден кейінгі өмірде қабылдайтын қасиетті жұп ретінде қарастырды; осылайша, Плутон Коренің "зорлықпен ұрланушысынан" ажыратылды. Қашқындаушы құдайдың атын Плутон деп атаған екі ерте туынды – грек мифографиясы, дәстүрлі түрде "Аполлодордың кітапханасы" (б.з.д. I ғасыр) және Гигиннің (шамамен б.з.д. 64 – б.з. 17 ж.) латын жырлары. Қашқындау мифының ең ықпалды нұсқасы – Овидийдікі (б.з. 17 немесе 18 жылы қайтыс болды), ол осы оқиғаны "Метаморфозаларда" (5-кітап) және "Фастах" (4-кітап) айтады. Латын тіліндегі тағы бір маңызды қайталау – Клаудианның ("Прозерпинаның қашқындауы туралы" поэмасы, б.з. 404 ж.) аяқталмаған ұзақ өлеңі. Овидий осы екі үзіндіде Плутон емес, Дис есімін қолданады, ал Клаудиан Плутонды бір рет қана қолданады; алайда, аудармашылар мен редакторлар кейде бастапқы мәтінде басқа эпитеттер кездескенде, көбірек таныс "Плутон" атауын қосады. Қашқындау мифы грек және рим өнерінде танымал тақырып болды және Батыс өнері мен әдебиетінде қайталанады, онда "Плутон" есімі жиі қолданылады (төмендегі Батыс өнерінде және әдебиетінде Плутонды қараңыз). Овидий мен Клаудианның баяндамаларынан алынған егжей-тегжейлі мәліметтер осы кейінгі нұсқаларға әсер етеді, онда қашқындаушы Плутон деп аталады, әсіресе Плутонды махаббат пен құштарлықпен баулыған Венера мен Купидонның рөлі. Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде және әрине, Натале Контидің ықпалды "Мифологиясы" (1567) тұсында классикалық жер асты әлемінің әртүрлі билеушілеріне қатысты дәстүрлер біртұтас мифологияға біріктірілді, ол Хадис, Плутон, Дис және Оркус арасында аз айырмашылықтарды қалдырды.

The best known myth involving Pluto or Hades is the abduction of Persephone, also known as Kore ("the Maiden"). The earliest literary versions of the myth are a brief mention in Hesiod's Theogony and the extended narrative of the Homeric Hymn to Demeter; in both these works, the ruler of the underworld is named as Hades ("the Hidden One"). Hades is an unsympathetic figure, and Persephone's unwillingness is emphasized. Increased usage of the name Plouton in religious inscriptions and literary texts reflects the influence of the Eleusinian Mysteries, which treated Pluto and Persephone as a divine couple who received initiates in the afterlife; as such, Pluto was disassociated from the "violent abductor" of Kore. Two early works that give the abductor god's name as Pluto are the Greek mythography traditionally known as the Library of "Apollodorus" (1st century BC) and the Latin Fables of Hyginus (ca. 64 BC–AD 17). The most influential version of the abduction myth is that of Ovid (d. 17 or 18 AD), who tells the story in both the Metamorphoses (Book 5) and the Fasti (Book 4). Another major retelling, also in Latin, is the long unfinished poem De raptu Proserpinae ("On the Abduction of Proserpina") by Claudian (d. 404 AD). Ovid uses the name Dis, not Pluto in these two passages, and Claudian uses Pluto only once; translators and editors, however, sometimes supply the more familiar "Pluto" when other epithets appear in the source text. The abduction myth was a popular subject for Greek and Roman art, and recurs throughout Western art and literature, where the name "Pluto" becomes common (see Pluto in Western art and literature below). Narrative details from Ovid and Claudian influence these later versions in which the abductor is named as Pluto, especially the role of Venus and Cupid in manipulating Pluto with love and desire. Throughout the Middle Ages and Renaissance, and certainly by the time of Natale Conti's influential Mythologiae (1567), the traditions pertaining to the various rulers of the classical underworld coalesced into a single mythology that made few if any distinctions among Hades, Pluto, Dis, and Orcus.

Ұрпағы

Өзінің ерікті түрде ұрпақ көретін ағалары Зевс пен Посейдоннан айырмашылығы, Плутон моногамды және баласы бар деп сирек айтылады. Орфтық мәтіндерде хтондық нимфа Мелиноя, Плутон кейпіндегі Зевстің Персефонадан туған қызы, ал Эуменидтер ("Мейірімділер") Персефона мен Зевс Хтониостың ұрпағы, көбінесе Плутонмен теңестіріледі. Август поэті Вергилий Плутонның фуриялардың әкесі екенін айтады, бірақ анасы оның әйелі Персефона емес, құдайша Нокс (Ныкс). Плутон мен "хтондық Зевс" арасындағы нақты айырмашылықтың болмауы, кейбір қазір жоғалған дәстүрлерде Персефона күйеуінен бала туған-тумағанын анықтауды қиындатады. 4-ші ғасырдың соңында Клавдианның құнастық туралы эпикалық поэмасында Плутонды балаларға құштарлықпен мотивациялайды. Дегенмен, поэма аяқталмаған, сондықтан Клаудианның осы дәстүрлер туралы білгені жоғалған. Юстин Мартир (2-ғасыр) Плутонның балаларына сілтеме жасайды, бірақ олардың есімдерін атамайды немесе тізімдемейді. Хесихий (5-ғасыр) "Плутонның ұлы" туралы айтады. 14-ғасырдағы мифографиясында Боккаччо Плутонның Veneratio ("Құрмет") атты құдайлық бейнесінің әкесі болғанын жазады, оның анасы болмағанын, себебі Просерпина (Персефонаның латынша аты) мүсіркеусіз екенін көрсетеді. "Фейри Квин" (1590-жылдар) еңбегінде Эдмунд Спенсер Плутонға Люцифера деп аталатын қыз ойлап шығарады. Кейіпкердің аты 16-ғасырдың мифографиясынан алынған, сол кезде Натале Конти оны грек сөзі "фосфор" ("жарық әкелуші") латынша аудармасы ретінде қолданған, бұл Гекатаның тұрақты эпитеті. Спенсер "Фейри Квин" романына құпиялардың элементтерін қосты.

Плутон мен Орфей

Орфей «Орфейлік», «Дионисийлік» немесе «Бакхик» деп аталатын құпиялардың негізін қалаушы және пайғамбары саналды. Оның музыкасымен тіпті жануарлар мен ағаштарды да баурап алу қабілеті мифологияда кеңінен таралған, сонымен қатар, ол ежелгі дәуірде сақталған Орфейлік әнұрандардың, оның ішінде Плутонға арналған әнұрандардың авторы деп есептелді. Орфейдің дауысы мен лирада ойнауы мистикалық секталар үшін аян немесе жоғары білімнің құралы болды. Оның басты мифінде Орфей әйелі Эвридиканы қайтарып алу ниетімен жер астына барады, музыкасының күшімен Хадестің патшасы мен патшайымын баурап алады. Грек деректерінде Орфейдің жер астына түсуі мен өнер көрсетуі жиі Плутонның басшылығымен сипатталады, мысалы, «Библиотека» еңбегінде айтылғандай. Миф Плутонның «бай» екенін, ізделіс нысанының иесі ретінде маңызды екенін көрсетеді. Орфейтің Плутон мен Персефонаның алдында өнер көрсетуі ежелгі және кейінгі батыс әдебиеті мен өнерінде жиі кездесетін тақырып, классикалық дәстүрдегі маңызды мифологиялық сюжеттердің бірі. Орфейдің күшінің көрінуі Плутонның әдеттегі қаталдығына байланысты; Август заманының ақыны Гораций оны көз жасы шығаруға мүкіндігі жоқ деп сипаттаған. Алайда, Клавдиан болаттан жасалған құдайдың Орфейдің әніне тәнтік болғанын, «темір шапанымен жасын сүргенін» (ferrugineo lacrimas deterget amictu) көрсетеді, бұл бейне Мильтонның «Il Penseroso» (106–107) поэмасында жаңғыртылды: «Осындай үнмен / Плутонның еңкей бетінен темір жас ақты». Грек жазушысы Лукиан (шамамен 125–180 жылдан кейін) Плутонның әйеліне деген махаббатының нәтижесінде, жер асты әлемінің билеушісіне өліммен айырылған ғашықтарға деген ерекше сезімталдық немесе түсінік дамығанын айтады. Лукианның «Өлілермен әңгімелер» атты диалогының бірінде Плутон Троя соғысында қаза тапқан грек батыры Протезилайдан тірілер әлеміне қайта оралуды қалайтынын сұрайды. «Демек, сен өмірді жақсы көресің бе?» дейді Плутон. «Бізде осындай ғашықтар жеткілікті, бірақ олар ешқайсысы қол жеткізе алмайтын нәрсені жақсы көреді». Протезилай, Орфейдің кері образындай, жас әйелін қалдырып кеткенін түсіндіреді, тіпті Лете өзенінің ұмытылу сулары да оның естелігін жоймаған. Плутон оған өлімнен кейін қайта қосылатынына сендіреді, бірақ Протезилай Плутонның өзі махаббат пен оның асығуын түсінуі керек екенін айтады және корольге Орфей мен Алкестиске жасаған сыйлығын еске салады, ол күйеуінің орнына өлімге барған және кейін Гераклтың талабымен қайта оралған. Персефона өлген жауынгер үшін ұсыныс жасағанда, Плутон бірден рұқсат береді, бірақ олардың қайта қосылуына бір күн ғана уақыт береді.

Orpheus was regarded as a founder and prophet of the mysteries called "Orphic," "Dionysiac," or "Bacchic." Mythologized for his ability to entrance even animals and trees with his music, he was also credited in antiquity with the authorship of the lyrics that have survived as the Orphic Hymns, among them a hymn to Pluto. Orpheus's voice and lyre playing represented a medium of revelation or higher knowledge for the mystery cults. In his central myth, Orpheus visits the underworld in the hope of retrieving his bride, Eurydice, relying on the power of his music to charm the king and queen of Hades. Greek narratives of Orpheus's descent and performance typically name the ruler of the underworld as Plouton, as for instance in the Bibliotheca. The myth demonstrates the importance of Pluto "the Rich" as the possessor of a quest object. Orpheus performing before Pluto and Persephone was a common subject of ancient and later Western literature and art, and one of the most significant mythological themes of the classical tradition. The demonstration of Orpheus's power depends on the normal obduracy of Pluto; the Augustan poet Horace describes him as incapable of tears. Claudian, however, portrays the steely god as succumbing to Orpheus's song so that "with iron cloak he wipes his tears" (ferrugineo lacrimas deterget amictu), an image renewed by Milton in Il Penseroso (106–107): "Such notes / Drew iron tears down Pluto's cheek." The Greek writer Lucian (ca. 125–after 180 AD) suggests that Pluto's love for his wife gave the ruler of the underworld a special sympathy or insight into lovers parted by death. In one of Lucian's Dialogues of the Dead, Pluto questions Protesilaus, the first Greek hero killed in the Trojan War, who wishes to return to the world of the living. "You are then in love with life? ", Pluto asks. "Such lovers we have here in plenty; but they love an object, which none of them can obtain." Protesilaus explains, like an Orpheus in reverse, that he has left behind a young bride whose memory even the Lethe's waters of forgetting have not erased from him. Pluto assures him that death will reunite them someday, but Protesilaus argues that Pluto himself should understand love and its impatience, and reminds the king of his grant to Orpheus and to Alcestis, who took her husband's place in death and then was permitted at the insistence of Heracles to return to him. When Persephone intercedes for the dead warrior, Pluto grants the request at once, though allowing only one day for the reunion.

Құпиялар мен секталар

Плутон Елеусис құпияларындағы егіншілік байлығының символы ретінде маңызға ие болғандықтан, б.з.д. 5 ғасырдан бастап Хадис есімі көбінесе әлемнің астындағы елге қатысты қолданыла бастады. Хадис та, Плутон да дәстүрлі Он екі Олимпиада құдайының қатарына жатпады, және Хадисқа, мүмкін, тек Элисте ғибадатханасы жылына бір рет ашылатын болғандықтан, аз табыну болған. Платон заманында афиналықтар Плутон деп аталатын құдайды "жатынды жаю" рәсімімен (tên klinên strôsai) құрметтеген. Элеусисте Плутонның жеке қызметшісі болды. Плутон Персефонамен бірге Книдос, Эфес, Митилен, Спарта және Элеусисте құдайлық жұп ретінде құлшылыққа тартылды, онда олар жай ғана Құдай (Theos) және Құдайша (Thea) деп белгіленді. Со-аталған Орфикалық немесе Бакхикалық алтын тақташаларда сақталған құпия діндердің ритуалдық мәтіндерінде б.з.д. 5 ғасырдың соңынан бастап Хадис есімі Плутон есімінен гөрі жиірек кездеседі, бірақ ол жер асты мекеніне сілтеме жасайды: Плутон – Персефонамен үйлесімді серіктестікте билік ететін басшы. Б.з.д. 4 ғасырдың соңына қарай Плутон есімі грек метрикалық жазбаларында пайда болады. Екі фрагментті тақташа Плутон мен Персефонаны бірлесіп сәлемдеседі, ал құдайлық жұп метрикалық эпитафияда құттықтаушы тұлғалар ретінде бейнеленген:

Білемін, тіпті жер астында, егер лайықтыларға сыйлық болса, медбике, бірінші және ең маңызды құрмет Персефона мен Плутоннан кейін сікіге тиесілі. Хесихий Плутонды Эубулеймен теңестіреді, бірақ басқа көне дереккөздер бұл екі әлемнің астындағы құдайларын ажыратады. Мистерияларда Эубулей шамшырақ ұстаушы рөлін атқарады, мүмкін, кіріспешінің қайта оралуына жетекшілік етеді. Льюис Ричард Фарнеллдің пікірінше, Эубулей бастапқыда жер асты әлемінің билеушісі бере алатын және Плутонның арман оракулдарында ізделінетін «жақсы кеңеске» сілтеме жасайтын атау болды; бірақ б.з.д. 2 ғасырға қарай ол жеке тұлғаға ие болды.

Плутонға арнап жазылған орфикалық ән

Плутонға арналған Орфикалық гимнде құдай "батыл рухты" және өлімге билік ететін, өлгендердің иесі "Барлық қабылдаушы" деп сипатталады. Оның лақаптары Зевс Хтоний және Эвбул ("Жақсы кеңес") болып берілген. Гимннің географиялық сипаттамасында Плутонның мекені Тартар, бір жағынан "жасыл шалғын", екінші жағынан "тығыз көлеңкелі және қараңғы", ал Ахерон өзені "жердің түбірлерін" айналып өтеді. Хадес осы жердің тағы бір атауы, ол "желсіз" деп сипатталған, ал оның қақпалары, арқылы Плутон "таза Деметрдің қызын" әйелі ретінде алып келген, Элеусис аймағындағы Аттика үңгірінде орналасқан. Персефонаның шалғырынан Хадеске дейінгі жол теңіз арқылы өтеді. Гимн мына сөздермен аяқталады:

"Сен ғана жасырын да, ашық істерді соттауға лайықсың. Ең қасиетті және даңқты, барлық әлемнің билеушісі, құмар құдай, Сен құлшынып табынушылардың құрметі мен инабаттылығынан ләззат аласың. Жаңадан кірушілерге рақым мен қуанышпен кел. Мен сені шақырамын." Бұл гимн, құдайдың қатысуын тілейтін грек-рим дұғаларының көптеген мысалының бірі және Томаның істеріндегі ұқсас эпиклезиспен салыстырылады.

Сиқырлы шақырулар

Хадис пен Плутон есімдері грек сиқырлы папирустарында және қарғыс тақташаларында кездеседі, Хадис көбінесе жер асты әлемін орын ретінде білдіреді, ал Плутон Персефонаның серігі ретінде жиі шақырылады. Римдегі б.з.б. 1 ғасырдың ортасына жататын латын тіліндегі бес қарғыс тақташада Персефона мен Плутонға, егер қарғыс қалаған мерзімге дейін орындалса, "жүзім, инжір және қара шошқа" ұсынылатыны айтылады. Шошқа – хтондық құдайларға арналған ерекше құрбандық, олардың құрбандары көбінесе қара немесе қоңыр түсті болып келген. Дориялық грек тілінде жазылған және бір қабірден табылған қарғыс тақташалары Пасианаксқа, "Барлықтың Иесі" деп үндеседі, бұл кейде Плутонның атағы ретінде қарастырылады, бірақ соңғы кезде өліктің сиқырлы аты деп есептеледі. Пасианакс басқа жерлерде Зевстің эпитеті ретінде де кездеседі, немесе тақташаларда Абрасакс сияқты даймонды шақыруы мүмкін.

Плутонның қасиетті орындары

Плутонға арналған ғибадатхана плутоний деп аталатын (лат. plutonium). Елеусидегі құпиялар кешенінде екі құдайдың бірігуінің немесе тығыз байланысының тағы бір мысалы ретінде, Плутостың құдайлық баласының туған жері деп саналатын плутоний болды. Грек жазбаларында Плутонның құрбандық тастағысы туралы айтылған, оны "жабысу керек" болған, яғни, Елеусисте жаңа құрбандықтар үшін қайта жаңарту керек. Плутонияның бірі Тральлеи мен Ниса арасындағы қасиетті тоғайда, Плутон мен Персефонияның ғибадатханасы орналасқан жерде табылған. Келушілер ем іздеп, арман оракулдарына жүгінген. Фригияның Иераполистегі плутоний Кибеланың ырымдарымен байланысты болған, бірақ Рим империясы дәуірінде Аполлон культіне қосылған, бұл 1960 жылдардағы археологиялық зерттеулер растады. Ол да арман оракулы болды. Мұндай жерлер көбінесе табиғи түрде пайда болатын зиянды газдардың болуы жер асты әлеміне жол ашады деп ойлағандықтан таңдалған сияқты. Италияда Аверн жер асты әлемінің кіреберісі деп есептелген, ол уытты газдар шығарған, бірақ Страбон оны плутоний деп санамаған секілді.

Элевсиан сахналарында

Кевин Клинтон 5 ғасырдағы ваза суреттерінде Аид, Плутон, Плутос және Элеосин құдайының бейнелерін ажыратуға тырысты, олар өлім туралы мистерлерге байланысты сахналарды бейнелейді. Клинтонның схемасында Плутон – ересек адам, кейде тіпті ақ шашты; Хадес де әдетте сақалды және ересек болады, бірақ оның қараңғылығы әдебиетте баса көрсетіледі және өнерде қара шашпен бейнеленеді. Плутонның ең көп таралған атрибуты – скипетр, бірақ ол көбінесе толы немесе ағып жатқан мүйізді ұстайды; Хадес кейде мүйізді ұстайды, бірақ ол бос және ішуге арналған мүйіз ретінде түсіндірілуі керек. Плутоннан өзгеше, Хадес ешқашан астық сабақтары сияқты егіспен байланысты атрибуттарды ұстамайды. Оның кеудесі көбінесе жалаңаш немесе жартылай жабық болады, ал Плутон толық киінген (бірақ автор ерекшеліктерге жол береді). Плутон көбінесе Деметра мен Коренің қосылысында немесе кейде олардың біреуімен бірге тұрады, ал Хадес көбінесе отырады немесе сүйеніп отырады, әдетте Персефона оған қарайтын күйде. Осы бейнелердің мағынасын түсінуде "сан алуандық және келіспеушілік" әлі де сақталып тұр.

Плутонның кілттері

Плутонның Орфикалық гимнінде айтылған Плутонның атрибуттары – оның билеу таяғы, кілттері, тағы және жылқылары. Гимнде кілттер оның адамзатқа байлық беру қабілетімен байланысты, әсіресе «жылдың жемістері» деп аталатын егін байлығымен. Паузанияс Плутонның кілтінің маңыздылығын түсіндіре отырып, Элистегі Гера ғибадатханасындағы керемет ойылған қарағай сандықты сипаттайды. Сандықта көптеген құдайлар бейнеленген, олардың бірінде Дионис, Персефона, нимфалар және Плутон бірге бейнеленген. Плутонның қолында кілт бар, себебі «Хадес деп аталатын әлем Плутонмен жабылып қойылған және одан ешкім қайта оралмайды» делінеді. Натале Конти Паузанияға сілтеме жасай отырып, кілттер Плутонның атрибуты екенін, ал билеу таяғы Юпитердің (грек Зевсінің) және үш тіс Нептунның (Посейдонның) атрибуты екенін айтады. Елеусістегі дін қызметкерлері кіріспе рәсімінен өткендердің тіліне алтын кілт (хрусея клес) салып, олар сақтауға міндетті құпия аянның символы ретінде қолданған. Кілт Геккате, Анубис және Персефона сияқты басқа да тозақ құдайларының атрибуттарының қатарында, сондай-ақ қорғаушылар немесе уақытты бақылаушылар рөліндегі Янус және Айон сияқтылардың да атрибуттары болып табылады. Аиак (Аякос), өлімнен кейінгі өмірде судья болған үш өлім патшасының бірі, сонымен қатар клейдухос (κλειδοῦχος), «кілтті ұстаушы» және Плутон мен Персефонаның сарайындағы діни қақпашы болып табылады.

Өсімдіктер мен түстер

Стоик философ Корнуттың (б.з.б. 1-ғасыр) айтуынша, Плутон фасканион гүлдерінен жасалған шоғыр таққан, көбінесе ксифон деп аталатын, дәстүрлі түрде гладиолус түрі ретінде танылатын гүл. Диоскорид бұл өсімдіктің медициналық қолданылуын жазған. Сорларды және тікендерді шығару үшін ксифонды шарап пен ладанмен араластырып, катаплазма жасалған. Бұл өсімдік сондай-ақ афродизиак және контрацептив ретінде де қолданылған. Ол ылғалды жерлерде өседі. Корнуттың бір түсініксіз сөзінде Плутонның фасканион тағуы Аверн атының шығу тегімен байланыстырылған, ол «ауа» сөзінен туындаған, мүмкін, глаукос түсімен – «көкшіл сұр», «жасыл» немесе «теңіз түстес» – өсімдіктің жапырақтарын сипаттаған. Бұл түс аспанды сипаттайтындықтан, Корнут оған құдайлық мән берген. Плутонның егіз қарындасы Глаука деп аталған. Түстердің екіұштылығы Плутонға тән. Ол да, оның патшалығы да көбінесе қараңғы, қара немесе күңгірт деп сипатталғанымен, құдайдың өзі кейде сарғыш немесе бозғылт көрінеді. Мартиан Капелла (5-ғасыр) оны «көктемде сарғайып, жарықтан қашқан» және «Тартария түнінің қараңғылығында қараңғылықты шашып тұрған» деп сипаттаған, сондай-ақ ол билеген патшалыққа лайық эбони гүлшоғырымен безендірілген. Плутонның жылқылары көбінесе қара болып суреттелген, бірақ Овидий оларды «көк түстес» (caeruleus, caelum, «көк») деп сипаттаған, яғни көк, жасыл көк немесе қою көк болуы мүмкін. Ренессанс дәуірінің мифографы Натале Конти Плутонға нарцисс, қыз шашы бар папоротник (адиантус) және кипарис гүлшоғыры сыйланғанын айтқан. Гомердің Деметрға арналған гимнында Гайя (Жер) Зевстің өтініші бойынша Персефонаны тұтқындау үшін нарцисс гүлін жаратқан; ол оны ұстағанда, жер тілігі ашылып, «Көптің иесі» (Аид) оны ұстап алып кеткен. Нарцисс гүлшоғыры ерте заманда Деметр мен Персефонаны, сондай-ақ Фурияларды (Эуменидтерді) тәжге кию үшін қолданылған. Бұл гүл есірткіге тәуелділік (нарке, «ұйқылылық»), эротикалық құштарлық және жақындағы өліммен байланысты болған; нарцисспен өзін тәждеу туралы армандау жаман ниетті белгі саналған. Нарцисс мифінде гүл әдемі, өзін-өзі жақсы көретін жас жігіт жыныстық қатынастан бас тартып, Стикс бойында мәңгілік өзін-өзі сүюге сотталған кезде пайда болған. Контидің адиантус (қазіргі номенклатурада Adiantum) кіргізуі оңай емес. Бұл атау «құрғақ емес» (грекше adianton) дегенді білдіреді, және бұл папоротник суды тебуге қабілетті дегенге сілтеме жасады деп есептелген. Ылғалды жерлерде өсетін бұл өсімдік сондай-ақ capillus veneris деп аталған, «Венераның шашы», ол теңізден шыққанда құдайлық түрде құрғақ болған. Медицина тарихшысы Джон М. Риддл адиантустың Диоскоридтің аспленон деп атаған және контрацептив (атокиос) ретінде тағайындаған папоротниктерінің бірі болуы мүмкін деп болжаған. Прозерпина (Персефония) мен қыз шашының байланысы туралы Сэмюэл Беккет 1946 жылғы өлеңінде айтылған, онда өзіндік платондық үңгір болып табылады, француз тілінде «қыз шашы» және «қан тамырлары» бар. Кипарис (грекше cyparissus, латынша cupressus) дәстүрлі түрде аза тұтумен байланысты. Ежелгі Аттикада қайғылы отбасылар кипарис гүлдерімен безендірілген, және оны кремация кезінде ауаның түтінін шығару үшін қолданған. Кипарис мифінде жас жігіт кипариске айналды, ол үй жануарынан – бұғының қазасына күйініп, қайғыға батқан. Орфик алтын тақташаларында жер асты әлемінің топографиясының бөлігі ретінде «ақ кипарис» кіреберіс жанындағы маяк ретінде қайталанады, мүмкін оны түрлі әлемдік мифологиялардағы Өмір ағашымен салыстыруға болады. Ботаникалық ағаш қараңғы болғандықтан, кипарис ағашының «ақ» (грекше leukē) деп сипатталуы символдық, киелі шараға қатысушылардың киетін ақ киімдерін немесе өлген адамның киімдерін немесе өлгендердің бозғылттығын еске түсіреді. Орфик жерлеу рәсімдерінде кипарис ағашынан табыт жасауға тыйым салынған. Мистикалық діндердің дәстүрі Плутонды / Хадесті Персефонаның сүйікті және адал серіктесі ретінде беделді етеді, бірақ оған сүйіктісін сақтаған бір көне миф оны ұрлауға ұқсас және вегетативтік аспектіге ие. Бір римдік деректе Плутонның ең сұлу нимфа – Леукаға (грекше Leukē, «Ақ») ғашық болып, оны өз патшалығында өзімен бірге тұруға ұрлап алғаны айтылған. Оның өмірінің ұзақ кезеңі аяқталып, ол Елизавета даласында ақ ағаш жасап, олардың махаббатын еске алды. Бұл ағаш ақ тополь (грекше leukē) еді, оның жапырақтары бір жағынан ақ, екінші жағынан қара болып, жоғары және төменгі әлемнің екіұштылығын бейнелейді. Гераклдің жер астынан көтерілуін атап өту үшін ақ топольдан жасалған гүлдесте жасалды, осылайша оны кигендердің себебі түсіндірілді, сондай-ақ жерлеу ойындарында чемпион-атлеттердің кигені де содан туындады. Плутонмен байланысты басқа да өсімдіктер сияқты, ақ тополь де ежелгі дәуірде контрацептив ретінде қарастырылған. Бұл ағаш пен мистерліктердің ақ кипарисі арасындағы байланыс талқыланып жүр.

According to the Stoic philosopher Cornutus (1st century AD), Pluto wore a wreath of phasganion, more often called xiphion, traditionally identified as a type of gladiolus. Dioscorides recorded medical uses for the plant. For extracting stings and thorns, xiphion was mixed with wine and frankincense to make a cataplasm. The plant was also used as an aphrodisiac and contraceptive. It grew in humid places. In an obscure passage, Cornutus seems to connect Pluto's wearing of phasganion to an etymology for Avernus, which he derives from the word for "air," perhaps through some association with the color glaukos, "bluish grey," "greenish" or "sea colored," which might describe the plant's leaves. Because the color could describe the sky, Cornutus regularly gives it divine connotations. Pluto's twin sister was named Glauca. Ambiguity of color is characteristic of Pluto. Although both he and his realm are regularly described as dark, black, or gloomy, the god himself is sometimes seen as pale or having a pallor. Martianus Capella (5th century) describes him as both "growing pale in shadow, a fugitive from light" and actively "shedding darkness in the gloom of Tartarean night," crowned with a wreath made of ebony as suitable for the kingdom he governs. The horses of Pluto are usually black, but Ovid describes them as "sky colored" (caeruleus, from caelum, "sky"), which might be blue, greenish blue, or dark blue. The Renaissance mythographer Natale Conti says wreaths of narcissus, maidenhair fern (adianthus), and cypress were given to Pluto. In the Homeric Hymn to Demeter, Gaia (Earth) produced the narcissus at Zeus's request as a snare for Persephone; when she grasps it, a chasm opens up and the "Host to Many" (Hades) seizes her. Narcissus wreaths were used in early times to crown Demeter and Persephone, as well as the Furies (Eumenides). The flower was associated with narcotic drugginess (narkê, "torpor"), erotic fascination, and imminent death; to dream of crowning oneself with narcissus was a bad sign. In the myth of Narcissus, the flower is created when a beautiful, self absorbed youth rejects sexuality and is condemned to perpetual self love along the Styx. Conti's inclusion of adianthus (Adiantum in modern nomenclature) is less straightforward. The name, meaning "unmoistened" (Greek adianton), was taken in antiquity to refer to the fern's ability to repel water. The plant, which grew in wet places, was also called capillus veneris, "hair of Venus," divinely dry when she emerged from the sea. Historian of medicine John M. Riddle has suggested that the adianthus was one of the ferns Dioscorides called asplenon and prescribed as a contraceptive (atokios). The associations of Proserpine (Persephone) and the maidenhair are alluded to by Samuel Beckett in a 1946 poem, in which the self is a Platonic cave with capillaires, in French both "maidenhair fern" and "blood vessels". The cypress (Greek cyparissus, Latin cupressus) has traditional associations with mourning. In ancient Attica, households in mourning were garlanded with cypress, and it was used to fumigate the air during cremations. In the myth of Cyparissus, a youth was transformed into a cypress, consumed by grief over the accidental death of a pet stag. A "white cypress" is part of the topography of the underworld that recurs in the Orphic gold tablets as a kind of beacon near the entrance, perhaps to be compared with the Tree of Life in various world mythologies. The description of the cypress as "white" (Greek leukē), since the botanical tree is dark, is symbolic, evoking the white garments worn by initiates or the clothing of a corpse, or the pallor of the dead. In Orphic funeral rites, it was forbidden to make coffins of cypress. The tradition of the mystery religions favors Pluton/Hades as a loving and faithful partner to Persephone, but one ancient myth that preserves a lover for him parallels the abduction and also has a vegetative aspect. A Roman source says that Pluto fell in love with Leuca (Greek Leukē, "White"), the most beautiful of the nymphs, and abducted her to live with him in his realm. After the long span of her life came to its end, he memorialized their love by creating a white tree in the Elysian Fields. The tree was the white poplar (Greek leukē), the leaves of which are white on one side and dark on the other, representing the duality of upper and underworld. A wreath of white poplar leaves was fashioned by Heracles to mark his ascent from the underworld, an aition for why it was worn by initiates and by champion athletes participating in funeral games. Like other plants associated with Pluto, white poplar was regarded as a contraceptive in antiquity. The relation of this tree to the white cypress of the mysteries is debated.

Көрінбейтін қалқан

Псевдо-Аполлодордың "Библиотекасы" тәуелділіктің үш бөлігін, Персефонаның қашқындалуын және Орфейдің жер асты әлеміне сапаруын баяндағанда Хадес орнына Плутон есімін қолданады. Теогонияның бұл нұсқасы көбінесе Гесиодтың (жоғарыда қараңыз) ізімен келеді, бірақ үш бауырға Циклоптар Титандармен болған шайқаста қолданулары үшін сыйлықтар берді: Зевске – күркіреу мен молния; Посейдонға – үш тісті найза; ал Плутонға – бас киім (кине). Плутон алған бас киім, болжам бойынша, сиқырлы көрінбейтін бас киім (aidos kyneê) болуы мүмкін, бірақ "Библиотека" оның Плутонға тиесілі екенін нақты айтқан жалғыз ежелгі дереккөз. "Көрінбейтін" мағынасындағы aidos және "Ад" сөздерінің арасындағы сөз ойыны, о дүниедегі билеушіге бас киімнің осылай аталған себебі деп есептеледі, себебі ешқандай ежелгі әңгімелерде оның оны қолданғаны немесе иеленгені туралы жазба жоқ. Кейінгі авторлар, мысалы, Рабле (16 ғасыр), бас киімді Плутонға жатқызады. Эразм оны "Орк бас киімі" деп атайды және оны өз шынайы табиғатын арамдықпен жасыратындарды бейнелеу үшін қолданылатын тілдік құрал ретінде сипаттайды. Фрэнсис Бэкон оның мақал-мәтел ретінде қолданылуын былай атап көрсетеді: "Плутонның бас киімі, ол саясаткерді көрінбейтін етеді, – кеңестегі құпиялылық және іске асырудағы шапшаңдық".

Бидент

Ежелгі замандағы әлемдегі түймелі әлемінің билеушісінің ешбір суретінде оны бидентпен (екі тісті шанышқы) көрсеткенін нақты айтуға болмайды, бірақ оның скипетрінің әшекейленген ұшы кейде бидент деп жаңылыс түсірілген болуы мүмкін. Рим әлемінде бидент (bi, "екі" + dent, "тіс") – егіншілік құралы болған. Ол сондай-ақ Юпитердің, Зевстің римдік баламасының және этрусктің Тиниясының қолданған үш түрлі найзағайдың бірін де бейнелейтін болған. Әлемдегі түймелі әлемінің билеушісі үш тісті немесе бидент ұстаған деген кейінгі түсінік, Сенеканың "Ашуланған Геркулес" ("Hercules Furens") атты туындысындағы бір жолға байланысты болуы мүмкін. Онда Плутонның римдік баламасы, әке Дис, Геракл Пилос қаласына шабуыл жасауға тырысқанда, үш тісті найзасын қолданып оны қуа жөнелтеді. Сенека Дисті "Тозақтық Юпитер" немесе "Жаман Юпитер" (жаман немесе жағымсыз белгілер беретін Юпитер, dirae) деп атайды, грек дәстүріндегідей, Плутон кейде "жер асты Зевсі" деп танылады. Тридент пен биденттің бір-бірімен алмастырылуы мүмкін екенін византиялық ғалымның бірі айтады, ол Посейдонның қолында бидент болғанын еске алады. Орта ғасырларда классикалық әлемдегі түймелі әлемінің кейіпкерлері шанышқымен суреттеле бастады. Ерте христиан жазушылары классикалық әлемдегі түймелі әлемін тозақпен, ал оның тұрғындарын демон немесе шайтан деп теңестірді. Ренессанс дәуірінде бидент Плутонның мінездемелік атрибутына айналды. 1517 жылы Рафаэльдің шеберханасында Вилла Фарнезина үшін салынған Купидон мен Психеяның үйлену тойын бейнелейтін төбелік суретте Плутон бидент ұстаған, оның жанында Кербер, ал Нептун тридент ұстаған күйінде бейнеленген. Бұл туындының ықпалымен Агостино Карраччи бастапқыда Плутонды 1592 жылғы "Плутон" картинасы үшін жасаған дайындық суретінде бидентпен бейнелеген, бірақ ақырында құдай өзінің ерекше кілтін ұстаған. Караваджоның "Юпитер, Нептун және Плутон" (шамамен 1597) картинасы, алхимиялық аллегорияға негізделген төбелік суретте, бидентті Нептун ұстап тұр.

Эугемеризм және латыншалау

Еугемердің теогониясында (б.з.д. 4 ғасыр) құдайлар өлшеулі билеушілер ретінде қарастырылды, олардың істері дәстүр арқылы мәңгі есте қалды. Ениус Еугемерді шамамен жүз жылдан кейін латын тіліне аударды, ал оның аудармасынан алынған бір бөлігі ерте христиан жазушысы Лактанций арқылы сақталды. Мұнда Сатурн (римдік Кронос) пен Опс, италиялық молшылық құдайы, Юпитер (грек Зевсі), Юнона (Гера), Нептун, Плутон және Глауканы дүниеге келтіреді. Ағасы Титан патшалықты өзіне талап етеді. Анасы Веста, олардың қарындастары Церера [Деметра] және Опс, Сатурнды ағасына мойын бұрмауға көндіреді. Титан Сатурннан көрінеу келмейтін, сондай-ақ анасы мен қарындастарының осылай тілегенін білгендіктен, патшалықты Сатурнға береді және онымен келісімге келеді: егер Сатурн ұл туса, оны өсірмейді. Бұл Титанның балаларына патшалықты қайтару үшін жасалды. Олар Сатурнның бірінші ұлын өлтіреді. Содан кейін Юпитер мен Юнона егіз болып дүниеге келеді. Юнона Сатурнға көрсетіледі, ал Юпитер жасырын түрде Вестаға беріліп, Сатурннан жасырылып өсіріледі. Сол сияқты, Сатурн білмейтін Опс Нептунды дүниеге келтіріп, жасырып қояды. Үшінші босануда Опс тағы екі егіз – Плутон мен Глауканы дүниеге келтіреді. (Плутон латын тілінде Dis pater; кейбіреулер оны Orcus деп атайды.) Сатурнға қызы Глаука көрсетіледі, ал ұлы Плутон жасырылып алынып кетеді. Глаука жас кезінде қайтыс болады. Міне, Юпитер мен оның бауырларының тегі осылай жазылған, және осылай қасиетті кітаптарда бізге жеткен. Осы теогонияда, Энний латын әдебиетіне енгізгендей, Сатурн, "Титан", Веста, Церера және Опс – бауырлар; Глаука – Плутонның егіз қарындасы және жасырын түрде жас қайтыс болады. Глаука деген атпен бірнеше мифологиялық тұлға бар; Плутонның қарындасы Цицеронның Диананың үш жағы туралы айтқан сөзіндегідей, тағы бір құпиялы Уписпен үшіншісін туған Глаука болуы мүмкін. Бұл Плутонның Боккаччо өзінің Genealogia Deorum Gentilium еңбегінде және Дантенің "Құдайлық комедиясын" түсіндіретін лекцияларында қолданған тегі. Сибиллалық Пікірлердің 3-кітабында, көбінесе біздің заманымыздың 2-ғасырына жатқан, Рея Додонадан өтіп бара жатқанда Плутонды дүниеге келтіреді, «Еуропа өзенінің су жолдары ағып, су теңізге құйылып, Пенеямен бірігеді. Бұл өзен Стигия өзені деп те аталады».

In the theogony of Euhemerus (4th century BC), the gods were treated as mortal rulers whose deeds were immortalized by tradition. Ennius translated Euhemerus into Latin about a hundred years later, and a passage from his version was in turn preserved by the early Christian writer Lactantius. Here the union of Saturn (the Roman equivalent of Cronus) and Ops, an Italic goddess of abundance, produces Jupiter (Greek Zeus), Juno (Hera), Neptune, Pluto, and Glauca:
Then Saturn took Ops to wife. Titan, the elder brother, demanded the kingship for himself. Vesta their mother, with their sisters Ceres [Demeter] and Ops, persuaded Saturn not to give way to his brother in the matter. Titan was less good looking than Saturn; for that reason, and also because he could see his mother and sisters working to have it so, he conceded the kingship to Saturn, and came to terms with him: if Saturn had a male child born to him, it would not be reared. This was done to secure reversion of the kingship to Titan's children. They then killed the first son that was born to Saturn. Next came twin children, Jupiter and Juno. Juno was given to Saturn to see while Jupiter was secretly removed and given to Vesta to be brought up without Saturn's knowledge. In the same way without Saturn knowing, Ops bore Neptune and hid him away. In her third labor Ops bore another set of twins, Pluto and Glauce. (Pluto in Latin is Dis pater; some call him Orcus.) Saturn was shown his daughter Glauce but his son Pluto was hidden and removed. Glauce then died young. That is the pedigree, as written, of Jupiter and his brothers; that is how it has been passed down to us in holy scripture. In this theogony, which Ennius introduced into Latin literature, Saturn, "Titan," Vesta, Ceres, and Ops are siblings; Glauca is the twin of Pluto and dies mysteriously young. There are several mythological figures named Glauca; the sister of Pluto may be the Glauca who in Cicero's account of the three aspects of Diana conceived the third with the equally mysterious Upis. This is the genealogy for Pluto that Boccaccio used in his Genealogia Deorum Gentilium and in his lectures explicating the Divine Comedy of Dante. In Book 3 of the Sibylline Oracles, dating mostly to the 2nd century AD, Rhea gives birth to Pluto as she passes by Dodona, "where the watery paths of the River Europus flowed, and the water ran into the sea, merged with the Peneius. This is also called the Stygian river."

Орфикалық және философиялық жүйелер

Орфикалық теогониялар белгілі бір алуантүрлілікпен ерекшеленеді, ал Орфикалық космология кейінгі кездегі ежелгі гностикалық теогонияларға әсер етті. Климент әдебиеті (4 ғасыр) Гесиодқа сүйене отырып, Плутонға ерекше рөл берген, Орфикалық ықпалы бар теогонияны сақтайды. Бастапқы элементтер реттелген, айналмалы күшпен біріккенде, олар генеративтік сфераны, «жұмыртқаны» құрады, одан алғашқы Орфикалық тұлға Фан дүниеге келді және әлем қалыптасты. Фанның босатылуы және оның әлем жұмыртқасының аспанды биігіне көтерілуі сферада қалған материяның салмағына қарай тұрақтануына себеп болды, нәтижесінде дәстүрлі теогониялардың үш бөліктен тұратын әлемі пайда болды: Оның төменгі бөлігі, ең ауыр элемент, төмен қарай батып, ауырлығы, салмағы және материяның көптігі (plêthos) үшін Плутон деп аталды. Бұл ауыр элемент жұмыртқаның ортаңғы бөлігінде бөлінгеннен кейін сулар бірігіп ағады, оларды Посейдон деп атайды. Ең таза және құнды элемент, от, жарқыраған табиғаты үшін (ζέουσα, zeousa) Зевс деп аталды. Ол тікелей ауаға көтеріліп, төмендегі ылғалда қалған, қазір Метис деп аталатын рухты өзіне тартады. Осы рух эфирдің шыңына жеткенде, Зевс оны жұтып қояды, ол өз кезегінде ақылдылықты (σύνεσις, sunesis), сондай-ақ Паллас деп аталды, тудырады. Осы шеберлікпен жасалған ақыл-ойымен эфирлік шебер бүкіл әлемді жаратады. Бұл әлемді ауа қоршап тұр, ол Зевстен, өте ыстық эфирден бастап жерге дейін созылады; бұл ауа Гера деп аталды. Бұл космогония Гесиодты аллегориялық тұрғыдан түсіндіреді, сондықтан ең ауыр элемент Жер емес, Плутонның төменгі әлемі ретінде қарастырылады. (Қазіргі геохимияда плутоний ең ауыр бастапқы элемент болып табылады.) Физикалық процестер мен құдайлық атаудың арақатынасын түсіну үшін этимологиялар қолданылады; Плутон осында плетосқа (молдыққа) байланыстырылған. Стоиктер жүйесінде Плутон ауаның төменгі аймағын білдірді, Сенеканың айтуынша (1 ғысымда), жан эфирге көтерілуге дейін бір түрлі тазартудан өтеді. Сенеканың замандасы Корнут стоик теологиясы үшін Плутонның атының дәстүрлі этимологиясын пайдаланды. Стоиктер сөздің формасы оның мағынасының бастапқы шындығын қамтиды деп сенді, ол уақыт өте келе бұзылуы немесе жасырылуы мүмкін. Корнуттың айтуынша, Плутон атауы «бай болу» деген мағынаны білдіретін ploutein сөзінен шыққан, себебі «барлық нәрсе жойылуға бейім, сондықтан ол соңында оған меншік ретінде тапсырылады». Пифагорлық және неоплатондық дәстүрлерде Плутон жандар тазаланатын аймақ ретінде бейнеленген, ол Ай (Персефона бейнеленген) мен Күннің арасында орналасқан. Неоплатондар кейде Элевсин құпияларын аспан құбылыстарының аңызы ретінде түсіндірді: Авторлар Серэраның Прозерпинаның анасы болғанын және Прозерпина бір күні ойнап жүргенде Плутон оны ұрлап кеткенін айтады. Оның анасы оны жанатын шамдармен іздеді, және Юпитер анасының қызын айдың он бес күніне ие болуына, ал Плутон қалған он бес күніне ие болуына шешім қабылдады. Бұл дегеніміз - Церера атауы Жерді білдіреді, ол жаратылыс мүмкіндігіне байланысты Церес деп аталады, өйткені барлық нәрсе одан жаратылған. Прозерпина дегеніміз - Ай, ал оның аты prope serpens («жақын жылану») дегенге ұқсас, өйткені ол басқа планеталарға қарағанда жерге жақын орналасқан. Ол жердің қызы деп аталады, өйткені оның құрамында басқа элементтерге қарағанда жер көбірек. Плутон дегеніміз - кейде Айды жабатын көлеңке.

The Orphic theogonies are notoriously varied, and Orphic cosmology influenced the varying Gnostic theogonies of late antiquity. Clementine literature (4th century AD) preserves a theogony with explicit Orphic influence that also draws on Hesiod, yielding a distinctive role for Pluto. When the primordial elements came together by orderly cyclonic force, they produced a generative sphere, the "egg" from which the primeval Orphic entity Phanes is born and the world is formed. The release of Phanes and his ascent to the heavenly top of the world egg causes the matter left in the sphere to settle in relation to weight, creating the tripartite world of the traditional theogonies:

Its lower part, the heaviest element, sinks downwards, and is called Pluto because of its gravity, weight, and great quantity (plêthos) of matter. After the separation of this heavy element in the middle part of the egg the waters flow together, which they call Poseidon. The purest and noblest element, the fire, is called Zeus, because its nature is glowing (ζέουσα, zeousa). It flies right up into the air, and draws up the spirit, now called Metis, that was left in the underlying moisture. And when this spirit has reached the summit of the ether, it is devoured by Zeus, who in his turn begets the intelligence (σύνεσις, sunesis), also called Pallas. And by this artistic intelligence the etherial artificer creates the whole world. This world is surrounded by the air, which extends from Zeus, the very hot ether, to the earth; this air is called Hera. This cosmogony interprets Hesiod allegorically, and so the heaviest element is identified not as the Earth, but as the netherworld of Pluto. (In modern geochemistry, plutonium is the heaviest primordial element.) Supposed etymologies are used to make sense of the relation of physical process to divine name; Plouton is here connected to plêthos (abundance). In the Stoic system, Pluto represented the lower region of the air, where according to Seneca (1st century AD) the soul underwent a kind of purgatory before ascending to the ether. Seneca's contemporary Cornutus made use of the traditional etymology of Pluto's name for Stoic theology. The Stoics believed that the form of a word contained the original truth of its meaning, which over time could become corrupted or obscured. Plouton derived from ploutein, "to be wealthy," Cornutus said, because "all things are corruptible and therefore are 'ultimately consigned to him as his property.'" Within the Pythagorean and Neoplatonic traditions, Pluto was allegorized as the region where souls are purified, located between the Moon (as represented by Persephone) and the Sun. Neoplatonists sometimes interpreted the Eleusinian Mysteries as a fabula of celestial phenomena:

Authors tell the fable that Ceres was Proserpina's mother, and that Proserpina while playing one day was kidnapped by Pluto. Her mother searched for her with lighted torches; and it was decreed by Jupiter that the mother should have her daughter for fifteen days in the month, but Pluto for the rest, the other fifteen. This is nothing but that the name Ceres is used to mean the earth, called Ceres on analogy with crees ('you may create'), for all things are created from her. By Proserpina is meant the moon, and her name is on analogy with prope serpens ('creeping near'), for she is moved nearer to the earth than the other planets. She is called earth's daughter, because her substance has more of earth in it than of the other elements. By Pluto is meant the shadow that sometimes obstructs the moon.

Плутоний

Гректік дәуірінде Плутоний атағы немесе эпитеті кейде басқа құдайлардың есімдеріне қосылады. Герметикалық корпуста Юпитер Плутоний «жер мен теңізді билейді, жанды және жеміс беретін өмірлік нәрселерді күтіп бағады». Птолемейлік Александрияда, арман болжау орнында Серапис Айон Плутониймен теңестірілді. Жиль Квиспел бұл бейне Орфик Фанның Александриядағы Митралық дінге енуінің нәтижесі деп болжады, және ол «қаланың мәңгілігін қамтамасыз етеді», онда 6 қаңтарда Коре ғибадатханасында Айонның дүниеге келуі тойланды. Латын тілінде Плутоний – бұл «Плутонға қатысты немесе Плутонның» деген мағына беретін сөйлемнің бір бөлігі.

Неоплатондық демиург

Неоплатонист Прокл (б.з. 5 ғасыры) Плутонды үшінші демиург деп есептеді, ол Посейдон немесе Гефестпен түрліше байланыстырылған ай асты демиург. Бұл идея Ренессанс неоплатонизмінде де кездеседі, мысалы, Марсилио Фичиноның (1433–99) космологиясында. Фичино өз пайдалануы үшін орфикалық мәтіндерді латын тіліне аударған. Фичино ай асты демиургін "шайтандық 'көп басты' софист, сиқыршы, бейнелер мен көріністер жасаушы, өзін және басқаларды түрлендіруші, болу және болмау жолымен ақын, патша Плутон" деп сипаттады. Плутонмен теңестірілген бұл демиургиялық бейне сонымен қатар "жанды тазартатын", махаббат пен ұрпақ сиқырына қадағалаушы және құдайлық икастикалық немесе нағыз еліктеу өнерін толықтырып, бірақ оны мазақтайтын керемет қарсы өнерді қолданатын тұлға болып табылады.

Христиандық

Кейінгі антик дәуіріндегі христиан жазушылары римдік және эллиндік діндердің бәсекелес құдайларын жоққа шығаруға тырысты, көбінесе оларды құдайлар емес, аңыздар мен культтік амалдар арқылы даңқталған адамдар деп қарастырып, эухемеризациялық тәсілді қолданды және осылайша оларды құлшынға лайық емес деп санады. Дегенмен, тозақтың құдайлары өз күштерін сақтап, Ібіліспен теңестіріліп, христиан апологеттері тарапынан зұлым күштер ретінде қарастырылды. Христиандардың хтондық құдайларға деген наразылығының бір себебі арена болды. Аренада құдайлардың киімдерін кигендер, олардың ішінде мәйіттерді шығарып алып жүретін "Плутон" да болды. Тертуллиан әдетте этрусктік Харун деп аталатын, балға ұстаған тұлғаны "Юпитердің інісі" деп атайды, яғни Аид/Плутон/Дис, бұл жер асты әлемінің осы тұрғындары арасындағы шекаралардың христиандық контексте нашарлағанын көрсетеді. Пруденций, діни дәстүрді сақтаушы Симмахқа қарсы поэтикалық күресінде аренаны Плутонның құрбандық тастағында (solvit ad aram / Plutonis fera vota) қатал серттер орындалатын орын ретінде сипаттайды, мұнда құлаған гладиаторлар Диске құрбандық болса, ал Харон олардың жанын төлем ретінде алып, жер асты Юпитерінің (Iovis infernalis) қуанышына бөленді.

Ортағасырлық және қайта өрлеу дәуірінің әдебиеті

Дантенің «Илаһи комедиясында» (1308–1321 жж.) Плутон тозақтың төртінші шеңберін басқарады, онда ашкөздер жазаланады. Атының итальянша нұсқасы – Плутон, кейбір зерттеушілер оны байлық құдайы Плутон ретінде қарастырады, ол өмірінде оны жинағандардың немесе ысырап еткендердің азабын басқарады. Данте Плутонды «үлкен жау» деп қарсы алады және «Папе Сатан, папе Сатан алеппе» деген мәшһүр сөздерді айтады. Осы кантоның көп бөлігі Фортунаның беру және алу қабілетіне арналған. Төртінші шеңберге кіру ақынның саяхатындағы төмен қарай бұрылысты білдіреді, ал ол және оның жетекшісі шеңберден өткеннен кейін Стигия батпағына жетеді, одан Дис қаласына (итальянша Дите) бара жатқанда өтеді. Данте Плутон мен Дисті нақты ажыратып көрсетуі, оның Плутонды атағанда Плутонды ойша ұстағанын көрсетеді. Дис қаласы – «Төменгі тозақтың цитаделі», оның қабырғаларында құлаған періштелер мен фуриялар күзетте тұрады. 16 ғасыр итальяндық ақыны Тассо өзінің «Иерусалимді босату» эпосында Плутонды таза шайтандық тұлға ретінде бейнелейді, онда «үлкен Дис, ұлы Плутон» «ең терең тозақта жатқан барлық шайтандармен» бірге шақырылады. Овидий мен Клавдианның ықпалымен Джеффри Чосер (1343–1400 жж.) ағылшын әдебиетінде Плутон мен Прозерпина (Персефонаның латынша аты) туралы мифті дамытты. Бұрынғы ортағасырлық авторлар сияқты, Чосер Плутонның патшалығын тозақпен байланыстырады, оны «қараңғы және төмен» деп сипаттайды. Бірақ Чосердің туындыларында Плутонның маңызды рөлі «Саудагердің әңгімесінде» көрінеді, онда Плутон «Фейридің патшасы» ретінде танылады. Анонимді «Сэр Орфео» романында (шамамен 1300 ж.) Плутон мен Прозерпина классикалық миф пен ертегілер әлемін біріктіретін фантастикалық әлемді билейді. Чосер олардың арасындағы жыныстық қақтығысты бейнелейді, бұл әңгіменің христиандық мағынасын күлдіреді, бұл Чосердің ең ашық жыныстық туындысы. Шотланд ақыны Уильям Данбар (шамамен 1503 ж.) Плутонды фольклорлық құбылыс ретінде сипаттайды, ол «жасыл плащтағы элдрич инкубус» ретінде Купидонның сарайында пайда болады. Классикалық әлемнің билеушісі Плутонның аты ағылшын әдебиетінде Артур Голдингтің Овидийдің «Метаморфозаларының» (1565 ж.) аудармасы арқылы бекітілді, ол Уильям Шекспирге, Кристофер Марлоуға және Эдмунд Спенсерге үлкен әсер етті. Голдинг Овидийдің Дисін Плутон деп аударады, бұл практика ағылшын аудармашылары арасында кең таралған, Джон Милтонның «Жоғалған рай» поэмасында латынша Дисті қолданғанына қарамастан. Христиандық көзқарас бойынша классикалық әлемнің тозаққа айналуы Голдингтің аудармасына әсер етті; мысалы, Овидийдің «teneбrosa sede tyrannus / exierat» («тиран [Дис] өзінің көлеңкелі патшалығынан шықты») деген сөзі «патшалықтың әміршісі өзінің қараңғы шұңқырын тастады» деп аударылды. Плутонның сарайы әдеби орта ретінде әртүрлі кейіпкерлерді біріктіре алады. Хьюн де Меридің 13 ғасырлық «Антихрист турнирі» поэмасында Плутон «классикалық құдайлар мен жартылай құдайлар, библиялық шайтандар және зұлым христиандар» қауымын билейді. 15 ғасырлық «Құдайлар жиналысы» аллегориясында құдайлар мен бейнелер «ортағасырлық аристократия сияқты киінген», «көлеңкелі торға» киінген және күкірт иісі келетін «үлкен Плутонның» «магнификалық» әлеміне енеді. Ренессанс кезеңінде классикалық антикалық бейнелер мен идеялар жаңа баспа құралдары арқылы және фестивальдердегі сахналық қойылымдар арқылы халық мәдениетіне енді. 1462 жылы Экс-ан-Прованстағы Fête Dieu мерекесінде Плутонды қоса алғанда, бірнеше классикалық құдайлардың кейіпкерлері костюмдері киінді, ал Плутон 1521 жылы Лондонда өткен жазғы күн кеші фестивалінде көрсетілген жеті сахнаның бірі болды. 15 ғасырда мифологиялық тақырып Орфейдің тозаққа түсуінен гөрі жиі сахнаға қойылды, Плутонның сарайы фантастикалық декорацияларға шабыт берді. Леонардо да Винчи айналмалы таудан тұратын декорацияны жобалады, ол ашылғанда Плутонның тозақтан шығуы көрінеді; сурет сақталған және қазіргі заманғы реконструкцияның негізі болды.

In Dante's Divine Comedy (written 1308–1321), Pluto presides over the fourth circle of Hell, to which the greedy are condemned. The Italian form of the name is Pluto, taken by some commentators to refer specifically to Plutus as the god of wealth who would preside over the torment of those who hoarded or squandered it in life. Dante's Pluto is greeted as "the great enemy" and utters the famously impenetrable line Papé Satàn, papé Satàn aleppe. Much of this Canto is devoted to the power of Fortuna to give and take away. Entrance into the fourth circle has marked a downward turn in the poet's journey, and the next landmark after he and his guide cross from the circle is the Stygian swamp, through which they pass on their way to the city of Dis (Italian Dite). Dante's clear distinction between Pluto and Dis suggests that he had Plutus in mind in naming the former. The city of Dis is the "citadel of Lower Hell" where the walls are garrisoned by fallen angels and Furies. Pluto is treated likewise as a purely Satanic figure by the 16th century Italian poet Tasso throughout his epic Jerusalem Delivered, in which "great Dis, great Pluto" is invoked in the company of "all ye devils that lie in deepest hell." Influenced by Ovid and Claudian, Geoffrey Chaucer (1343–1400) developed the myth of Pluto and Proserpina (the Latin name of Persephone) in English literature. Like earlier medieval writers, Chaucer identifies Pluto's realm with Hell as a place of condemnation and torment, and describes it as "derk and lowe" ("dark and low"). But Pluto's major appearance in the works of Chaucer comes as a character in "The Merchant's Tale," where Pluto is identified as the "Kyng of Fayerye" (Fairy King). As in the anonymous romance Sir Orfeo (ca. 1300), Pluto and Proserpina rule over a fantastical world that melds classical myth and fairyland. Chaucer has the couple engage in a comic battle of the sexes that undermines the Christian imagery in the tale, which is Chaucer's most sexually explicit. The Scottish poet William Dunbar ca. 1503 also described Pluto as a folkloric supernatural being, "the elrich incubus / in cloke of grene" ("the eldritch incubus in cloak of green"), who appears among the courtiers of Cupid. The name Pluto for the classical ruler of the underworld was further established in English literature by Arthur Golding, whose translation of Ovid's Metamorphoses (1565) was of great influence on William Shakespeare, Christopher Marlowe, and Edmund Spenser. Golding translates Ovid's Dis as Pluto, a practice that prevails among English translators, despite John Milton's use of the Latin Dis in Paradise Lost. The Christian perception of the classical underworld as Hell influenced Golding's translation practices; for instance, Ovid's tenebrosa sede tyrannus / exierat ("the tyrant [Dis] had gone out of his shadowy realm") becomes "the prince of fiends forsook his darksome hole". Pluto's court as a literary setting could bring together a motley assortment of characters. In Huon de Méry's 13th century poem "The Tournament of the Antichrist", Pluto rules over a congregation of "classical gods and demigods, biblical devils, and evil Christians." In the 15th century dream allegory The Assembly of Gods, the deities and personifications are "apparelled as medieval nobility" basking in the "magnyfycence" of their "lord Pluto," who is clad in a "smoky net" and reeking of sulphur. Throughout the Renaissance, images and ideas from classical antiquity entered popular culture through the new medium of print and through pageants and other public performances at festivals. The Fête Dieu at Aix en Provence in 1462 featured characters costumed as a number of classical deities, including Pluto, and Pluto was the subject of one of seven pageants presented as part of the 1521 Midsummer Eve festival in London. During the 15th century, no mythological theme was brought to the stage more often than Orpheus's descent, with the court of Pluto inspiring fantastical stagecraft. Leonardo da Vinci designed a set with a rotating mountain that opened up to reveal Pluto emerging from the underworld; the drawing survives and was the basis for a modern recreation.

Опера және балет

Батыр музыкант Орфейдің келінін қайтару үшін әлем астына түсуі және Плутон мен Просерпина сарайындағы өнері опера мен балет либреттоларын жазушылар мен композиторларға керемет материал сыйлады. Плутон басқа да классикалық әңгімелердегі әлем асты туралы туындыларда да кездеседі. Әншілік рөл ретінде Плутон көбінесе бас дауысына жазылады, дауыстың төмен диапазоны әлем астының тереңдігі мен салмағын көрсетеді, мысалы, Монтеверди мен Ринуччинидің «L'Orfeo» (1607) және «Il ballo delle ingrate» (1608) операларында. «Балло» атты балет түрінде Купидон махаббатқа мойын бұрмаған «қатал» әйелдерге иелік ету үшін Плутонды әлем астынан шақырады. Плутонның рөлі ерекше виртуоздық деп есептеледі, ал премьерадағы сыншы, оттан шыққандай болған кейіпкерді «көрінісімен қасиетті және қорқынышты, ақындар сипаттаған киімдермен, бірақ алтын мен зергерлік бұйымдармен салмақталған» деп сипаттады. Плутонның рөлі Перидің «Эвридика» (1600), Каччинидің «Эвридика» (1602), Россидің «Орфео» (1647), Честидің «Il pomo d'oro» (1668), Сартористің «Орфео» (1672), Луллидің «Альцеста, музыкалық трагедия» (1674), Шарпентьенің «Орфейдің әлем астына түсуі» (1686) камералық операсында басқа жазылған; Телеманның «Орфей» (1726) және Рамоның «Ипполит э Ариция» (1733). Луллидің «Прозерпина» (1680) операсында Плутон баритон болды, онда музыкалық сипаттаманы ерте пайдалану арқасында патшалық әлем асты жұбы арасындағы қақтығысты көрсететін дуэт бар. Орфей операларының ең танымалдарының бірі – Оффенбахтың «Аспан әлеміндегі Орфей» (1858) сатиралық операсы, онда тенор Плутон рөлін, шаруа Аристо (Аристай) кейпінде орындайды. Плутонның патшалығындағы көріністер Монтевердидің «L'Orfeo» операсында екі корнет, үш тромбон, фагот және регаль аспаптарымен белгіленген дәстүрлі «тозақтық» оркестрмен ұйымдастырылды. Плутон балетте де рөлде болды. Луллидің «Жеті планетаның балеті» (Каваллидің «Ercole amante» («Махаббатқа бой алдырған Геркулес») операсынан алынған) операсындағы аралық көріністе XIV Людовик өзі Плутон және басқа кейіпкерлер рөлінде биледі; бұл керемет сәтсіздікке ұшырады. Плутон Новеррдің жоғалған «Орфейдің әлем астына түсуі» (1760-шы жылдар) балетінде де пайда болды. Гаэтан Вестрис Флориан Деллердің «Орефео эд Эвридика» (1763) балетінде құдай рөлін биледі. Роберт Джоффридің хореографиясымен қойылған «Персефония» (1952) Андре Жидтің «қыстардың патшасы, тозақтың Плутоны» деген сөзіне негізделген.

The tragic descent of the hero musician Orpheus to the underworld to retrieve his bride, and his performance at the court of Pluto and Proserpina, offered compelling material for librettists and composers of opera (see List of Orphean operas) and ballet. Pluto also appears in works based on other classical myths of the underworld. As a singing role, Pluto is almost always written for a bass voice, with the low vocal range representing the depths and weight of the underworld, as in Monteverdi and Rinuccini's L'Orfeo (1607) and Il ballo delle ingrate (1608). In their ballo, a form of ballet with vocal numbers, Cupid invokes Pluto from the underworld to lay claim to "ungrateful" women who were immune to love. Pluto's part is considered particularly virtuosic, and a reviewer at the première described the character, who appeared as if from a blazing Inferno, as "formidable and awesome in sight, with garments as given him by poets, but burdened with gold and jewels." The role of Pluto is written for a bass in Peri's Euridice (1600); Caccini's Euridice (1602); Rossi's Orfeo (1647); Cesti's Il pomo d'oro (1668); Sartoris's Orfeo (1672); Lully's Alceste, a tragédie en musique (1674); Charpentier's chamber opera La descente d'Orphée aux enfers (1686); Telemann's Orpheus (1726); and Rameau's Hippolyte et Aricie (1733). Pluto was a baritone in Lully's Proserpine (1680), which includes a duo dramatizing the conflict between the royal underworld couple that is notable for its early use of musical characterization. Perhaps the most famous of the Orpheus operas is Offenbach's satiric Orpheus in the Underworld (1858), in which a tenor sings the role of Pluton, disguised in the giddily convoluted plotting as Aristée (Aristaeus), a farmer. Scenes set in Pluto's realm were orchestrated with instrumentation that became conventionally "hellish", established in Monteverdi's L'Orfeo as two cornets, three trombones, a bassoon, and a régale. Pluto has also been featured as a role in ballet. In Lully's "Ballet of Seven Planets'" interlude from Cavalli's opera Ercole amante ("Hercules in Love"), Louis XIV himself danced as Pluto and other characters; it was a spectacular flop. Pluto appeared in Noverre's lost La descente d'Orphée aux Enfers (1760s). Gaétan Vestris danced the role of the god in Florian Deller's Orefeo ed Euridice (1763). The Persephone choreographed by Robert Joffrey (1952) was based on André Gide's line "king of winters, the infernal Pluto."

Қазіргі әдебиет

Ренессанстан кейін, романтикалық дәуірде классикалық мифтерге қызығушылық қайта оянғанға дейін, ұрлау туралы мифке әдеби қызығушылық азайды. Дж. Г. Фрейзер және Джейн Эллен Харрисон сияқты мифографтардың еңбектері Виктория және Модернист жазушыларының мифтерді заманауи түсініктермен қайта жазуына көмектесті. "Тесс д'Урбервилл" (1891) романында Томас Харди Алек д'Урбервиллді "Плутон/Дис-тің әзіл-қалжыңдай пародиясы" ретінде бейнелейді, бұл әйелдердің "биологиялық көбею дөңгелегінде үздірілмейтін қиындыққа" тап болатын, ерлердің үстемдігіне тән Виктория дәуірінің соңғы кезеңіндегі мәдениеттің көрінісі. Д.Х.Лоуренстің "Жоғалған қыз" (1920) романында да ұқсас кейіпкер кездеседі, онда Цицио Альвинаның Персефонына Плутон рөлін ойнайды, "өлімге ұшыраған күйеу жігіті Плутон/Диспен байланыс арқылы бірден жойылып, тіріледі", бұл "қайта туудың ұлы жобасына кіріспе" болып табылады. Плутонның қараңғылығы – жаңарудың да, "аса қатал жоюдың" да бастауы. Лоуренс бұл тақырыпты басқа шығармаларында да көтеріп, "Бірінші леди Чаттерли" (1926, "Чаттерлидің күйеуі" романының алғашқы нұсқасы) кітабында Конни Чаттерли өзін Персефона ретінде сезініп, "Платонға қарағанда Плутонға үйленгенді артық көретінін" айтады, соның салдарынан өзінің қарапайым, ауылдық ойыншынына Плутон, ал философиямен әлек болатын күйеуіне Платон рөлін береді. Рик Риорданның жасөсперімдерге арналған "Олимп батырлары" фантастикалық сериясында Хейзел Левеск кейіпкері – байлық құдайы Плутонның қызы. Ол классикалық мифологиядан туған жеті кейіпкердің бірі.