Кіріспе

Италияда қолданылатын ойын карталары

Ойын карталары (италия тілінде: carte da gioco) Италияда 14 ғасырдың соңынан бері қолданылып келеді. 19 ғасырдың ортасына дейін Италия көптеген шағын тәуелсіз мемлекеттерден тұрған, бұл ойын карталарының әртүрлі аймақтық үлгілерінің дамуына себеп болды; "Италиялық оюлы карталар" әдетте тек Солтүстік-Шығыс Италиядан, бұрынғы Венеция Республикасы аумағынан шыққан карталарды білдіреді, олар негізінен Солтүстік Италия, Швейцарияның бір бөлігі, Далмация және Оңтүстік Черногорияда таралған. Италияның басқа аймақтарында дәстүрлі түрде испандық, француздық немесе неміс оюларының жергілікті түрлері қолданылады. Латын оюлы карталар сияқты, итальяндық және испандық карталарда қылыштар (шпада), кеселер (коппе), монеталар (денари) және топаз (бастони) пайдаланылады. Барлық итальяндық оюлы жинақтарда әр ою үшін үш беттік карта болады: фанте (Жақсы), кавалло (Атты) және ре (Патша), егер ол тарокко жинағы болмаса, онда кавалло мен ре арасына дона немесе королева (Кейу) қосылады. Танымал ойындар: Скопа, Брискола, Тресетте, Бестия және Сетте е меццо.

Тарих

Карта ойнау 1370 жылдары Мамлюк Мысырынан келді. Мамлюк карталарында тостаған, монета, қылыш және поло таяқтары қолданылған. Поло танылмаған спорт түрі болғандықтан, итальяндықтар оларды дуалға (сопақ) ауыстырды. Италия шағын мемлекеттер жиынтығы болғандықтан, әр аймақ өзінің ерекшеліктерін дамытты. Оңтүстік Италия испандық ықпалында болғандықтан, олардың карталары Испаниядағыларына ұқсас. Солтүстік Италиядағы костюмдер тік емес, иілісқан қылыштарды қолданды, ал олардың ұңғылары соқалардың орнына салтанатты таяқтардан жасалған. Қылыштар мен ұңғылар да испандықтарынан өзгеше қиылысады. Таро карталары 15 ғасырдың басында Солтүстік Италияда тұрақты козыр ретінде (trionfi) ойлап табылды. Италиялық костюмдер Италияның Солтүстігінен тыс жерлерде сирек кездеседі. Бірақ бұрын Милан карталарының негізінде жасалған Таро карталары, Марсель Таросы, 16 ғасырда Франция мен Швейцарияға, ал кейіннен 18 ғасырда Австрияға және Батыс Германияның бір бөлігіне тарады. 18 және 19 ғасырларда француздық костюмдердегі Таролармен ауыстырылғанша. Швейцарияның кейбір аймақтарында итальяндық костюмдердегі швейцариялық 1JJ Таросы әлі де ойындар үшін қолданылады. Венециялық «Траппола» ойыны солтүстікке қарай Германия, Австрия-Венгрия және Польшаға тарады, бірақ 20 ғасырдың ортасында жойылды. Грек тіліндегі «Τράπουλα» сөзі «Траппола» сөзінің транслитерациясы болып табылады.

Трентин, Брешане және Бергамаша

Бұл үш үлгі бір-біріне тығыз байланысты, өйткені олар бір-біріне жақын жерде қалыптасқан. Трентиндік үлгі ең көне сақталған итальяндық үлгі деп саналады және Брешане мен Бергамаше үлгілерінің бастауы болып табылады. Траппола карталары да осы үлгіден шыққан болуы мүмкін. Трентин карталары 40 немесе 52 картадан тұратын жиынтықтарда сатылады. Кіші жиынтықта 8-ден 10-ға дейінгі карталар жоқ. Үлкен жиынтықта екі жокер бар. Барлық патшалар таққа отырған және карталар екі жақты болмайды. Карталар тек бес түс қолданады: қара, ақ, қызыл, көк және сары, нәтижесінде беттік карталар көк, сары және қызыл шашта болады. Трентиндік карталарда сандар бар, бірақ олар әрқашан бұрышта орналаспайды. Бұл карталар төмендегі екеуінен енірек. Брессиандық жиынтық тек 52 картадан тұрады және екі жақты болмайды. Карталар көк және қоңыр түстерді қосып, сәл түстірек. Тек 7 және 9 қылыштар саналған және олар картаның суретінде (пиптерде) табылады. Толық 52 карталық Брессиандық жиынтық дәстүрлі жергілікті ойын – цицера бигия үшін қолданылады, Брискола және Скопа сияқты ойындар үшін стандартты итальяндық 40 карталық жиынтықты жасау үшін 8, 9 және 10 карталарын алып тастаудың баламасы ретінде. Бергамаше үлгісі тек 40 картадан тұратын жиынтықтарда болады. Олар екі жақты немесе екі басты, яғни оларды кері бұруға болады. Карталардың ешқайсысы саналмаған, кейіпкерлердің бет-әлпетіне түс қосылған.

Тревизан және триэстин

Тревизандық палуба, сондай-ақ Тревижан, Венециялық немесе Венето палубасы деп те аталады, 40 немесе 52 картадан тұратын жиынтықтарда келеді. Кіші жиынтықта 8-ден 10-ға дейінгі қатарлар жоқ, ал үлкенірек жиынтықта 54 картаға дейін екі жокер картасы болады. Суретті карталар екі жақты болып келеді, ал нүктелі карталардың бұрыштарында индекстері бар. Бұған тым жақын – Триест палубасы, ол 19 ғасырдың ортасында жасалған және бұрын 52 карталық жиынтықта қол жетімді болған, бірақ қазір тек 40 карталық палубалар сатылады. 8-ден 10-ға дейінгі қатарлар алынып тасталса да, суретті карталар әлі де 11-ден 13-ке дейін нөмірленген. Суретті карталар кері айналмалы, олардың әр жартысы картаны танитын ақ түсті таңбалау қорабымен бөлінген. Бұл – суретті және нүктелі карталары бұрышта болмаса да, нөмірленген жалғыз палуба. Осындай үлгі Хорватия жағалауында да кездеседі, бұл Венеция Республикасының Stato da Màr-мен сәйкес келеді.

Primiera Bolognese және Tarocco Bolognese

Болонья карталары екі жиынтықпен сатылады: 40 картадан тұратын Primiera Bolognese жиынтығы және 62 картадан тұратын Tarocco Bolognese жиынтығы. Primiera жиынтығы Primero сияқты стандартты ойындарға, ал Tarocco жиынтығы Tarocchini ойнауға қолданылады. Primiera жиынтығындағы карталар тузdan 7-ге дейін, жақсы жігіт, ат және патшаға дейін болады. Tarocco жиынтығындағы карталар 6-дан 10-ға дейін, жақсы жігіт, ат, ханшайым, патша және туз болады. Олардың ортақ дәрежелері өте ұқсас, бірақ толықтай бірдей емес. Tarocco жиынтығының козы карталары басқа таро жиынтықтарынан өзгеше. Онда 21 козы карта бар, бірақ олардың ішінде тек 5-тен 16-ға дейінгілері ғана нөмірленген, ал төменгі козы карталарының төртеуі тең дәрежеде саналады. Ақымақ немесе Багато – нөмірленбеген козы картасы және ең төменгі дәрежеде болып саналады. Барлық бейне карталары мен козы карталары екі жақты болып келеді. Dal Negro компаниясының Tarocco жиынтығына екі жокер кіреді, бірақ олар ешқандай Tarocchini ойынында қолданылмайды.

Тарокко Пьемонт және Швейцария 1JJ

Тарокко Пьемонт – Пьемонт аймағынан шыққан 78 картадан тұратын таро палубасы және Италиядағы ең көп таралған таро ойынына арналған палуба. Ол Марсель таросынан туындаған. Француздық белгілерін пайдаланатын дәстүрлі Пьемонтези палубасынан өзгеше, бұл таро палубасы итальяндық белгілерін қолданады. Ақымақ нөмірі 0-ге тең, бірақ ол козырь картасы емес. Козырь карталарының және көптеген пип карталарының үстінде қазіргі араб цифрлары (козырь карталары, кеселер және монеталар үшін) немесе рим цифрлары (қылыштар және таяқтар үшін) жазылған. Тұлғалы карталар мен козырь карталарын екі жаққа да бұрып қарауға болады. Дал Негро палубаларында таро ойынында қолданылмайтын екі жокер бар. Swiss 1JJ – Безансон таросынан тараған, Марсель таросының бір тармағы болып табылатын 78 картадан тұратын таро жиынтығы және Швейцарияның кейбір аймақтарында әлі де қолданылады. Италиялық белгілері болғанына қарамастан, козырь карталары француз немесе неміс тілінде жазылған. Оларды екі жаққа бұрып қарауға болмайды, ал козырь карталары мен пип карталары рим цифрларымен белгіленген. Романш тілінде сөйлейтіндер оларды Трокка ойнау үшін, ал неміс тілінде сөйлейтін швейцариялықтар Троггу ойнау үшін пайдаланады.

Ломбардия (Миланези), Генуэзи, Тоскана және Пьемонтези

Солтүстік-батыс Италияның аймақтық стильдері француздық жүрек (cuori), алмаз (quadri, сөзбе-сөз "шаршы"), пик (picche, "найза") және клуб (fiori, сөзбе-сөз "гүлдер") костюмдерін пайдаланады. Олар француз немесе халықаралық стандартты жиындардан ерекшеленеді, себебі оларда көбінесе жақтарындағы сандық белгілер болмайды және король (re немесе regio), королева (donna) және жоқер (Gobbo немесе Fante) үшін ерекше сот карталарына ие. Тоскана және Фиорентина ойын карталарында толық портретті бейнелейтін бір басты сот карталары бар, ал қалған үш стильде екі басты сот карталары кездеседі. Корольдерді жоқерлерден тәждерімен ажыратуға болады. Фиорентина карталары 40 данадан тұрады, өлшемдері 101 x 67 мм және егжей-тегжейлі дизайнға ие. Ал Тоскана карталары ұқсас, бірақ кішірек, өлшемдері 88 x 58 мм. Бұрынғы Тоскана үлгісі тәжсіз королеваларымен, соттардың киімдерінің аз безендірілуімен және қысқа жездел таяқ немесе шыбық ұстаған корольдерімен ерекшеленді. Пьемонт астарының карталарында костюм белгісінің айналасында әсем гүл шоғыры бейнеленген. Алғашқыда бұл жүрек асында болмаған, бірақ қазіргі жиындарда гүл шоғыры барлық төрт астың да суретіне қосылады. Genovesi жиыны (кейде Бельгиялық Генуя жиыны деп аталады) Италияның солтүстігіндегі Генуя қаласында және Лигурия аймағында қолданылады. Ол Бельгия жиынына өте ұқсас, бірақ бұрыштағы индексері жоқ және француздың ресми портретін еске түсіреді, жалғыз айырмашылық портреттердегі түс таңдауында. Ол бастапқыда испандық Нидерландтарда стандартты француз үлгісінің экспорттық нұсқасы ретінде жасалған.

Индустрия және бақыт

Industrie und Glück – Триест және Трентино-Альто-Адидже / Оңтүстік Тироль аймақтарында таро карталарымен ойналатын колода. Олар Австро-Венгрия империясында пайда болған және екінші козырь картасындағы неміс тіліндегі жазудан аталған.

Неполетан

Наполетан үлгісі Италияның оңтүстік және орталық бөлігінде өте кеңінен қолданылады. Оның бірнеше ерекше және сәйкес келетін карталары бар, соның ішінде үлкен мұрты бар гротеск маскасы бейнеленген 3 клуб, 5 қылыштағы шаруашылық қызметтерінің силуеттері, және 9 қылыштың (Cavallo) аттысы/кавалері мори ретінде бейнеленген, түбірегі бар және қисық қылыш ұстаған. Монеталардың туы екі ашық шеңберлі екі басты бүркіттен тұрады; ең төменгі шеңбер дәстүрлі түрде салық таңбасы үшін арналған.

Сардиния

Сардиния (Сарде) палубасы дизайны жағынан Испанияда қолданылатын палубаларға ең ұқсас, себебі Испания мен Сардинияның мәдени байланыстары Сардиния Италияның бір бөлігі болғанға дейін созылып келген. Сардиния карталарының жоғарғы сол жақ бұрыштарында кішкентай индекс сандары бар (Испания карталарындағыдай), бұл индекстер испан карталарындағы мәндерге сәйкес келеді (Жақсы, Ат және Патша испандық 48 карталық палуба бойынша 10, 11 және 12 деп белгіленген, тіпті Сардиния палубасында стандартты итальяндық 40 картадан ғана тұрса да). Монеталар туы басқа итальяндық палубалардағы ашық шеңберге қарағанда, астында салық таңбасы үшін орын бар үлкен алтын монетаны көрсететін жалғыз аймақтық итальяндық дизайн болып табылады. Сардиния тіліндегі тулардың атаулары да испандық әсерді көрсетеді – Куппас, Бастос және Испадалар сардиния және итальян тілінде бірдей мағынаны білдіреді, ал монеталар туы итальяндық Денари емес, Орос (испан тілінде "алтын" деген мағынаны білдіреді) деп аталады. Сол сияқты, итальяндық Фантеге қарағанда, Жақсы – Сутта (испанша Сота) деп аталады.

Пьяцентин

Пьяцентиндік үлгі – тағы бір испандық карточкалар жинағы. Карточкалар ұзын және тар болып келеді, әдетте 50 x 94 мм өлшемде. Бұрын бір жақты суреттелген, корольдық карточкалар 20-шы ғасырдың ортасынан бері көбінесе екі жақты суреттелген.