Кіріспе

"Еркін дактар" (Dacii liberi) – император Траянның дак соғыстарынан кейін (б.з. 101-106 жылдары) Рим империясының шегінен тыс қалған немесе одан көшіп кеткен дактарға кейбір қазіргі тарихшылар берген атау. Дио Кассиус оларды "жақын дактар" деген мағына беретін Дакой просорой (лат. Daci limitanei) деп атады. Дак халқы Балқан Рим провинцияларының шетінде, әсіресе Шығыс Карпат тауларында кем дегенде б.з. 340 жылына дейін өмір сүрді. Олар б.з. 120-272 жылдары Рим Дакиясына, ал Дакия провинциясы римдіктермен шамамен б.з. 275 жылы тасталғаннан кейін Дунайдың оңтүстігіндегі Рим империясына бірнеше шабуылдар жасады.

Дәстүрлі парадигма

Көптеген ғалымдардың пікірінше, еркін дактардың арасында Римнің жаулап алуынан қашқандар болды, олар римдіктер басып алған аймақтан кетіп қалды, ал кейбір дакиялық тайпалар сол аймақтан тыс жерде тұратын, атап айтқанда, Украинаның оңтүстік-батысы, Молдавия және Бессарабиядағы Костобоци және Карпи. Бұл қашқынтар осы жердегі тұрғындарға қосылған болуы мүмкін. Римдік Дакия провинциясына жақындығынан еркін дактар римдік мәдениетке сіңіп, латын тілін және римдік мәдениетті қабылдады делінеді. Осы мәдени сіңіруге қарамастан, қазіргі парадигма бойынша еркін дактар өздерінің жерін қайтарып алу үшін Рим провинциясына қайта-қайта шабуыл жасаған ирредентистер болды. Олар император Аврелиан 275 жылы Рим провинциясын тастап кеткенге дейін сәттілікке жете алмады. Осыдан кейін еркін дактар Рим провинциясын азат етіп, қалған романо-дактармен бірігіп, қазіргі румын халқының ата-бабасы болған латын тілінде сөйлейтін дако-римдік этносын құрды. Сонымен қатар, римдіктер Децебалдың патшалығының барлық бөлігін толығымен басып алмады деген пікір бар. Көптеген ғалымдардың пікірінше, оның шекаралары Птолемейдің «Географиясында» сипатталған: шығысында Сирет, оңтүстігінде Дунай, батысында Тибискум (Тимиш) және солтүстігінде Карпат таулары. Бірақ Рим провинциясының шығыс шекарасы 120 жылы Лимес Трансалутанус («Транс Олт шекарасы») деп белгіленді, бұл Алута (Олт) өзенінің шығысында орналасқан сызық, осылайша лимес пен Сирет өзені арасындағы Валахия жазығын провинцияның құрамына кіргізбеді. Трансильванияда римдік шекаралық бекіністердің орналасуы Карпат тауларының шығысы мен солтүстігінің Рим провинциясынан тыс қалғанын көрсетеді. Децебалдың патшалығының басылмаған бөліктерін негізінен этникалық дактар мекендеген болуы мүмкін, бірақ Птолемейдің мәліметінше, патшалықтың ең солтүстік бөлігі (солтүстік Карпаттар/Буковина) дактар емес тайпалармен – Анартестермен және Таурискілермен бөлісілді, олар, мүмкін, кельттер болған, ал германдық Бастарналар да осы аймақта кездеседі. Бірақ Рим провинциясының Трансильвания шекарасы мен Сирет арасындағы Децебал патшалығының басылмаған бөлігін сарматтар басқарғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ, яғни шығыс Карпат аймағында еркін дактар шоғырланған болуы мүмкін, және Римнің жаулап алуынан қашқан қашқын көпшілігі осы жерге келген болуы керек. Еркін дактар 214 және 218 жылдары Рим провинциясына басып кіргені және қиратқаны туралы хабарлар бар. Траяннан кейін бірнеше императорлар, 336 жылға дейін, «Дацикус Максимус» («Ұлы Дак») жеңіс атағын алды: Антонин Пий (157), Максимин I (238), Деций (250), Галлиен (257), Аврелиан (272) және Константин I Ұлы (336). Мұндай жеңіс атақтары әдетте жеңілген халықтарды көрсететіндіктен, «Дацикус Максимус» атағының қайталануы Рим провинциясынан тыс жерде этникалық дактардың жеткілікті саны болғанын көрсетеді. Римдік әскери гарнизонның тұрақты орналасуы, әдетте 2 легионнан және 40-тан астам қосымша полктан (барлығы шамамен 35 000 әскер, немесе императорлық армияның жалпы санының шамамен 10%) 106 және 275 жылдар аралығында Рим Дакиясына үнемі қауіп төндірді. Римдік Дакияға жасалған ірі және қиратушы шабуылдардың археологиялық дәлелдері бар: монеталардың жиынтықтары және римдік бекіністердің қирауы мен тасталуы туралы мәліметтер. Бұл оқиғалар императорлар «Дацикус Максимус» атағын алған кездермен сәйкес келеді, сондықтан осы шабуылдарға негізінен еркін дактар жауапты болды деп болжауға болады. 180 жылы император Коммод, 180 жылдан 192 жылға дейін билік еткен, өзінің жерінен жаулап алушы тайпалармен қуылған 12 000 «қоныс жасайтын дактарды» Рим провинциясына қабылдағанын жазды. Кейбір ғалымдар еркін дактардың Словакиядағы Пухов мәдениетімен және Карпат тауларының солтүстік-шығысындағы Липица мәдениетімен байланысты екенін айтады. Алайда, бұл мәдениеттерді этникалық дактармен сәйкестендіру даулы, өйткені бағытталған ғылым Пучовты кельт мәдениеті деп санайды. Басқа ғалымдар Липицаны кельт, герман немесе славян деп санайды. Қалай болғанда да, қазіргі археологиялық теорияға сәйкес, материалдық мәдениет этникалық тегін сенімді түрде дәлелдей алмайды. Алайда, Костобоци мен Карпиді этникалық дактар ретінде анықтау әлі де сенімді емес. Дактардан айырмашылығы, бұл екі тайпа да Птолемейге дейін Молдавияда кездеспеген (яғни шамамен 140 жылға дейін). Костобоци, Моммсеннің сөзіне сәйкес, Плиний Зейнеткер оларды сармат тайпасы ретінде жіктейді, ол оларды шамамен 60 жылы Танаис өзенінің (Оңтүстік Дон) маңында орналастырады, қазіргі Оңтүстік Ресейдегі сарматтардың орталық аймағында, Молдавиядан алыс. Сонымен қатар, «Дацикус Максимус» жеңіс атағымен қатар, императорлар Филипп Араб (247), Аврелиан (273) және Константин I (317/8) қолданған «Карпикус Максимус» атағы Карпидің Римдіктер тарапынан еркін дактардан этникалық жағынан ерекше саналғанын көрсетеді. Қазіргі парадигма да басқа жағынан сынға ұшырауы мүмкін. Провинциядан тыс жердегі халықтардың римдік мәдениетке сіңгендігі олардың дак емес көршілерінен артық екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ, өйткені олардың болуы мүмкін аймақтарының археологиялық қалдықтары Солтүстік Понт аймағындағы басқа Черняхов мәдениетінің орындарынан артық римдік әсерді көрсетпейді; сондай-ақ еркін дактар өздерінің ана тілінен бас тартып, латын тілінде сөйлей бастады деген дәлел де жоқ. 271-5 жылдары Рим императоры Аврелиан Рим Дакиясын эвакуациялауға шешім қабылдағанда, оның римдік тұрғындары көне деректерде Дунайдың оңтүстігіндегі Рим территориясы – Моэзия Инфериорына біржола көшірілгені туралы хабарлар бар. Бұл хабарларды кейбір қазіргі ғалымдар, негізінен археологиялық жағдайларға сүйене отырып, Рим провинциясының көптеген ауылдық тұрғындары және тіпті қалалық халқының бір бөлігі, римдік басқарумен немесе армиямен байланысы аз, қалғанын айтады. Алайда, романо-дак шаруаларын қалдыру эвакуацияның негізгі мақсатына қайшы келер еді, ол Дунайдың оңтүстігіндегі Рим провинцияларын, тұрғындары оба және шапқыншылықтардан қырылған, қайта толықтыру болды. Бұл терминнің мағынасы және ол Карпиге сілтеме жасай ма деген мәселеде көп дау бар. Алайда, ол дактарға сілтеме жасайды және ең болмаса Карпат дактарын білдіреді. Алайда, бұл терминнің сол кезде дактардың әлі де күшті күш екенін көрсететін сенімді дәлел екені белгісіз. Зосимус бір ғалымнан сенімсіз тарихшы ретінде қарастырылады және бір ғалым оны «Рим империясының барлық грек тарихшыларының ең нашары деп санауға лайық» деп сынаған, «тарихшының қате жазылған есімдерін тізімдеудің де мағынасы жоқ, тіпті оқиғалардың шатасуынан да». Зосимустың цитатасы 381 жылы дактардың ерекше этникалық топ ретінде әлі де бар екенін көрсетеді деп қабылданады.