Кіріспе
Леонард Бернштейннің музыкалық театрлық шығармасы (ресми түрде: MASS: Әншілер, ойыншылар және бишілерге арналған театрлық туынды) – Леонард Бернштейннің өзінің мәтінімен және Стивен Шварцтың қосымша мәтіні мен әндерімен жазған музыкалық театрлық туындысы. Жакелин Кеннединің тапсырысымен, ол 1971 жылдың 8 қыркүйегінде Морис Пересс басқарған және Альвин Эйлидің хореографиясымен тұсаукесерге ие болды. Mass 1973 жылы Еуропада алғаш рет көрсетілді, онда Джон Мосери Венадағы Йель симфониялық оркестрін басқарды. Бұл туынды католик шіркеуінің Триденттік мессасына негізделген. Құдайға арналған дұғалардың көп бөлігі латын тілінде орындалады, бірақ "Sanctus" бөлімінде еврей тілі де қолданылады. "Mass" туындысына Бернштейн, Стивен Шварц және Пол Саймон (ол "Халықтың жартысы" тропының алғашқы төрт тармағын жазған) жазған қосымша ағылшын тіліндегі мәтіндер де кіреді. Бұл туынды театр сахнасында қойылуы тиіс, бірақ стандартты концерттік ортада да орындалған. Бастапқы сыншылар пікірлері, соның ішінде The New York Times газетіндегі сын, көбінесе жағымсыз болды, бірақ Columbia Records компаниясының жазбасы өте жақсы сатылым көрсетті.
Mass (formally: MASS: A Theatre Piece for Singers, Players, and Dancers) is a musical theatre work composed by Leonard Bernstein with text by Bernstein and additional text and lyrics by Stephen Schwartz. Commissioned by Jacqueline Kennedy, it premiered on September 8, 1971, conducted by Maurice Peress and choreographed by Alvin Ailey. Mass premiered in Europe in 1973, with John Mauceri conducting the Yale Symphony Orchestra in Vienna. The work is based on the Tridentine Mass of the Catholic Church. The liturgical passages are sung mostly in Latin, though the "Sanctus" includes portions in Hebrew. Mass also includes additional texts in English written by Bernstein, Stephen Schwartz, and Paul Simon (who wrote the first quatrain of the trope "Half of the People"). The work is intended to be staged theatrically, but it has also been performed in a standard concert setting. Initial critical reception, including a review in The New York Times, was largely negative, but the Columbia Records recording of the work enjoyed excellent sales.
Жаратылыс
Масса тұжырымы үш көзден туындады: 1968 жылы Манхэттендегі Сент-Патрик соборында Роберт Ф. Кеннедидің қосылуында дирижерлік жасаған Бернштейннің тәжірибесі; 1970 жылы Венадағы Бетховеннің туылғанына 200 жыл толуы; және 1972 жылы Франко Зеффиреллинің «Күннің інісі, Айдың қарындасы» фильмі үшін жазған «Қарапайым ән» атты шағын шығармасы. Ол үш ай Леонард Коэнмен жұмыс істегеннен кейін бұл жобадан бас тартты. Пол Саймонға да «Күннің інісі, Айдың қарындасы» фильміне музыка мен мәтін жазу ұсынылды, бірақ ол да бас тартты. Дегенмен, ол бұл тапсырманы қарастырып жатқанда жазған төрт тармақты өлең кейін Бернштейнге оның Массасында пайдалану үшін ұсынылды.
Кейіпкерлер құрамы
Бастапқы актерлік құрамда Селебратор, үш хор және алтарь қызметшілері болды. Толық классикалық оркестр оркестр шұңқырында өнер көрсетті, ал сахнада музыканттар – рок-тобы мен марш-тобы – өнер көрсетіп, бір-бірімен өзара әрекеттесті. Селебратор – Туындының орталық кейіпкері, католик діни қызметкері, ол Мессаның рәсімін жүргізеді. Ресми хор – Сахнаның арт жағындағы хор биіктіктерінде латын тілінде Мессаның бөліктерін орындайтын аралас хор (SSAATTBB). Балалар хоры – Әр түрлі уақытта сахнаға кіріп, сахнадан шығып, жеке, антифон түрінде немесе Ресми хормен және Көше әншілерімен бірге орындалатын балалар хоры (SSAA). Көше әншілері – Сахнаның алдыңғы жағында, көбінесе Селебратор мен сахнадағы музыканттардың төңірегінде өнер көрсететін, қауымды (кейде музыканттарды) бейнелейтін әйелдер мен ерлерден құралған кең топ, олар Мессаның дұғаларына қатысады немесе осы дұғаларға қазіргі заманғы контексте қарсы шығады. Аколиттер – Селебраторға көмекшілер, Месса бойы билер орындайды және алтарьға көмек көрсетеді.
Қысқаша мазмұны
Әннің басталуында 4 бөлімді қарама-қарсы музыка жазылған. Нәтижесінде пайда болған даусы шығарған қақтығыс гитарамен және "Жай әнді" орындаған мерекелеушімен тоқтатылады. Бастапқыда кең ауқымды эклектизмге қарамастан (салқын джаз, марш түріндегі музыка, әлемдік музыка, лютерандық хорал және классикалық модернизмді еске түсіреді) барлық орындаушылар көрінетін үйлесімде және келісімде болады. Алайда, Құрбандық кезінде көше хоры Құдайдың қажеттігіне және Құрбандықтың рөліне күмән мен алаңдаушылық білдіре бастайды. Көше хоры латын тілінде ән салады, бірақ бір шумаққа жеткенде оны шағымға немесе өзімшіл мақтанға айналдырады; мысалы, "dona nobis pacem" (ағылшын тілінде: "бізге бейбітшілік бер") көше хорында "Бізге қазір бейбітшілік бер!" болып өзгереді. Осылайша Бернштейн әлеуметтік сынды және дұғаны біріктіріп, қарама-қарсы қояды. Көше хорының ашуы мен ызасы арта түседі, соның салдарынан әрбір келесі медитация одан да қиын болады. Пьесаның эмоционалдық шыңында хордың наразылығының күшейген даусы шығарған қақтығысы Дене мен Қанның (транссубстанциацияланған нан мен шараптың) көтерілуін үзеді. Мерекелеуші, ашуға толы күйде, әшекейлі айқыш сияқты монументке салынған қасиетті нан мен тостағанды жерге лақтырып жібереді. Бұл киелілікке қарсы жасалған әрекетке байланысты, актерлердің барлығы өлідей жерге құлайды, ал мерекелеуші жеке ән орындайды. Бұл ән хордың сенімсіздігін және оның өзінің сеніміндегі дағдарысты біріктіреді. Ол шаршаған сезінеді және бұрынғы сенімінің қайда кеткенін ойлайды. Әннің соңында ол да құлайды. (Құдайдың Киелі Рухы) сияқты, құс әуеніне ұқсас а капелла орындау қайта басталады (енді гобой емес, флейта), залдың әртүрлі бөлімінен жылдам қозғалып, ақырында бір анық нотада "қонады". Соғыс кезінде қатыспаған алтарьлық қызметкер Құдайға мадақ айтатын "Жай ән айтып, Құдайға ән шырқаймыз" әнін қайтадан орындайды. Бұл үш хордың сенімін қайта жаңғыртады, олар бірінен соң бірі алтарьлық қызметкерге қосылып, мадақтау әнін орындайды. Олар мерекелеушіге "Pax tecum" (Сендерге бейбітшілік болсын) дейді және Құдайдың батасын сұрап әнмен аяқтайды. Әннің соңғы сөздері: "Құрбандық аяқталды, бейбітшілікпен кете беріңдер".
Қозғалыстар
Жұмыстың орындалу реті төмендегідей.
Аспаптар
Бернштейн үлкен оркестр мен хорға арналған «Массаны» жазды, сонымен қатар сахнадағы топтарды (көше музыканттарын) да қосты. Бернштейн оркестрді екі бөлікке бөлді: скрипкалар, клавишті аспаптар және бірқатар соққы аспаптары оркестр шұңқырында, ал ағаш үскірік аспаптары, мырыш аспаптары, гитаралар, синтезаторлар және басқа да соққы аспаптары сахнада орналасқан. Аспаптар құрамы келесідей:
ФБР ескертуі
Федералдық тергеу бюросы Бернштейннің солшыл көзқарастарына байланысты оның ісі бойынша құжаттарды сақтап келді. 1971 жылдың жазында Бюро Ақ үйді латын тіліндегі мәтінде соғысқа қарсы хабарламалар болуы мүмкін екені туралы ескертті, егер президент Никсон премьераға қатысып, әдепті түрде қол шапалақтаса, бұл оған ұят келтіруі мүмкін еді. Бернштейннің мұндай қастандық жоспары туралы ақпарат баспасөзге сіңіп кетті. Гордон Лиддидің сөзіне сәйкес, Ақ үйдің кеңесшісі Джон Дин бұл туындының "әрине, соғысқа да, жүйеге де қарсы" екенін айтты. Нәтижесінде Никсон премьераға қатыспады; Никсон бұл шешімін баспасөзде Жаклин Кеннеди Онассиске деген құрмет ретінде түсіндірді, себебі ол ресми ашылудың "шын мәнінде оның кеші болуы керек" деп ойлады.
Басқа да маңызды қойылымдар
1972 жылдың шілдесінде Нью-Йорктегі Метрополитен опера театрында түпкілікті актерлердің көпшілігі қайтадан жиналды. Еуропалық премьерасы 1973 жылдың шілдесінде Венаның Концертхаусында Йель университетінің студенттері, Вена хоры және Йель симфониялық оркестрінің қатысуымен өтті. Маусери, композитордың Тэнглвудта оқыған шәкірті, сол кезде Йель университетінің профессоры және студенттік оркестрдің директоры болды. Ол 1972 жылдың күзінде Йельде композицияны дирижерлік етті, содан кейін композитор актерлер мен оркестрді шетелге алып кетуге шешім қабылдады. Бернштейннің Amberson Enterprises компаниясы өндірісті демеушілік етті, Кеннеди орталығының актерлерін шетелге алып кетуға байланысты кәсіподақ шектеулері болғандықтан, әуесқой орындаушыларды пайдаланды. Майкл Хьюм, The Washington Post газетінің музыка сыншысы Пол Хьюмнің ұлы, Салтанатты әншінің рөлін орындады. Кейін "Нью-Йорк Таймс" және "Вашингтон Пост" газеттерінің музыка сыншысы болған Тед Либби, телеактер Роберт Пикардо сияқты "Стрит хорының" мүшесі болды. Йель/Вена өндірісі Австрияның ORF телеарнасы арқылы түсірілді, режиссері – жанды музыка фильмдерінің танымал өндірушісі Брайан Лардж. Бүгінгі күнге дейін бұл қойылым бейнежазбада шығарылмаған, бірақ АҚШ-та PBS телеарнасы "Америкадағы театр" сериясында бірнеше рет көрсетті. PBS телеарнасының "Леонард Бернштейн: Нотаға ұмтылу" атты деректі фильмінің авторлары фильмнен үзінділерді пайдаланды, өйткені басқа жоғары сапалы түсірілімдер табылмады. Қойылымның дизайны, режиссурасы және атмосферасы 1960 және 1970 жылдардағы Godspell, Hair және Jesus Christ Superstar сияқты сахнада қарсы мәдениет тақырыптарын ұсыну үшін ұқсас анархиялық стильдерді қолданған дәуірдің рухын көрсетеді. 1974 жылдың 11 және 12 наурызында Флорида штатының Бока-Ратон қаласындағы Флорида Атлантик университетінде толыққанды сахналанған "Месса" қойылды. Ричард Райт режиссерлік еткен бұл Флоридадағы премьерада Роберт Терри Уидден Салтанатты әншінің рөлін орындады, ал хореографияны Шарон Брукс жасады. Бірінші британдық қойылым 1976 жылдың 16 мамырында Ковентри театрында Уорвик университетінің, Бирмингем қаласының симфониялық оркестрінің, Уорвик университетінің камералық хоры мен хорының, Саутхенд жігіттер хорының, Лондон хоралының, Cycles Dance Company би тобының, Cameron (поп-тобының), дирижер Рой Уэльстің, Роберт Карпентер Тернердің және продюсер Клайв Баркердің қатысуымен сахналанды. Рой Уэльс 1974 жылдың қарашасында Леонард Бернштейннен тікелей рұқсат алды, бұл британдық премьераны сахнаға қоюға, ал Бернштейн 1974 жылдың қазан айында Уорвик университетіне сапар жасаған кезде Рой Уэльс оның қатысуымен Чичестер псалмдарын орындады. Уэльс Чичестер псалмдарының алғашқы лондондық қойылымын 1966 жылдың 10 маусымында Корольдік музыка академиясының герцог залында өткізді. "Мессаның" Ковентридегі қойылымы келесі күні түнде Лондондағы алғашқы қойылыммен, Корольдік Альберт залында, 1976 жылдың 17 мамырында жалғасты, және бұл туралы Пауль Гриффитс "Файненшл Таймс" газетінде, ал Уильям Манн "Таймс" газетінде 1976 жылдың 18 мамырында жазды. Корольдік Альберт-холл премьерасының көптеген сын-пікірлері аралас болды, бірақ қойылым жоғары бағаланды. "Financial Times" газетінде Гриффитс былай деп жазды: "Осындай нашар материалды ескере отырып, бұл қойылым транссубстанциацияның кереметіне жақын болды. Бирмингем қаласының симфониялық оркестрінің ойнауы толық, батыл және күшті болды, сонымен қатар Уорвик университетінің хорының ән айтуы да керемет болды, оған үздік Саутхенд жігіттер хоры қосылды. Рой Уэльс өз әскерін өте жақсы даярлаған". 1981 жылы Кеннеди орталығы Том О'Хорганның режиссерлігімен және Джон Мосеридің дирижерлігімен 1981 жылдың 19 қыркүйегінде ("Кеннеди орталығынан тікелей эфирде") көрсетілген он жылдық мерейтойлық қойылымды ұйымдастырды. 1982 жылы Берлиндегі Deutschlandhalle театрында Бернштейннің шәкірті Дэвид Чарльз Абельдің дирижерлігімен, Вольфганг Вебердің режиссерлігімен және Уильям Мильедің хореографиясымен қойылым қойылды. Британдық премьерадан он жыл өткен соң Рой Уэльс 1986 жылдың 11 сәуірінде Квинсленд өнер орталығында Австралия премьерасын өткізді. Брисбен филармониясы, Брисбен хорелі, Квинсленд консерваториясының әншілері және Джонатан Уэлчпен бірге Джузеппе Сорбелло сахналады, би дизайнері Рут Габриэльдің хореографиясымен қойылымдар сыншылардан жоғары баға алды. 2000 жылы Рим-католик шіркеуінің 2000 жылдығына орай Ватиканда "Месса" қойылды. Бұл ерекше оқиғаға Рим папасы Иоанн Павел II де қатысты. 2002 жылдың 19 қарашасында Колледждік хор және Сент-Люканың оркестрі Роберт Бастың дирижерлігімен Нью-Йоркте қойылым қойды. Салтанатты әншінің рөлін Дуглас Вебстер орындады, ал жас әншінің рөлін Джеймс Бернетт Даннер орындады. Жеке орындаушылар қатарында Джеффри Блейсделл, Питер Бучи, Чарис Флиерманс, Д. Майкл Хит, Ян Хорват, Андре Маккормик, Уоррен Мур, Аника Нони Роуз, Лиз Куэлер және Лори Ривера болды. "Нью-Йорк Таймс" газетінде жазған Энтони Томмасини былай деп жазды: "Кері перспективада бұл тудырған қарсылықты түсіну қиын. Мәтін ашық түрде антиэлиталық және көбінесе сезімтал екенін мойындау керек. Бірақ 9/11-ден кейін, "Ағасынан жек көретін әркім де кісі өлтіруші" сияқты сөздер енді соншалықты мәңкілік емес сияқты көрінеді". Ол кейбір сәттерді мақтады, бірақ басқаларын "асығыс жұмыс" сияқты бағалады. Ол қойылымды мақтап, былай деді: "Көп жағынан "Месса" – адал дауыл, бірақ ол осы бейбіт заманның адамына тиді. Міне, Ленидің бәріне мән беруге тырысуы. Оны жақсы көруге болады". Иллинойс университеті Урбана-Шампейн қаласындағы Кранер өнер орталығында театр және би факультеттері мен Музыка мектебінің студенттерінің қатысуымен 2006 жылдың қазан айында Өнер және қолданбалы өнер колледжінің 75 жылдығына арналған гала-қойылым ұйымдастырылды. Рикардо Эррера Салтанатты әншінің рөлін орындады, қойылымды Джеймс Загер режиссерлік етті, Джон Дейгер хореографиясын жасады, ал Эдуардо Диазмуньос дирижерлік етті. Хорды Честер Алвес және Фред Штольцфус дайындады.