Кіріспе

Чайлд Роуленд ертегісі – Джозеф Джейкобс 1890 жылы жарық көрген «Ағылшын ертегілері» кітабында жазған, ал Роберт Джеймисон 1814 жылы жарық көрген бұрынғы нұсқасына негізделген ең танымал нұсқасы. Джеймисон тігіншіден естіген «шотланд балладасын» қайталайды. Джозеф Джейкобс өзінің нұсқасында Эльфленд королінің сарайын «Қара мұнара» деп атады, бұл түпнұсқа балладаның бір бөлігі емес. Бұл Шекспирдің «Лир патшасы» және Роберт Браунингтің «Чайлд Роланд Қара мұнараға келді» поэмасына сілтеме жасайды. Ол – Арне-Томпсон-Утер 312D типі, «Бауырмен құтқару».

Қысқаша мазмұны

Бұл оқиғада патшайымның төрт баласы (кейбір деректер бойынша Гвиневра), Чайлд Роуленд, оның екі үлкен ағасы және әпкесі Берд Эллен шіркеудің жанында доп ойнап жатысқандағы оқиға баяндалады. Роуленд допты шіркеудің үстіне тепті, ал Берд Эллен оны алуға барды, бірақ бейсалықта, шіркеуді «виддершинс» яғни күннің қозғалысына қарсы бағытта айналып, жоғалып кетті. Роуленд Мерлинге барып, әпкесінің не болғанын сұрады. Оған Эльфленд королі оны Қара мұнараға алып кеткені және оны тек христиан әлемінің ең батыл рыцарі ғана құтқара алатыны айтылды. Ең үлкен ағасы саяхатқа шығуға шешім қабылдады, ал Мерлин оған не істеу керектігін айтты. Ол қайтып оралмады, содан кейін ортаңғы ағасы да соңынан ерді, бірақ оның тағдыры да сондай болды. Соңында Чайлд Роуленд, әкесінің ешқашан сәтсіз соқпаған қылышын алып, жолға шықты. Мерлин оған бұйрық берді: ол әпкесін көретінше Эльфлендте кездесетін әркімнің басын шауып тастауы керек, және сол елде ештеңе жемеуі немесе ішпеуі керек. Роуленд бұйрыққа бағынып, ат бағып жүрген, сиыр бағып жүрген және тауық бағып жүрген адамдарды өлтірді, олар әпкесінің қайда екенін айтпады. Тауықшы әйел тек бір төбені үш рет «виддершинс» айналып өту керектігін және әр айналымда «Ашық, есік! Ашық, есік! Мен кірейін!» деу керектігін айтты. Ол нұсқауларды орындағаннан кейін төбеде есік ашылды, және Роуленд үлкен залға кірді, онда Эльфленд королінің сиқырымен әсер еткен Берд Эллен отырды. Ол оған Эльфлендке кірмеу керектігін айтты, өйткені кіргеннің бәріне бақытсыздық оқиды, соның ішінде Қара мұнарада тұтқынға алынған ағалары да, олар өлімге жуық жағдайда еді. Роуленд Мерлиннің сөздерін ұмытып, аштыққа ұшырап, әпкесінен тамақ сұрады. Ол оны ескерте алмады, сондықтан оған мойынсұнды. Соңғы сәтте Мерлиннің сөзі Роулендке еске түсті, ол тамақты лақтырып жіберді, сол кезде Эльфленд королі залға кірді. Роуленд патшамен соғысып, әкесінің қылышының көмегімен оны жеңіп, бағындырды. Патша одан рақым сұрады, ал Роуленд оған бауырларын босату шартымен рақым етті. Олар бірге үйге оралды, және Берд Эллен енді ешқашан шіркеуді «виддершинс» айналған жоқ. Ф. А. Стилдің «Ағылшын халық ертегілерінде» (алғаш рет 1918 жылы жарияланған, 2016 жылы Macmillan қайта басылым) берген нұсқасында, Роуленд Берд Хеленді немесе оның сиқырланған нұсқасын тапқанда, ол оған сөйлейді, ол Мерлиннің нұсқауларын еске түсіріп, оның басын кесіп алады, соның арқасында нағыз Берд Хелен қайта оралады. Осының себебінен екі үлкен ағасы да қайтып келмеді; олар оның басын кесуге батыл болмады және өздері де сиқырланды.

Тарих

Жозеф Джейкобстың нұсқасы 1814 жылы жарық көрген Роберт Джеймисонның «Солтүстік ежелгіліктерінің иллюстрациялары» атты еңбегіндегі нұсқасына негізделген. Джеймисон оны тігіншіден естіген. Джеймисон оқиғаны 1695 жылғы «Кемпе Визер» еңбегіндегі Росмер Халфманд туралы дания балладаларымен салыстырды. Росмер туралы үш баллада бар, ол алып немесе суқұйрық болып, қызды ұрлап, кейіннен оны ағасы құтқарады. Бірінші балладада кейіпкерлер Данияның леди Хиллерстің балалары, ал оның әпкесі Сване деп аталады. Екінші балладада басты кейіпкерлер – Роланд және Мақтаншақ Элин Лайл. Үшінші балладада батыр – Исландия патшасының ұлы Бала Аллер. Ағылшын Роландың айырмашылығы, дания балладаларының батыры әпкесін құтқару үшін хитролыққа жүгінеді, ал кейбір нұсқаларында олардың арасында туысқандық қарым-қатынас бар. Джеймисон бұл оқиғаны «Мерман мен Марстигтің қызы» балладасымен де салыстырды, онда мерман шіркеуден жас әйелді ұрлайды. Ағалары жоғалған әпкесін іздейтін басқа да оқиғалар «Ескі әйелдердің әңгімелері» мен Милтонның «Комус» шығармасында кездеседі.

Мәдениеттің әсері

Джейкобстың нұсқасынан бұрын «Чайлд Роуленд» туралы сілтеме «Король Лир» пьесасында және Роберт Браунингтің 1855 жылғы «Чайлд Роланд Dark Tower Came» поэмасында кездеседі. Браунингтің өлеңі Гордон Р. Диксонның аяқталмаған ғылыми-фантастикалық «Чайлд Цикл» (1959) және Стивен Кингтің «Қара мұнара» сериясы сияқты басқа да туындыларға шабыт берді. Джейкобстың ертегісі де бірқатар қазіргі заманғы туындыларға әсер еткен болуы мүмкін, бірақ оны Браунингтің өлеңінің қабылдануынан ажырату қиын. Лорд Дансанидің 1924 жылғы «Елфландия королінің қызы» романы осы оқиғамен көптеген ортақ белгілерге ие. Луис МакНейс «Чайлд Роуленд» оқиғасына негізделген «Қара мұнара» атты радиоспектакль жазды. Бұл пьеса алғаш рет 1946 жылғы 26 қаңтарда BBC Home Service (қазір Radio 4) арнасында эфирге шықты. Музыкасын Бенджамин Бриттен жазған. Алан Гарнер өзінің «Элидор» (1965) романы үшін осы ертегіді кеңінен пайдаланды, оны әңгімесінің бастауы ретінде қолданды. Андре Нортон өзінің «Солдаттар әлемі» (1967) романында бұл ертегіні қайта айтты. Ағылшын халық әншісі Мартин Карти 1982 жылғы «Out of the Cut» альбомында жарияланған «Jack Rowland» әні үшін ертегідің бейімделуін пайдаланды. Терри Пратчеттің «The Wee Free Men» (2003) романында Роланд де Чамсфанли есімді кейіпкер енгізіледі, ол Эльфтер патшайымымен ұрланады.

Кейінгі мәдениетте

Чилде Роландтың тарихы Харпер Лидің екінші кітабы « күзетші тұрғыз» (Go Set a Watchman) кітабында ерекше аталады. Онда 26 жастағы «Скаут» 1950-ші жылдардағы Оңтүстіктің жағдайы туралы түсіну үшін викториялық ғалым, өзінің ағасы Джек туралы білуге тырысады.