Кіріспе

Боливия мен Перудің түпкілікті халқы. Уру немесе Урос – Боливия мен Перудің жергілікті халқы. Олар Титикака көлінде, Пуно қаласының жанында, әлі де кеңейіп келе жатқан, шамамен 120 өздері жасаған, суда қалқып тұратын аралдар тобында өмір сүреді. Олар үш негізгі топқа бөлінеді: Уру Чипая, Уру Мурато және Уру Ируито. Уру Ируито әлі де Титикака көлінің боливиялық жағында және Десагуадеро өзенінде қоныстанды. Жергілікті уру халқының терісі көршілес аймара және кечуа халқынан қараңғырақ.

Тарих

Аңыз бойынша, уру тайпасы пукина тілінде сөйлейтін халықтың ұрпағы. Урулардың көпшілігі аймара және испан тілдеріне ауысқанмен, 2004 жылы екі адам әлі де Чипая тіліне жақын, жойылып бара жатқан уру тілінде сөйлеген. Урулар өздерін көл мен судың иелері деп есептейді. Аңызға сүйенсек, урулар өздерінің қаны қара екенін айтқан, себебі олар суықты сезінбейді. Олар тарихи түрде өздерін "лупихаки" – "күн ұлдары" деп атаған. Уру тілі жойылып бара жатқанмен, уру тайпасы өздерінің ерекшелігін және кейбір ежелгі дәстүрлерін сақтап келеді. Ірі аралдарда онға жуық отбасы тұрады, ал кішкентай аралдарда, ені отыз метр шамасында, тек екі-үш отбасы ғана тұрады. 1997 жылғы халық санауы бойынша уру тайпасының 2000-ға жуық ұрпағы тіркелді, бірақ аралдарда тұрып, оларды күтіп келе жатқандары бірнеше жүз ғана адам, ал көпшілігі материкке көшіп кеткен. Уру тайпасы қайтыс болғандарын материктегі арнайы зираттарға жерлейді. Әдетте, тамақ қыш ыдыстарда, ошақтарда пісіріледі, ал ошақтарды қамыс аралдарының тұтанбауы үшін жалпақ тастарға қояды. Табиғи қажеттіліктерді тазарту үшін негізгі аралдардың жанына қарапайым дәретханалары бар шағын "сұрын" аралдары орналастырылған. Жер астындағы тамырлар қалдықтарды сіңіріп алады. Көптеген аралдарда плиткамен жабылған төбесі, су жылытқыштары және ыстық су қайнатқышы бар стандартты душ үйі бар. Судағы үйлер көбінесе қамыстан салынған, кейбіреулерінің төбесі шифермен жабылған. Олардың көпшілігі жылу оқшауланбаған. Барлық үйлер ревматизмнің алдын алу үшін құрғақ қамыстың қосымша қабатының үстіне салынған.

Дәстүрлі өмір салты

Урустардың тамақтануының және дәрі-дәрмегінің көбісі аралдарды салу үшін пайдаланылған тотора қамысына байланысты. Қамысты тартқанда, ақ түбі көбінесе иод алу үшін желінеді, бұл қалқанша бездің үлкеюіне (зобқа) қарсы сақтайды. Қамыстың бұл ақ бөлігі чулло (аймара) деп аталады. Урулар тотора қамысын Перудегі Анд халқының аштық пен қатал климаттан құтылу үшін кока жапырағына сенгені сияқты пайдаланады. Ауырғанда, олар қамысты ауырған дене мүшесіне орайды. Ыстық болғанда, кейде қамыстың ақ бөлігін қолдарымен домалатып, жарып, маңдайларына қояды. Осы күйде ол қол тигізгенде өте салқын сезіледі. Қамыстың ақ бөлігі алкогольден кейінгі жағдайды (маскүнемдікті) жеңілдетуге де көмектеседі. Тотора қамысы – негізгі тағам көзі. Урулар қамыс гүлдерінен шай да дайындайды. Жергілікті тұрғындар арақа, қарақаш және сом балықтарын аулайды. 1940 жылы көлге Канададан форель, ал Аргентинадан король балығы әкелінді. Урулар теңіз гагаралары, үйректер және фламинголар сияқты құстарды аулайды және кішкентай аралдарда мал жаяды. Олар жыл сайын он аралға келетін көптеген туристерге арналған қолөнер бұйымдарын сататын дүкендер ашады. Материктегі Пуно қаласында тотора қамысын киноа және басқа да тағамдар сияқты қажетті өнімдерге айырбастайды.

Үй жануарлары

Уру халқы жергілікті жануарларды тамақ өндіру және басқа да мақсаттар үшін қолдануға үйреткен. Мысалы, балық аулайтын қара қаз (корморанттарды) аяқтарына жүн байлап, адамдарға жеуге балық аулату үшін тізгіндейді. Тағы бір жергілікті құс – ибис, жұмыртқа тудыру үшін үйретілген. Ибистер еті үшін сойылады. Қамысты аралдардағы егеуқұйрықтарды бақылау үшін Уру аралдықтары үй мысықтарын ұстайды. Кейбір аралдардың ішінде тоғандар да бар, олардың кейбіреулері үлкен балық аулау торларымен жабдықталған, бұл жергілікті аквакультураға нұсқау береді. Дегенмен, басым бөлігі балық Титикака көлінің кең аумағында ауланады.