Кіріспе

1788 жылғы Анжала заговор (Anjalaförbundet, ) – 1788–1790 жылдардағы Густав III-нің Ресей соғысын аяқтау мақсатымен наразы швед офицерлері жасаған жоспар. Финляндияны тәуелсіз мемлекет деп жариялау бастапқы қастандыққа кірмеген, бірақ қастандықтардың бірі, императрица Екатеринаға нота тапсырған Иоган Андерс Йейгерхорн Санкт-Петербургте мұндай мәлімдеме жасады.

Патшаға және оның соғысына қарсы ашудың көтерілуі

Соғыс нашар дайындалғандықтан және күтілген бастапқы табысқа қол жеткізілмегендіктен, Финляндияға орналасқан әскери шенділер арасында патшаға деген ашу-ыза күшейді. Олар 1713–21 жылдардағы қатал орыс басқыншылығының ("Ұлы апат") (фин тілінде Isoviha) және 1741–43 жылдардағы ("Кіші апат") (фин тілінде Pikkuviha) естелігін жақсы білген. Соғысты Швеция бастады, және көптеген, әсіресе ақсүйек офицерлердің пікірінше, бұл патшаның 1772 жылы парламенттің жалпы қабылдауымен қабылдаған Өкімет құралының айқын бұзушылығы болды. Соғыстың патшаның беделін арттыру және оның, көбінесе ақсүйек, қарсыластарының беделін төмендету мақсатымен басталғаны жасырын емес еді. Ашу-ызаға патшаның Санкт-Петербургтен келген дипломатиялық хабарламаларды таңдап айту арқылы соғыс жоспарларын қолдауға көндірген Кабинет мүшелері де себеп болды. 1743 жылдан бері Ресейдің бақылауында болған Хамина мен Савонлиннаны қоршауға алып, қайта басып алуға жасалған сәтсіз әрекеттер офицерлер арасында күшті қарсылықты тудырды, тіпті патшаның өзі бейбітшілік тілегені айтылды.

Ликкала жазбасы

Анжала заговорының басшылары 1788 жылғы 9 тамызда Ликкала ауылында швед генерал-майоры Карл Густав Армфельдт ден Йонгердің басшылығымен кездесті. Олар Ресей императрицасы Екатеринаға дипломатиялық нота жазды. Бұл Ликкала нотасында олар соғысқа наразы екендіктерін және Ресеймен соғысу Швецияның мүддесіне қайшы екендігін білдірді. Нотаның мақсаты – бейбітшілік мүмкіндігін зерттеу болды. Олар Ресейге Або келісіміне дейінгі ұлттық шекаралар негізінде бейбітшілік шарттарын ұсынды. Бұл жағдайда Ресей Карелияның бір бөлігін Швецияға қайтарып беруге тиіс еді. Нотаға Карл Густав Армфельдт, Йохан Андерс Йегерхорн, Йохан Хенрик Хастеско және тағы бес офицер қол қойды. Йегерхорн нотаны Ресейге жеткізуге міндетті болды, сондықтан ол әскери науқанды тастап, Санкт-Петербургке жол тартты.

Ресейде

Ягерхорн 12 тамызда Санкт-Петербургке келді және 15 тамызда Екатерина Ұлымен кездесуге мүмкіндік алды, сонда ол хатты табыстады. Ол сондай-ақ Финляндияның Швециядан бөлініп, Ресейдің қорғауына өтуге зор ықыласы бар екенін ауызша жеткізді. Алайда Екатерина оған жауап бермеді. Бірнеше күннен кейін Екатеринаның жазбаша жауабы келді, онда ол фин халқының ой-пікірін бағалайтынын, бірақ бұл үшін ресми және заңды түрде өкілдік ететін нысанда көбірек адамның қатысуы қажет екенін айтты. Сондай-ақ Ресейдің соғыста алған провинцияларын қайтарудың орынды еместігі туралы ауызша хабарланды. Ягерхорн 20 тамызда Санкт-Петербургтен кетіп, 23 тамызда әскерге қайта оралды. Әскер сол кезде Анжала қаласында орналасқан еді. Қастандықшылар Ресейдің жауабына көңілі тоймады, ал кейбіреулері Ягерхорнның Финляндияны Швециядан бөліп алу әрекетін сатқындық деп қарады.

"Анжала" заңы

Ягерхорн Петербургке келген кезде, «Анжала» актісі жарияланып, басылып шықты. Бұл акті Кими өзені жағасындағы Анжала сарайында жазылған. Ликкала нотасына сәйкес келетін актіге 113 офицер қол қойды, және онда мыналар көрсетілген:

§1. Ресеймен бейбіт келісім шаруасы жүргізілуі керек.
§2. Елдік Риксдаг шақырылуы тиіс.
§3. Үкіметтің негізгі заңы сақталуы керек.
§4. Орыс теңіз флоты швед және фин жағалауларын өртеп жібермеу үшін, соғыс тоқтату туралы келісім ізделуі керек. §5. Армия фронттан шығарылуы керек. §6. Актіге қол қойғандар мемлекет үшін барлығынан айнып, тіпті өз қанын да құрбан етуге дайын болды, және олар революция бастарға ниеттенген жоқ. Әскерге жіберілген қосымшада заговоршылар өз мақсаттарын кеңінен талқылады. Риксдаг шақырылуы керек еді, бірақ оған барлық офицерлер де қатысуы керек. Үкіметте белгілі бір өзгерістер жасалуы керек, корольдің жеке қаражаты бекітіліп, оны басып алуға болмайды, ал Швецияның құпия кеңесі 1720 жылғы Үкіметтің негізгі заңына сәйкес құрылуы керек. Сондай-ақ, Риксдаг белгілі бір жылдар сайын шақырылуы керек және 1766 жылғы баспасөз бостандығы заңы сақталуы керек екенін айтты. Олар сонымен қатар Нильс Хенрик Лильенспар басқаратын Стокгольмдегі полиция бюросын жабуды талап етті. Осыдан корольдік билікті сынаған және заговоршылар Швецияның бостандық дәуірінде болған үкімет түріне оралуды қалаған деген қорытынды жасауға болады. 25 тамызда корольдің тақтан бас тартуын талап ететін қосымша құжат таратылды. Алайда, пікірлер өзгерді, Ягерхорнның Санкт-Петербургтегі іс-әрекеттері және Швеция мен Финляндияны бөлу әрекеттері мемлекетке қарсы сатқындық деп есептелді, бұл қастандықтың күшіне нүке салды.

Нәтижелер

Финляндияда әскерімен бірге болған Густав III қалай әрекет ету керектігін білмей қалды, бірақ патшаның таңғалуына орай, Дания Швецияға соғыс жариялады. Оңтүстікте Данияға қарсы ашылған жаңа майдан патшаға Финляндиядан кетіп, Стокгольмге оралуға ыңғайлы жағдай жасады, бұл кері шегіну сияқты көрінбеді. Ол, ең алдымен, қала тұрғындары мен шаруалардың қолдауын алды, олардың екеуі де ақсүйектерден шыққан офицерлерді жек көретін. 1788 жылдың күзінде патша қастандық жасағандарды тұтқындауға бұйрық берді және халықтың қолдауымен 1789 жылғы Риксдагты шақырды, онда Одақ және қауіпсіздік туралы заң арқылы өз билігін арттыра алды. Екеуі Ресейге қашып кетті, тоғыз адам өлім жазасына кесілді, бірақ олардың ішінде тек Йохан Хенрик Хастеско ғана атқыланды, ал қалғандары жер аударылды немесе түрмеге қамалды. Фин ұлтының жеке екендігі туралы идея кейіннен Александр I Порвоо сеймінде, Швецияның шығыс бөлігінен Ресей империясының құрамына автономды Финляндия Ұлы Герцогтігін құрған кезде қайта жаңғырды.

Ұзақ мерзімді әсерлері

Густав патша Анжала заговорды өзінің беделін нығайту және қарсыластарының ықпалын әлсірету үшін швед Конституциясын қайта қарауды қолдауға пайдаланды деуге болады. Бірақ, ол соғыс кезінде де осы мақсатқа жеткен болуы мүмкін, тіпті Ресейге жасаған сәтсіз шабуылдан кейін де, Анжала заговорының қоғамдық пікірді күшейтуі болмағанда да, бұған қол жеткізе алатын еді. Демек, заговор тарихтағы нақты күштен гөрі, 18-ғасырдың соңындағы Швециядағы жағдайдың көрсеткіші ретінде маңыздырақ болуы мүмкін. Өз елінің игілігі үшін оқиғаны қолдаған әскери шенеуніктер үкімет пен жалпы халықтың айыптауынан одан да шеттеді. Сондықтан, мемлекеттік басшылық пен жетекші ақсүйектер (мемлекеттік қызметкерлер мен офицерлер) арасындағы қақтығыс, әсіресе Финляндияда, Анжала ісіне реакцияның нәтижесінде одан әрі ушықты, әсіресе үкіметтің реакциясы дәл осы себеппен қасақана жұмсақ болса. Бұл Финляндиядағы жетекші шведтердің Стокгольмнен Санкт-Петербургке адалдығын ауыстыруға деген ниеттерін күшейтті, соның салдарынан 1808/09 жылдары Швеция бөлінді. Анжалалықтарға қатысты халықтың және қоғамдық пікірдің сынды пікірлері Финляндиядағы көптеген орталарда Швецияның екі бөлігі арасындағы жарылыстың тағы бір белгісі ретінде қарастырылды. Еркіндік дәуірі әлемді өте тар көзқараспен қараған адамдарды билікке көтерді, бұл көзқарас, әрине, мемлекеттің шығыс шетіне жетпеді. Басқаша айтқанда, бұл Финляндияның 20-ғасырлық соғыстарына байланысты да айтылды, көптеген шведтер енді финдердің мүдделерін ескермейтін, Швеция үшін шығыс провинцияларының маңыздылығын, финдердің құрбандықтарын бағаламайтын сияқты көрінді. Алайда, заговор ресейліктерді одан әрі жігерлендіргенін естен шығармау керек, олар ғасыр бойы Швецияның ішкі және сыртқы саясатына ықпал етуге ұмтылып, енді Швецияның барлық шығыс провинцияларын басып алу мүмкіндігін көріп отыр, бұл Фин шығанағындағы Ресейдің жаңа астанасы Санкт-Петербургтің стратегиялық жағдайын едәуір жақсартар еді.

Финляндия мен Швецияда тарихи көзқарастар әртүрлі

Анжаладағы құйрықтарды бағалауда Швеция мен Финляндия арасында шамалы дағдырлы көзқарастар бар. Финляндияда бұл көбінесе ұлт құрудың маңызды кезеңі ретінде қарастырылады, және сепаратистік мәселе шамалы үлкейтілуі мүмкін, бұл құйрықтардың бейбітшілікке ұмтылу және саяси еркіндіктерді қайта орнату мақсатын көлеңкеге шығарады. Швецияда бұл құйрықтар әдетте зұлым патшаға қарсы түсінікті қарсылық ретінде қарастырылады, ол 1792 жылы өлтірілді, ал оның ұлы Густав IV Адольф 1809 жылы тақтан түсірілді, немесе балама ретінде, 1808/09 жылдары Финляндия болған жерді Ресейдің иеленуіне көмектесетін сатқыш швед мемлекеттік қызметкерлерінің алғыкөздігінің белгісі ретінде қарастырылады.