Кіріспе

Орталық Азия көптен бері бірнеше ірі және аймақтық державалардың мүдделеріне жақын орналасқандықтан геостратегиялық маңызға ие.

Стратегиялық география

Орталық Азия төрт тарихи билік ортасының арасында орналасқандықтан, оның артықшылықтары мен кемшіліктері болды. Орталық орналасқан жерінен барлық аймақтық державаларға сауда жолдары немесе шабуыл бағыттары ашылды. Екінші жағынан, тарихы бойы барлық жағынан шабуылға ұшырап, саяси фрагментацияға немесе билік вакуумына әкелді, себебі ол бірінен кейін бірі басқалардың үстемдігіне түсті. Солтүстікке қарай дала жылдам қозғалуға мүмкіндік берді – біріншіде гунндар мен моңғолдар сияқты көшпелі атты жауынгерлер, кейіннен ресейлік саудагерлер, соңында теміржолдармен қолдау алды. Ресей империясы шығысқа қарай кеңейгенде, жылы су порттарын іздеу үшін теңізге қарай Орталық Азияға қарай да түсті. КСРО солтүстіктегі үстемдігін нығайтып, Ауғанстанға дейін күшін таратпақ болды. Шығыстан Қытай империясының демографиялық және мәдени салмағы үнемі Орталық Азияға қарай итермеледі. Хан, Тан және Мин әулеттері Ферғана алқабы мен Тарым бассейнінің бір бөліктерін жаулап алды, ал Қытайдың кейінгі Цин әулеті осы аймақтағы қытай билігін консолидациялады. Қытай, әсіресе Ауғанстанда, Ресейдің аймақтағы үстемдігіне қарсы тұру үшін Орталық Азияға күшін таратты. Оңтүстік-шығыста Оңтүстік Азияның демографиялық және мәдени ықпалы Орталық Азияда, әсіресе Тибет, Хиндукуш және одан әрі сезіледі. Оңтүстік Азияның бірнеше тарихи әулеттері мен биліктері, әсіресе Инд өзені бойындағылар, Орталық Азияға қарай кеңейді. Кеңес Одағынан кейінгі кезеңде Оңтүстік Азиядағы Үндістан мен Пәкістан аймақтағы өз мүдделерін кеңейтті. Үндістанның Орталық Азияға күш тастау мүмкіндігі Пакистан арқылы географиялық түрде бөлінгендіктен және зайырлы Үндістан мен басым көпшілігі мұсылман Орталық Азия арасындағы мәдени айырмашылықтардан шектелді. Оңтүстік-батысқа қарай Таяу Шығыс елдері Орталық Азияның оңтүстік аймақтарына қарай кеңейді. Бірнеше парсы империялары Орталық Азияның бір бөліктерін жаулап алып, қайта басып алды; Ұлы Александрдың эллинистік империясы Орталық Азияға дейін жетті; екі араб ислам империясы аймақ бойынша маңызды ықпал етті; және қазіргі Иран мемлекеті де аймақ бойынша ықпалын таратты. Түркия, ортақ түркі этникалық идентитігі арқылы, аймақтағы байланыстарын және ықпалын біртіндеп арттырды. Сонымен қатар, Түркі кеңесіне Түркиямен бірге Орталық Азияның барлық түркі тілді мемлекеттері кіреді.

Стратегиялық орындары

Стратегиялық географиялық тұрғыдан алғанда, Орталық Азия Еуразия арқылы өтетін бірнеше маңызды жолдарға ие, оларды басып алушылар өздері бақылауға алып, пайдалануға ұмтылған.

Үлкен ойын

1813 жылдан 1907 жылға дейін Ресей империясы мен Ұлыбритания Орталық Азияны бақылау үшін стратегиялық бәсекеге түсті, бұл Ұлыбританияда "Ұлы ойын", ал Ресейде "Көлеңкелер турнирі" деп аталды. Британдық теңіз күші және Үндістан субконтинентіндегі базасы Орталық Азияға солтүстік-батыс бағытында жылжу үшін платформа болды, ал Ресей империясы аймаққа солтүстіктен енді. Екі держава ақырында Ауғанстанда кездесіп, бәсекелестік осы жерде өрбіді, бірақ екеуі де бір-бірімен соғысқа түспеді (Дюран сызығын қараңыз). Британдықтар Ресейдің Орталық Азияны бақылауға алуы Британияның субконтиненттегі иеліктеріне (Британдық Үндістанға) шабуыл жасау үшін қолайлы мүмкіндік тудырады деп қорқып, Ресейдің жылы су портына қол жеткізуіне ерекше алаңдады. Олар аймаққа бақылау орнату және Ресейдің бірте-бірте кеңеюіне қарсы тұру мақсатымен Бірінші және Екінші ағылшын-афған соғыстарын жүргізді. 1907 жылы британдықтар Ауғанстанды екі елдің ықпалына бөліп, болашақ дипломатиялық қарым-қатынастардың негізін қалаған ағылшын-орыс конвенциясына қол қойды.

Ортақ аймақ

Британдық географ және геосаясатшы Халфорд Дж. Маккиндер 1904 жылы Корольдік географиялық қоғам алдындағы "Тарихтың географиялық осі" атты сөйлесінде әлемнің осы аймағын "Хартленд" деп сипаттады. Бұл идея оның геостратегияға қосқан үлесінің негізіне айналды. Географиялық тұрғыдан алғанда, "Півот" Орталық Азияның барлық аумағын, сондай-ақ Иранның үлкен бөліктерін және Ресейді де қамтиды. "Хартлендті билеуші әлемді билейді; әлемді билеуші әлем аралдарын билейді." Географиялық піворт – Еуразия құрлығындағы теңізге шығу мүмкіндігі жоқ немесе өзендері мен жағалауы ішкі теңіздерге немесе мұзбен қапталған Солтүстік Мұзды мұхитқа құйылатын аймақ. Волга, Аму-Дарья және Сыр-Дарья көлдерге құяды, ал Обь, Енисей және Лена Арктикаға құяды. Тарым және Хелманд өзендері де мұхитқа құйылмайды. Маккиндер анықтаған аймақтың көп бөлігі далалық жер, арасында шөлдер мен таулар кездеседі. Далалық жерлердің жылдам қозғалуға қолайлы жағдайларын ескере отырып, Маккиндер шығыстан батысқа ат немесе түйемен жүретін көшпелі шапқыншылардың тарихи бейіміне назар салды. "Півоттың" Орталық Азияға қарай проекциясы бір жағынан Каспий теңізі мен Кавказ тауларымен, екінші жағынан Пакистаннан солтүстік-шығысқа қарай Моңғолия мен Оңтүстік Ресейге дейін созылатын тау тізбегімен шектеледі. Орталық Азияға оңтүстікке қарай жасалған бұл үшбұрышты проекция теңіз державаларына (негізінен Ұлыбритания, АҚШ, Жапония және Франция) қол жеткізуге қиын аймақтың бір бөлігі болды. Осы себепті, ол стратегиялық маңызды аймақ болып табылды, одан құрлықтағы күшті Еуразияның қалған бөлігіне теңіз күштерінің кедергісіз жобалауға болады.

Кеңес Одағының ыдырауы

1991 жылы Кеңес Одағының тарауы Орталық Азияда қайтадан саяси вакуум тудырды. Осының нәтижесінде пайда болған авторитарлық, бірақ әлсіз, бұрынғы кеңестік сателлит мемлекеттер Ресейдің ықпал аймағының бір бөлігі болып саналды, бірақ енді Ресей жаңа Орталық Азия мемлекеттерінде ықпал үшін көптеген бәсекелес елдердің біріне айналды. 1996 жылы Моңғолия да Ресейдің ықпалынан тәуелсіздігін жариялады. Сонымен қатар, Солтүстік Кавказдың Ресей республикасы – Чеченстан тәуелсіздік жариялады, бұл Ресейдің Бірінші және Екінші Чечен соғыстарында жеңіске жеткеніне әкелді. Геостратег және АҚШ-тың бұрынғы ұлттық қауіпсіздік кеңесшісі Збигнев Бжезинский 1997 жылы жарық көрген «Ұлы шахмат тақтасы» атты кітабында Орталық Азияны талдап, посткеңестік аймақты «Қара тесік», ал посткеңестік Орталық Азияны (Кавказ, бұрынғы КСР және Ауғанстанды) әсіресе «Еуразиялық Балқан» деп атады. Бұл аймақ – тұрақсыздық пен қақтығыстарға бейім, ұлттық санасы қалыптаспаған, біртегі емес, тарихи-мәдени ықпалдардың, тайпалық және рулық байланыстардың, діни ынтаның ошағы. Аймаққа ықпал етуге тырысатын елдер енді тек Ресеймен ғана шектелмейді, сонымен қатар Түркия, Иран, Қытай, Пәкістан, Үндістан және АҚШ та бар. Ресей Кавказ, Орталық Азия және бұрынғы КСР мемлекеттерінде саяси шешімдер қабылдауға ықпал етуді жалғастыруда. Осы елдердің кейбіреулері посткеңестік авторитарлық жүйелерінен бас тартып, Еуроодақ және НАТО сияқты батыстық ұйымдарға интеграцияланғандықтан, Ресейдің ықпалы азайды. Дегенмен, Ресей Кавказ бен Орталық Азиядағы ең ірі держава болып қала береді, әсіресе 2008 жылдың тамызында Грузияны жеңгені және Батыс елдерінің араласуы, сондай-ақ Мәскеу мен Орталық Азия мемлекеттері арасындағы көптеген көмірсутек келісімдері осыны көрсетеді. Қазақстан 2007 жылдан бері Орталық Азияға келген тікелей шетелдік инвестициялардың 78%-ын, ал 1991 жылдан бері келген инвестициялардың басым бөлігін қабылдады. Түркияның Орталық Азиядағы түркі халықтарымен этникалық және тілдік байланыстары бар, сонымен қатар Баку-Тбилиси-Джейхан мұнай құбырының Жерорта теңізіне және табиғи газ құбырларының (Оңтүстік Кавказ құбыры; Набукко құбыры) транзиттік маршруты ретінде маңызы зор. Иран, Орталық Азияның бір бөлігін бақылаған тарихи империялардың орталығы болғандықтан, аймақпен тарихи және мәдени байланыстарға ие, Каспий теңізінен Парсы шығанағына мұнай құбырын салуға тырысуда. Қытай Шанхай ынтымақтастық ұйымы, энергетикалық инвестициялар және сауда арқылы аймақтағы ықпалын күшейтуде. Геосаяси тұрақтандыру қажеттілігі және Ауғанстанға кеңестік әскерлер кірген кезден бастап Ауғанстанға ауған босқындары мен моджахедтердің көптеп келуіне байланысты, Пәкістан Ауғанстанның паштун шоғырланған аймақтарында Ауғанстан Талибаны сияқты ұйымдар арқылы едәуір ықпалға ие болды. Суық соғыс кезінде Пәкістанның стратегиялық орналасуы – Ұлы ойын кезіндегі британдық Радждың солтүстік-батыс шекарасы – АҚШ-қа Кеңес Одағымен стратегиялық теңдікті сақтау үшін, мысалы, Пешаварда орналасқан U-2 миссиялары және Ауғанстан джихадына қолдау көрсету үшін пайдаланылды. «Жол және белдеу» бастамасының маңызды бөлігі – Қытай-Пәкістан экономикалық дәлізі (CPEC) Қытайдың Синьцзян мен Пәкістанның Гилгит-Балтистан арасындағы Каракорум тас жолынан басталып, Балучистанның Гвадар портында аяқталады, бұл Қытайға Малакка бұғазы жабылатын жағдайда Араб теңізіне бару үшін балама құрлық жолын ұсынады, сондай-ақ Орталық Азия елдерін, мысалы Өзбекстан, Түрікменстан және Ауғанстанды Үнді мұхитының саудасымен байланыстыратын құбырлар мен транзиттік маршруттарды қамтиды. Ядролық қаруға ие және күшті дамып келе жатқан Үндістан аймақта, әсіресе мәдени жақындықтары бар Тибетте үлкен ықпалға ие. Сондай-ақ, Үндістан Қытайдың аймақтық күшіне қарсы салмақ ретінде қарастырылуда. Тәжікстандағы Фархор әуе базасы Үндістан әскерилеріне Оңтүстік Азиядағы рөлін кеңейтуге қажетті тереңдік пен ауқымды ұсынады және 2003-2004 жылдары ресми түрде жарияланған Үндістанның Орталық Азиядағы ықпалын күшейту саясатының нақты көрінісі болып табылады. АҚШ-тың аймақтағы әскери қатысуы да саяси процестерге белсенді әсер етеді, бірақ Қытай мен Ресейге қарағанда төмен деңгейде, олардың Орталық Азия мемлекеттерімен қарым-қатынасы жан-жақтырақ және Вашингтонның демократияны қолдау саясатынан айырмашылығы бар.

Терроризмге қарсы соғыс

АҚШ-тың терроризмге қарсы соғысы тұсында Орталық Азия қайтадан геостратегиялық есептеулердің орталығына айналды. Пәкістан Ауғанстандағы соғыс үшін көшпенді база ретінде қызмет еткені және аймақтағы «Әл-Қаида» операциялары туралы ақпарат бергені үшін «НАТО-ға қатыспайтын маңызды одақтас» мәртебесіне ие болды. «Әл-Қаидаға» пана және қолдау берген Ауғанстан, Мулла Омар мен Талибанның қорғауында болды, 2001 жылы АҚШ-тың басып алуына ұшырады, сондай-ақ қайта құру және есірткімен күрес жұмыстары жалғасуда. АҚШ әскери базалары Өзбекстан мен Қырғызстанда да орналастырылды (өзбектер кейіннен базасын кері тартып алды), бұл Ресей мен Қытайдың АҚШ-тың аймақтағы тұрақты әскери қатысуына алаңдаушылық білдіруіне себеп болды, осы орайда Орталық Азиямен байланысты үзу Американың ұзақ мерзімді қауіпсіздік мүдделеріне зиян келтіруі мүмкін деп есептелді. Сонымен қатар, АҚШ стратегиялық ойлауының жайлы болуы қажеттігі туралы ұсыныстар жасалды, бұл АҚШ-ты режимнің демеушісі ретінде қабылдаудан сақтау мақсатында болды. Бұл, терроризмге қарсы соғысқа сілтау ретінде пайдаланылған авторитаризмнің күшеюі арқылы іске асырылды.

Есірткі саудасы

Жібек жолы, бір кезде Орталық Азияға жібек саудасы арқылы гүлдену әкелген, қазір Ауғанстаннан Ресейге есірткі тасымалы үшін қолданылатын бағытқа айналды, бұл аймақтағы экономикалық, саяси және әлеуметтік мәселелерге себепкер болып отыр. Орталық Азиядағы есірткі саудасы мемлекеттердің әлсіздігі мен маңызды геостратегиялық орналасуының салдарынан күшейіп келеді. Есірткілерді ұстаудың аз көлемі (шамамен апиат ағынының 4 пайызы) Орталық Азия шекараларын реттеуде мемлекеттік биліктің жеткіліксіздігін, сондай-ақ лауазымды тұлғалардың жемқорлығын көрсетеді. Есірткі саудасының таралуы Орталық Азия мемлекеттерінің әлсіздігін одан әрі күшейтеді, аймақты тұрақсыздандырады, соғысқа бейімделген ислами топтардың науқандарын қаржыландырады, есірткіге тәуелділікті арттырады және ЖИТС/ҚЖСУ таралуына ықпал етеді. Орталық Азиядағы есірткі саудасының дамуының тағы бір маңызды факторы – аймақтың географиялық ерекшелігі. Орталық Азияның оңтүстік мемлекеттерінің үшеуі – Тәжікстан, Өзбекстан және Түрікменстан – әлемдегі героиннің 70 пайызын өндіретін Ауғанстанмен 3000 шақырымдай шекара бөліседі. Орталық Азияға келіп түсетін опиаттардың 99 пайызы Ауғанстаннан шығады. Кеңес Одағы Орталық Азия мемлекеттерін, көбінесе этникалық немесе топографиялық ерекшеліктерді ескермей құрды, осылайша оларды әлсіз қылды. Кеңес Одағының ыдырауымен, мағынасыз шекаралық демаркациялар, капиталистік экономикаға өту және тарихи мемлекеттіліктің болмауы Орталық Азия экономикасының құлдырауына, ал саяси жағдайдың хаостыққа ұшырауына әкелді. Аймақтағы мұқтаж адамдар пайда табу үшін есірткі саудасына қатысып, шекара бақылауының нашарлығынан пайдаланды. Есірткі аймақты бақылауға тырысатын ислами радикалды топтар мен соғыс лордтары үшін маңызды қаржы көзіне айналды және осылай болып қалуда. Халықаралық қауымдастық террористік деп санайтын бұл топтар өздерінің науқандарын қаржыландыру үшін есірткілерді пайдаланады. 2000 жылы Тәжікстанның ішкі істер министрінің орынбасары Абдурахим Кахаровтың айтуынша, "терроризм, ұйымдасқан қылмыс және есірткі саудасы – бір-бірімен байланысты проблемалар". Бұл IMU-ға Ауғанстан мен Тәжікстаннан есірткіні оңай тасымалдауға мүмкіндік берді. 2001 жылы АҚШ әскері оны таратқанға дейін IMU жиі тамыз айында, героин жиналымынан кейін Қырғызстан мен Өзбекстанға шағын шабуылдар жасады. IMU мемлекеттерде тұрақсыздық тудыру және құқық қорғау органдарын жаңылыстыру үшін шабуылдарды пайдаланды, соның арқасында жаңа героин өнімдерін оңай тасымалдауға мүмкіндік алды. UNODC бағалауынша, IMU аймақтағы героин ағынының 60 пайызын құрады. IMU-ның есірткі саудасына терең араласуы оның саяси және діни мақсаттарға қарағанда қылмыстық әрекеттерге көбірек назар аударғанын көрсетеді. Әскери топтардан басқа, Орталық Азиядағы есірткі саудасына барлық деңгейдегі мемлекеттік қызметкерлер де қатысады. Кеңес Одағынан кейінгі экономиканың құлдырауы көптеген аз жалақы алатын мемлекеттік қызметкерлерді жемқорлыққа итермелейді. Олар есірткі тасымалдаушыларға шекара арқылы есірткі тасымалдауға көз жұму үшін пара алады. Есірткі лордтарынан кек алу қорқынышы да төменгі деңгейдегі лауазымды тұлғалардың жемқорлығына себепші болады. Алайда, аймақтағы жемқорлық пассивті төмен деңгейдегі пара беруден мемлекеттік институттар мен жоғары лауазымды шенеуніктердің тікелей қатысуына дейін жетті. 2001 жылы Тәжікстанның Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы оның үкіметінің көптеген өкілдері есірткі саудасына қатысы бар екенін мойындады. Орталық Азия мемлекеттерінің үкіметтері есірткілерді ұстау деңгейі төмен, себебі шенеуніктер тұтқындауларды тек есірткіге қарсы күреске және саудаға мемлекеттік монополияны сақтау үшін пайдаланады. Мысалы, 2001 жылдан бері есірткі айналымы артқанмен, Өзбекстанда опиаттарды ұстау саны 3617 кг-нан 1298 кг-ға дейін төмендеді, ал героинді ұстау көлемі өзгеріссіз қалды. Заңсыз есірткі саудасы Орталық Азияда теріс әлеуметтік салдарға әкелді. 1990 жылдан бері аймақта есірткіге тәуелді адамдардың саны күрт өсті, себебі есірткі саудасы есірткілерді кеңінен қолжетімді етті, бұл өз кезегінде құнын төмендетіп, оны қолдануға ынталандырды.