Кіріспе

Ливандық конфессионалистік келісім – Ливандағы 1943 жылғы келісім.

Ұлттық келісім (الميثاق الوطني) – шиит, суннит және маронит басшылары арасындағы келіссөздерден кейін Ливанның көпконфессиялы мемлекет ретінде негізін қалаған, жазбаға түспеген келісім. 1943 жылдың жазында құрылған Ұлттық келісімді сол кездегі президент Бешара әл-Хури мен премьер-министр Риад әл-Солх жасады. Негізінен саяси элитаның мүдделеріне бағынған, маронит элитасы Ливанның христиан халқының дауысы болды, ал суннит элитасы мұсылман халқының дауысын білдірді. Келісім сонымен қатар Ливанның Франциядан тәуелсіздігін де бекітті. Келісімнің негізгі тармақтарында мыналар белгіленген: Ливандық марониттер батыстың араласуын қаламайды және Ливанның араб сипатын қабылдайды. Ливан мұсылмандары Сириямен және араб әлемімен бірігуге деген ұмтылыстарынан бас тартады. Республика Президенті мен Ливан Қарулы Күштерінің Бас қолбасшысы әрқашан маронит католигі болуы керек. Республика Премьер-министрі әрқашан сүннит мұсылман болуы керек. Парламент Спикері әрқашан шиит мұсылман болуы керек. Парламент Төрағасының орынбасары және Премьер-министрдің орынбасары әрқашан грек православтық христиан болуы керек. Қарулы Күштердің Бас штабының бастығы әрқашан друз болуы керек. Ливан Парламентінде христиандар мен мұсылмандардың (және друздардың) арақатынасы әрқашан 6:5 болуы керек. bar box |title= Ливандық христиандар 1989 жылғы Тайф келісімі Парламенттегі арақатынасты 1:1-ге өзгертті және маронит президентінің билігін азайтты; сонымен қатар, Парламент екі палаталы болады, діни қауымдастықтарды ұсыну үшін Сенат және сектанттық емес негізде сайланатын Депутаттар Палатасы құрылады. Екі палаталы Парламент құрылғаннан кейін Сенаттағы арақатынас қазіргі Парламенттегідей 1:1 христиан-мұсылман болады деп күтілуде, ал Сенат Төрағасы Ұлттық келісімнің талаптарына сәйкес друз болуы керек.

Ливанның тәуелсіздігіне ұмтылу

1922 жылы Сирия мен Ливан француз мандаты Францияға қазіргі Ливан мен Сирия үкіметін басқару құқығын берді, осылайша оларды бұрынғы Осман империясынан бөліп шығарды. Бұл екі мемлекеттің қауіпсіздігін қорғау және егемендігін сақтау үшін екі елде де француз әскерлерін орналастыруды көздеді, сонымен қатар мандатты қолдау үшін Ливан мен Сириядағы әскери жасақтар құрылды. Француз мандаты Францияға Ливан мен Сирияның инфрақұрылымына толық қол жеткізуге, олардың сыртқы қатынастарын толығымен бақылауға, екі елдегі ежелгі артефакттарды қазу және археологиялық зерттеулер жүргізуге билік берді. Екі елде де француз және араб тілдері ресми тілдер деп белгіленді. Сонымен қатар, Франция Ливан мен Сириядағы жағдай туралы жыл сайын Ұлттар Лигасына есеп беруі тиіс болды. Екі елге де осы шешімдері үшін қаржылық өтемақы төленеді деп уәде берілгенімен, Сирия мен Ливаннан күшті қарсылық болды. Ливанда, әсіресе, тәуелсіздікке қол жеткізуге дейін үкіметтің көптеген күш-жігері мен саясаттың өзі Франциядан тәуелсіздік алуға бағытталған болатын. Тәуелсіздікке жақындағанда, елдің мол діни алуандығына байланысты үкіметті тиімді ұйымдастырудың қиындығы айқын болды. Ұлттық келісім Ливанға жаңа тәуелсіздігін нығайтуға мүмкіндік берді, бірақ ол елдегі барлық діни топтарды толығымен қанағаттандырмады. Көптеген адамдар үшін бұл қажетті тәртіпті, бірлік сезімін және олардың өздерінің саяси мемлекетін сақтауға мүмкіндік беретін көпконфессиялық жүйені қамтамасыз етті.

1932 жылғы Ливан санағының әсері

1932 жылы француз мандатымен Ливан үкіметі халық санағын жүргізді, ол Ұлттық келісім арқылы тәуелсіздік алғаннан кейін Ливан үкіметі ішіндегі саяси өкілдікті анықтады. Санақ Ливанның әртүрлі діни ағымдарының үлесін анықтаумен қатар, иммигранттарды тіркеуге баса назар аударды, соның арқасында Ливан азаматтығы да белгіленді. Санақ нәтижесінде маронит христиандары 51% құрады, нәтижесінде Ұлттық келісімде президенттің міндетті түрде маронит христиандарынан болуы және парламентте христиандардың үлесі 6:5 арақатынасында болуы талап етілді. Санаққа қатысты бірнеше дау туды. Біріншісі, санақ Ливан азаматтығының нақты анықтамасын бермеді, оның орнына Осман империясының 1924 жылғы тамызда Ливан аумағында болуын азаматтыққа қатысты анықтамасын қолданды, ол соңғы тіркелген уақыт болды. Бұл санақ нәтижесінде алынған үлестердің халықтың демографиялық құрамына толық сәйкес келетініне кепілдік беруді қиындатты. Осы себепті, кейбір сарапшылар санақтың өзі әділ емес екенін, Ливанды Батыс Еуропалық-Америкалық одақтас христиан мемлекеті ретінде сақтау мақсатымен жасалғанын және қазіргі элиталардың билігін нығайтуға көмектескенін айтты. Бұл 1932 жылғы Ливан санағы Ұлттық келісімде белгіленген барлық үлестерді құруға негіз болғандықтан, Ливан үкіметінде маронит христиандарының билігін сақтау үшін маңызды рөл атқарды. Маронит христиандары француз үкіметімен және Ливандағы француз мүдделерімен тығыз байланыста болғандықтан, олардың кейінірек билікке келуі және Ливанның тәуелсіздігін қамтамасыз ететін Ұлттық келісімнің құрылуы француз мүдделерін қорғау мақсатында жасалғаны туралы алаңдаушылықтар туды.

Кіріспе және қабылдау

Ұлттық келісім алғаш рет 1943 жылдың 7 қазанында Риад Аль Соль өзінің министрлік мәлімдемесінде халыққа таныстырылды, бұл Ливанның батыс және шығыс әлемінен бөлек, ерекше ұлттық ерекшелігін көрсету әрекеті болды. Олар Ұлттық келісімді Ливанның түрлі дін өкілдері арасындағы ортақ сенімнің негізгі құралы ретінде бейнелеуді жөн көрді. Элита Ливанның тәуелсіздікке қол жеткізуінің жалғыз жолы осы келісім екенін, ал сунниттер Сириямен бірігуге наразы болса да, Ливанның араб сипаттамаларына ие болуы ең оңтайлы шешім екенін қайта-қайта айтты. Алайда, Ливан элитасы үшін бұл халықтың қолдауын қамтамасыз етуге кепілдік бермеді. Ливан халқы элитаның келісіміне сүйеніп, Ұлттық келісімді дереу қабылдайды деген болжам шындыққа жанаспады. Жалпы, келісімге қатысты наразылық даусы құрылғаннан бастап айтылып келді, бірақ олардың ешқайсысы үкіметке елеулі өзгеріс енгізе алмады. Бұл наразылық түрлі топтар арасында болғанымен, көптеген дін өкілдері қалыптасқан жүйені 1958 жылға дейін көтерді, сол кезде Ұлттық келісімге төнген қауіптер және басқа да саяси шиеленістер Ливандағы келісімнің бұзылуына әкелді.

Қозғалмаушылық

Ұлттық келісім қозғалмайтындыққа алып келді, бұл "шешім қабылдау және іске асырудағы әкімшілік тиімсіздікке" себеп болды деп саналады. Ливан тәуелсіздік алғаннан кейін демографиялық өзгерістер мен қалалану сияқты үлкен әлеуметтік өзгерістерді бастан өткерсе де, мемлекет әлеуметтік теңсіздік пен халықтың наразылығымен күресе алмады, себебі билікті бөлісудің қатаң формасы қоғамдағы өзгерістерге бейімделуге жеткіліксіз икемділік танытты. Билікті бөлісу қалыптасқаннан кейін, жүйе сақтау биліктегілердің саяси және экономикалық мүдделеріне айналды.

Сектанттық бөлінулер

Сонымен қатар, Ұлттық келісім билікті бөлісу арқылы қалыптасқан діни жікке бөлінуді институционалды ету арқылы одан әрі күшейтті деген пікір де бар. Саясаткерлер көбінесе діни қауымдарды ұсынушылар ретінде қарастырылды, нәтижесінде үкіметте тұжырымдамалық тұрақсыздыққа алып келді. "Ливан мемлекеттік идеясы, қаншалықты әлсіз болса да, бұрыннан бар діни ерекшеліктерді нығайтты".

Ливандық азаматтық соғыс

Ливанның әлсіз мемлекеттік құрылымы мен ұлттық біртүтастықтың жоқтығы, сондай-ақ бөлшектенген ұлттық топтары сыртқы факторларға осал болды. "Ұлттық келісімнің сыртқы көрінісі" "христиандық Батысқа" немесе "Исламдық араб әлеміне" қатысты бейтараптылықпен сипатталды. Мұндай ұстаным "өңірдегі күштер тепе-теңдігі өзгермейді" деген қате болжам дұрыс болғанша сақталуы мүмкін еді. Алайда, Ливан тәуелсіздік алғаннан кейін сыртқы орта күрт өзгерді. Атап айтқанда, мұсылмандар мен христиандардың саяси билік үшін күресінің күшеюі, араб-израиль соғысының жақын маңдағы зорлық-зомбылығы және сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптаулармен қатар, Ұлттық келісімнің күшіне екі қауіп төнді. Бұл жағдай Ливан азамат соғысына әкеп соқты. Нақтырақ айтқанда, Ұлттық келісімнің алғашқы бұзылуы Ливанның Эйзенхауэр доктринасы арқылы көмек қабылдауымен болды. Ұлттық келісімге екінші қауіп Мысыр-Сирия Біріккен Араб Республикасы мен жалпы арабтық науқаны Ливанды басқа араб елдерімен бірігуге және қосылуға итермелеген кезде туды. Бұл Ливанның аймақтағы басқа елдерден бөлек, тәуелсіз мемлекет ретінде танылуын қамтитын Ұлттық келісімнің бір бөлігіне қауіп төндірді. Жақын маңдағы зорлық-зомбылық пен Ұлттық келісімге қауіп-қатерге қоса, Ливан ішіндегі мұсылман және христиан секталары арасындағы шиеленіс те артты. Көптеген ірі топтар бөлшектеніп, кейбіреулері араб-израиль соғысынан қашқан палестиналық босқындармен бірікті, ал кейбіреулері солшыл топтарға қосылып, Ұлттық келісімге қарсы шықты. Ал кейбір топтар Ливан әскерінің араласуына алаңдады, сондай-ақ ұлттық тәртіпті сақтау және Ұлттық келісімді қолдауды мақұлдаған түрлі оңшыл ұйымдар да болды. Бұл маронит христиандарының Ливандағы француз мандатына ең жақын болғандығы туралы пікірмен нығайтылды. Сондықтан кейбіреулер Ұлттық келісімнің тәуелсіздікті жариялау сылтавымен француз мандаты кезіндегі статус-квоны сақтау мақсатымен жасалғанын сенді. Ұлттық келісімді қоршап тұрған тағы бір дау – оның конституциялық түзетулер арқылы жасалғаны, бірақ оның көптеген процестері мен талаптары нақты көрсетілмегендігі. Осы себепті, Ливан халқының демографиялық құрамы әрқашан маронит христиандарының басымдығымен сәйкес келмесе де, Ұлттық келісімдегі шарттардың қанша уақытқа созылуы керектігіне жазбаша мерзім белгіленбеген. Сонымен қатар, мемлекеттік пропорцияларды қалай іске асыру керектігін сипаттайтын нақты процестер жоқ. Шын мәнінде, Ұлттық келісім конституцияның басқа да ережелеріне қайшы келеді, онда әркім лайықтылығы мен біліктілігіне ғана сүйене отырып, кез келген лауазымға үміткер бола алады және діни көзқарасы ескерілмейді.