Кіріспе

Парламенттік демократиялық республика

Ливан – конфессионализмнің жалпы аясындағы парламенттік демократиялық республика болып табылады, бұл – ең жоғары лауазымдардың белгілі бір діни қауымдардың өкілдеріне пропорционалды түрде бөлінетін консоциациялылықтың бір түрі. Ливанның конституциясы халыққа өз үкіметін өзгерту құқығын береді. Алайда, 1970 жылдардың ортасынан бастап 1992 жылғы парламент сайлауына дейін Ливан азамат соғысы (1975–1990) саяси құқықтарды іске асыруға мүмкіндік бермеді. Конституцияға сәйкес, парламентке тікелей сайлау әр төрт жыл сайын өткізілуі тиіс, бірақ 2009 жылғы парламент сайлауынан кейін келесі сайлау 2018 жылға дейін өткізілмеді. Парламент өз кезегінде, президентті әр алты жыл сайын бір мерзімге сайлайды. Президент қайта сайлануға құқылы емес. Соңғы президент сайлауы 2016 жылы өтті. Президент пен парламент премьер-министрді тағайындайды. Саяси партиялар құрылуы мүмкін, олардың көпшілігі сектанттық мүдделерге негізделген. 2008 жылы Доха келісімі Ливан саясатына жаңа бағыт берді, оппозицияға Министрлер кабинетінде вето құқығы берілді және саяси билікті бөлуде діни конфессионализм бекітілді. Economist Intelligence Unit 2023 жылы Ливанның саяси жүйесін авторитарлық деп санайды.

Шолу

Марониттік католиктер мен друздар қазіргі Ливанды XVIII ғасырдың басында Ливан тауындағы Мутасаррифатеде «марониттік-друздық дуализм» деп аталатын билеуші және әлеуметтік жүйе арқылы құрды. 1943 жылдан кейінгі мемлекет пайда болғаннан бері және Осман халифатының жойылғаннан кейін ұлттық саясатты негізінен дәстүрлі аймақтық және діни көшбасшылардың салыстырмалы түрде шектеулі тобы анықтады. 1943 жылғы Ұлттық келісім – қазіргі Ливанның саяси негіздерін құрған жазбаша келісім – саяси билікті 1932 жылғы санаққа негізделген, негізінен конфессиялық жүйеге бөлді. 1990 жылға дейін парламенттегі орындар христиандар мен мұсылмандардың арақатынасы 6:5 болып бөлінген, содан кейін арақатынас теңестірілді. Мемлекеттік бюрократиядағы лауазымдар да осыған ұқсас негізде бөлінеді. Келісім сондай-ақ дәстүр бойынша діни бағыттар бойынша мемлекеттік лауазымдарды бөлуді қарастырды, биліктегі «үштік» ең жоғарғы үш лауазымы келесідей бөлінді: президент – маронит христиан; парламент спикері – шиит мұсылман; премьер-министр – сүннит мұсылман. Билікті бөлудің конфессиялық жүйесін өзгерту немесе жою үшін жасалған күш-жігер ондаған жылдар бойы Ливан саясатының орталық мәселесі болып келді. 1943 жылғы формула бойынша ең көп пайда көрген діни топтар оны сақтауға тырысты, ал өздерін кемсітушілікке ұшырағандар негізгі демографиялық деректерді жаңартып, оны қайта қарауға немесе толығымен жоюға тырысты. Дегенмен, Ұлттық келісімнің көптеген ережелері 1989 жылғы Тайф келісімінде заңдастырылды, бұл сектанттықты Ливанның саяси өмірінің маңызды элементі ретінде сақтап қалды. Тайф келісімінде біршама жұмсатылса да, Конституция президентке күшті және ықпалды орын береді. Президент Парламент қабылдаған заңдарды жариялауға, заңдардың орындалуын қамтамасыз ету үшін қосымша ережелерді шығаруға, келісімшарттарды келіссөздер жүргізу және бекітуге өкілетті. Парламент ересектер сайлауымен сайланады (сайлаудың көпшілік жасы 21 жас), әртүрлі конфессиялық топтар үшін көпшілік немесе «жеңімпаз бәрін алады» жүйесіне негізделген. Соңғы уақытта пропорционалды сайлауға көшуге тырысылып жатыр, бұл саяси топтардың мөлшерін нақтырақ бағалауға және азшылықтардың дауысын естуге мүмкіндік береді деп саналады. Депутаттардың көпшілігі Батыста белгілі саяси партияларды білдірмейді және ассамблеяда Батыс үлгісіндегі топтарды сирек құрайды. Саяси блоктар әдетте саяси ұқсастықтарға емес, конфессиялық және жергілікті мүдделерге немесе жеке/отбасылық адалдыққа негізделген. Парламент әдетте қаржылық мәселелерде маңызды рөл атқарады, өйткені ол салықтарды жинау және бюджетті қабылдау үшін жауапты. Сонымен қатар, ол министрлерді саяси мәселелер бойынша ресми түрде сұрау салу арқылы және сенімсіздік туралы пікірталас ұйымдастыру арқылы кабинетке саяси бақылау жасайды. Ливанның сот жүйесі Наполеон кодексіне негізделген. Сотта қазылар алқасы қолданылмайды. Ливандық сот жүйесі үш деңгейден тұрады: бірінші сатыдағы соттар, апелляциялық соттар және кассациялық сот. Сондай-ақ, өздерінің қоғамдастықтарындағы жеке мәртебе мәселелеріне, мысалы, неке, ажырасу және мұра сияқты мәселелерге қатысты заңдарға билік ететін діни соттар жүйесі бар. Ливандық саяси институттар көбінесе конфессиялық тұлғаға негізделген саясаттың екінші реттік рөлін атқарады. Билік иелері әлі күнге дейін жергілікті және парламенттік сайлауларда дауыс жинауда өз бетінше рөл атқарады. Дегенмен, тәуелсіздікке дейін тіпті бар болған отандық саяси партиялардың жанды панорамасы бар. Ең үлкендері діни сенімге негізделген. Еркін патриоттық қозғалысы, Катаеб партиясы, сондай-ақ Фаланга партиясы, Ұлттық блок, Ұлттық либералды партия, Ливандық күштер және (қазір заңсыз) кедрлер сақшыларының әрқайсысының христиандар арасында өз базасы бар. Амал мен Хезболла ұйымдасқан шииттердің негізгі бәсекелестері, ал ПСП (Прогрессивті Социалистік партия) – друздар партиясының жетекшісі. Шииттер мен друздар өздерінің басшыларына адалдық танытса, көптеген христиандық партиялар арасында ішкі жанжалдар көп. Сүнни партиялары саяси кандидаттарды ұсынудың стандартты құралы болып табылмайды және Ливан шекарасынан тыс, жалпы қоғам үшін маңызды мәселелерге назар аударуға бейім. Ливанның сүнни партияларына Хизб-ут Тахрир, Болашақ қозғалысы, Тәуелсіз Насеристік ұйым (ИНО), Аль Тавхид және Ахбаш кіреді. Жоғарыда аталған дәстүрлі конфессиялық партиялардан басқа, жаңа зайырлы партиялар пайда болды, олардың ішінде Сабаа және Ливан партиясы Ливан саясатында зайырлылық және шынайы демократиялық қоғамға қарай жаңа үрдісті көрсетеді. Отандық партиялардан басқа, 1960 жылдары және азамат соғысы кезеңі бойында белсенді болған пан-арабтық зайырлы партияларының (Баас партиялары, социалистік және коммунистік партиялар) филиалдары да бар. Мұсылман және христиандық партиялар арасында мемлекеттік істерде діннің рөлі туралы пікірталас бар. Әртүрлі секталық топтардың діни лидерлері арасында саяси белсенділік өте жоғары. Діни, саяси және партиялық лидерлер мен топтардың лауазым мен билік үшін күресі Ливан саясатының өте күрделі суретін жасайды. Бұрынғыда бұл жүйе тиімді демократияны құруға мүмкіндік берді. Соңғы он жылдағы оқиғалар мен демографиялық үрдістер мұсылман-христиан-друз арақатынасын бұзып, әлеуметтік спектрде үлкен жікке алып келді. Саяси партияларда, тұру орындарында, мектептерде, БАҚ-та, тіпті жұмыс орындарында секталық шекаралардан тыс тұрақты өзара әрекеттесудің жетіспеушілігі пікір алмасуға және түсіністікке кедеріл келтіреді. Барлық тараптар саяси жүйені реформалауды талап етіп отыр. Кейбір христиандар үкіметтің саяси және әкімшілік децентрализациясын, мұсылман және христиан секторлары конфедерация шеңберінде жұмыс істейтінін жақтады. Мұсылмандар көбінесе халықтың үлкен үлесіне сәйкес келетін күшейтілген билік үлесімен біртұтас, орталық үкіметті қалайды. Тайф келісімінің реформалары осы бағытта жүрді, бірақ толыққанды жүзеге аспады. Палестиналық бежендер, басым түрінде сүннит мұсылмандар, олардың саны 160 000 мен 225 000 арасында екені бағаланады, отандық саяси аренада белсенді емес. 3 қыркүйек 2004 ж. Ливан Парламенті президент Эмиль Лахудтың алты жылдық мерзімін (аяқталуға айналып келе жатқан) тағы үш жылға ұзарту үшін 96–29 дауыспен конституцияны өзгертуге дауыс берді. Бұл қадам Ливан аумағында үлкен әскери күш сақтап тұрған Сирия тарапынан қолдау тапты. Бұрынғы премьер-министр Рафик Харири 2005 жылдың ақпанында қаза болды. 2005 жылдың сәуір айында Сирия әскерлерінің шығарылуынан кейін Ливан 29 мамырдан 19 маусымға дейін төрт кезеңде парламенттік сайлау өткізді. Сирия әскери күштерінің қатысусыз өткен 33 жылдың алғашқы сайлауы Рафик Харири шейітінің тізіміне кірген төрттік одақ жеңіске жетті, бұл Ливан саясатына Сирияның үстемдігіне қарсы жаңадан құрылған бірнеше партиялар мен ұйымдардың коалициясы болды. 2015 жылдың қаңтарында Экономист Интеллект Юнит 2014 жылғы Демократия индексі бойынша Ливанды Ближгі Шығыста екінші және әлем бойынша 167 елдің 98-інші орнында екенін көрсететін есеп жариялады. Индекс елдерді сайлау процестері, плюрализм, үкімет функциялары, саяси қатысу, саяси мәдениет және негізгі бостандықтар бойынша бағалайды. 2019 жылдың қазанынан бастап үкіметке қарсы жаппай наразылықтар болып өтті. 2020 жылдың тамызында Бейрутте болған жарылыс кемінде 204 адамның өмірін қиды және кемінде 3 миллиард АҚШ долларына мүліктік зиян келтірді. Жарылыстан кейін және үкіметке қарсы наразылықтардан кейін премьер-министр мен оның кабинеті отставкаға кетті. 2022 жылдың мамырында Ливан ауыр экономикалық дағдарыс салдарынан құлаудың алдында тұрғаннан кейін алғашқы сайлауын өткізді. Ливанның дағдарысы соншалықты ауыр болды, 80-нен астам адам...

Президент

Ливан күшті жартылай президенттік жүйеде жұмыс істейді. Бұл жүйе бірегей, себебі ол президентке кең ауқымды тәуелсіз шешім қабылдау құқығын береді, оны Парламент алдында жауапты емес етеді (мемлекетке қарсы қылмыс жасаса басқа), бірақ оны Парламент сайлайды. Президенттің премьер-министрді тағайындау және оны кез келген уақытта қызметтен босату құқығы бар (депутаттар палатасының араласуынсыз, олар президентті отставкаға кете беруге мәжбүрлей алады). Сонымен қатар, президент үкімет құруға (кейін Парламенттен сенім дауысы алу қажет) және қалаған кезде оны таратуға құқылы. Осылайша, Ливан Франция сияқты премьер-президенттік жүйеге емес, президенттік-парламенттік жүйеге жатады, себебі президент өзіне ұнамайтын премьер-министрмен бірге жұмыс істеуге міндетті емес. Президенттің кең өкілеттіктерінің тарихи себебі – оның өкілеттіктері Ұлы Ливанның француз жоғары комиссарының өкілеттіктерімен біріктірілді, осылайша жартылай президенттік жүйелер үшін ерекше қуатты президенттік институт құрылды. Ливан азаматтық соғысы аяқталғаннан кейін президент Тайф келісімі арқылы Министрлер кеңесіне бірқатар өкілеттіктерді жоғалтты; алайда, оны тағайындайтын жалғыз адам болғандықтан, ол Тайф келісіміне дейінгі барлық (немесе көп бөлігі) өкілеттіктерді де-факто сақтап ала береді.

Заң шығарушы билік

Ливанның ұлттық заң шығарушы органы – Өкілдер жиналысы (арабша – Мәжліс әл-Нуваб). 1992 жылғы сайлаудан бері (1989 жылғы Тайф келісімінің реформаларынан кейін алғаш рет, бұрын христиандардың басымдығын жойып, орындарды христиандар мен мұсылмандар арасында тең бөлісті) Парламент 128 орыннан тұрады. Мерзімі төрт жыл болды, бірақ жақында бес жылға ұзартылды. Парламент мүшелері діни топтар бойынша бөлінеді, бірақ жалпы сайлау құқығымен сайланады. Әр діни қауымға Парламентте белгілі бір орын саны бөлінеді. Дегенмен, олар тек өз дінтастарын ғана емес, барлық кандидаттар белгілі бір сайлау округінде, діни көзқарасына қарамастан, барлық конфессия өкілдерін қамтитын дауыстардың көпшілігін алуы тиіс. Бұл жүйе сектанттық бәсекелестікті азайту және конфессияаралық ынтымақтастықты арттыру мақсатында жасалған: кандидаттарға тек өз дінтастары қарсы тұрады, бірақ сайлану үшін өз дінінен тыс қолдау іздеуі қажет. Сирия үкіметіне қарсы оппозициялық Qornet Shehwan Gathering тобы, сайлау округтерінің шекаралары шииттер көпшілігіндегі округтерден (онда «Хезболла» партиясы күшті) көптеген шииттерді сайлауға мүмкіндік беру үшін, ал христиан мүшелерін мұсылман көпшілігіндегі округтерге бөлу үшін жасалғанын, бұл христиан саясаткерлерін мұсылман мүдделерін қорғауға мәжбүрлейтінін мәлімдеді. (Осыған ұқсас айыптаулар, бірақ керісінше, 1950 жылдары Шамун әкімшілігіне қарсы да айтылған). Төмендегі кестеде Тайф келісіміне дейін және кейін Парламенттегі орындардың конфессиялық бөлінісі көрсетілген.

Саяси партиялар мен сайлаулар

Ливанда көптеген саяси партиялар бар, бірақ олар ливандық саясатта көптеген парламенттік демократиялардағыдан гөрі әлдеқайда аз маңызды рөл атқарады. Көптеген "партиялар" – белгілі бір ұлттық немесе жергілікті тұлға қолдаған үміткерлердің тізімі ғана. Әдетте жергілікті деңгейде ұйымдастырылған, еркін коалициялар сайлау мақсатымен клан басшылары мен түрлі діни қауымдарды ұсынушы кандидаттар арасындағы келіссөздер арқылы құрылады; мұндай коалициялар көбінесе тек сайлау үшін ғана құрылады және сайлаудан кейін парламентте біртұтас топты сирек құрайды. Ешбір партия парламенттегі орындардың 12,5 пайызынан астамын жеңіп алған емес, ал партиялардың коалициясы 35 пайыздан астам орынға ие болған жоқ. Әсіресе ірі қалалардың сыртында сайлаулар ұлттық мәселелерге қарағанда жергілікті мәселелерге көбірек назар аударады, және партияның бір сайлау округінде сайлау тізіміне қосылып, екінші округте бәсекелес партиямен, тіпті идеологиялық тұрғыдан қарсы партиямен бірігуі де кездеседі. Сайлау кезінде, әсіресе саяси және діни көзқарастары қарама-қайшы адамдар бар сайлау учаскелерінде зорлық-зомбылық жиі орын алады. Ливан саясаты мен қоғамында сектанттық сезім соншалықты тереңге сіңгендіктен, өздерінің саяси партияларын қолдаған азаматтар оларды қорғау үшін өлтірілуі немесе өзі өлтіруі мүмкін.

Халықаралық қатысу

Ливан халықаралық қауымдастыққа халықаралық ұйымдар мен Тұрақты даму мақсаттары және Париж келісімі сияқты халықаралық саясатты іске асыру арқылы қатысады.

Қатысушы ұйымдар

АБЕДА, АСТК, АФЕСД, АЛ, АМФ, ЕББ, ЭСКВА, ФАО, G24, G77, МАГАТЭ, IBRD, ИКАО, ICC, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, Inmarsat, ITUC, Intelsat, Интерпол, IOC, ISO (корреспондент), ITU, NAM, OAS (байқаушы), ОИК, PCA, БҰҰ, UNCTAD, ЮНЕСКО, UNHCR, UNIDO, UNRWA, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.