Кіріспе
Уильям Морган Шустер (23 ақпан 1877, Вашингтон қаласы – 26 мамыр 1960, Нью-Йорк қаласы) – американдық заңгер, мемлекеттік қызметкер және баспагер. Ол 1911 жылдың мамыр айынан желтоқсан айына дейін Иран парламенті, немесе Мәжліс тағайындауымен Персияның бас қазынашысы қызметін атқарғанымен әйгілі. Сол атпен танымал адамдар.
persons of a similar name
William Morgan Shuster (23 February 1877 in Washington, D. C. – 26 May 1960 in New York City), was an American lawyer, civil servant, and publisher, who is best known as the treasurer general of Persia by appointment of the Iranian parliament, or Majles, from May to December 1911.
Өмірбаян
Шустер Вашингтон қаласында дүниеге келді және Колумбия университетінде және құқық мектебінде білім алды. Бітірген соң, Шустер АҚШ үкіметінің кеден қызметкері болды, 1899 жылы Испания-Америка соғысынан кейін Кубадағы АҚШ әскери басқаруында, сондай-ақ сол кезде американдық колония болған Филиппинде қызмет етті. 1906 жылы ол Филиппин аралдарының Инсулярлық үкіметінде Халыққа білім беру жөніндегі хатшы болып тағайындалды және Филиппин комиссиясының мүшесі болды.
Иранда
1906 жылы Иранның Конституциялық революциясы Иранда батысқа бағдарланған, демократиялық азаматтық қоғам құруға ұмтылды, ол кезде әлемге Персия деп танылған еді. Бұл қозғалыс Мозаффар әд-Дин шахты бірінші Мәжіліс сайлауға, салыстырмалы түрде еркін баспасөзді ашуға және басқа да бірқатар реформаларға келісуге мәжбүр етті. АҚШ үкіметі Вашингтондағы ирандық министрге ұсынғаннан кейін, Шустер 2-ші Мәжіліс тарапынан елдің қаржылық жағдайын басқаруға көмектесу үшін тағайындалды. Персия сол кезде Қажарлар, парсы патшалық отбасы, Ұлыбритания мен Ресей империясына жинақтаған ауыр қарыздардың салдарынан қаржылық тұрғыда әлсіз болды. Ұлыбритания мен Ресей 1907 жылғы Англо-Ресей конвенциясына сәйкес Персияны екі ықпал аймағына бөлген еді. Шустер Персияның Конституциялық революциясын қаржылық тұрғыдан қолдау жолында белсенділік танытты. Иран үкіметі Ресей империясының Парсыдағы мақсаттарымен келісетін шахтың інісі Шуа әл-Салтанеге (شعاع السلطنه) өзінің активтерін үкіметке тапсыруды бұйырғанда, Шустерге осы міндет жүктелді, ол оны дереу орындауға кірісті. Ресей империясы дереу Бандар-Анзалиге әскерін қондырып, парсы үкіметінен өтемалдау және кешірім сұрады. Шустер мен оның американдық әріптестерін қаржылық кеңесшілер ретінде тағайындау императорлық державаларды алаңдатты, олар Персияны тәуелсіз ықпалдан сақтап, ұлттық сезімді басаңдатуға тырысты. Шустер жұмысқа алынар алдында ирандық орталық үкімет әлсіз болды, ал Шустер салық жинау үшін 12 000 адамнан тұратын жандармерия құруын қадағалады. Солтүстік Иранның үлкен бөлігін басып алған Ресей армиясы Шустердің 1907 жылғы Англо-Ресей конвенциясын бұзып, ирандық жандармдарды Ресей басып алған аумаққа жіберіп, ресейлік азаматтарды тұтқындағанын мәлімдеді. Ресей мен Ұлыбританияның дипломатиялық қысымымен Персияның вице-патшасы 1911 жылдың желтоқсан айында Шустерді Персия парламентінің еркіне қарсы қызметінен босатып жіберді. Одан кейін Шустердің биліктен шеттетілуінен туындаған саяси хаостың салдарынан, тақтан түскен шах Мұхаммед Әли шах Қажар Ресейден Парсыға басып кіруге тырысты. Мәжіліс (Шустердің) қаржылық өкілеттіктерін бекітті. Оның келгенінен кейін көп ұзамай Ресей үкіметі оның қуғындалуын талап етті, ал Мәжіліс одан бас тартқан кезде Ресей Иранның солтүстік бөлігін басып алды. Мәжіліс жұмысы тоқтатылды және бірнеше жыл бойы бюджет заңы әзірленбеді. Сондықтан америкалық Морган Шустер британдық және ресейлік дипломатиялық қысыммен отставкаға кетуге мәжбүр болды. Шустердің "Персияның тұншығуы" атты кітабы осы оқиғалардың егжей-тегжейін баяндайды және Ұлыбритания мен Ресейдің Ирандағы ықпалын сынап көрсетеді.
Шюстердің АҚШ-қа оралғандағы өмірі
Шюстер АҚШ-қа оралғаннан кейін баспа ісіне қатысып, Нью-Йорктегі Century Publishing баспасының президенті болды. Ол 1870 жылы құрылған фирманы 1933 жылы D. Appleton & Company және 1947 жылы F. S. Crofts Co компанияларымен біріктіру арқылы басқарды. 1960 жылы қайтыс болған кезде фирма Appleton Century Crofts деп аталды. Оның қызы, Кэролин Шюстер, 17 жасында Уильям Реддинг Морриспен (18 жаста) қашып кетуге тырысып, "Нью-Йорк Таймс" газетінің бірінші бетіне жарияланды. Алғашында қашып кету жолы кесілгенімен, қысқа уақыттан кейін олар Шюстердің қарсылығына қарамастан үйленді.
Көркем әдебиет
Француз-ливандық жазушы Әмин Маалуфтың тарихи романы "Самарқанның" XLV, XLVI және XLVII тараулары Шустер және Иранның Конституциялық революциясы төңірегінде өрбиді.