Кіріспе

Әзірбайжан мен Ресейде таралған оңтүстік-батыс иран тілі – Кавказ аймағында сөйленетін оңтүстік-батыс иран тілі.

Бұл тіл "тат" деп те аталады, сонымен қатар "кавказдық парсы", "тат/тати парсысы" немесе "кавказдық тат" деп те жиі айтылады. Алайда, ол парсы тілімен толыққан толық түсінілмейді және Әзірбайжан мен Ресейдегі таттардың арасында қолданылады. Сонымен қатар, таулық яһудилердің арасында қолданылатын "жудео-тат" деп аталатын тағы бір иран тілі де бар.

Жалпы ақпарат

Таттар – Кавказдағы ирандық жергілікті халық. Олардың тегі Сасанид дәуірінде Ираннан келген көшпенділерге (шамамен біздің заманымыздың V ғасыры) дейін жетеді. Тат тілі ЮНЕСКО-ның "Қауіп астындағы әлем тілдерінің атласы" бойынша "өте қауіпті" деп жіктеледі. Көптеген ғалымдар Тат тілін екі негізгі түріне бөледі: яһуди және мұсылман, діни ерекшеліктер тілдік ерекшеліктермен байланысты. Тат тілінің тағы бір, дерлік жойылып бара жатқан түрі – армян текті христиандар қолданатын тіл, олар Армян-Таттары деп аталады.

Диалектілері

Владимир Минорский "Ислам энциклопедиясының" бірінші басылымында, көптеген парсы диалектілері сияқты, тати тілінің ерекшеліктері де толыққанды қалыптасқан емес екенін, сондай-ақ қазіргі парсы тілі мен Каспий диалектілерінің арасында жатқанын айтады. Оның сөзіне қарағанда, 1901 жылғы Ұлы орыс энциклопедиясында тати тілінде сөйлейтіндердің саны 135 мың адам деп көрсетілген.

Дауыс берушілер

1989 жылғы Кеңес санағына сәйкес, КСРО-да 30 000 тат өмір сүрген, оның 10 000-ы Әзірбайжанда болған. Көптеген тау және тау етегіндегі ауыл тұрғындары тат тілін өзара қарым-қатынас үшін негізгі тіл ретінде қолданатындарын хабарлаған. Олар бір-бірімен тат тілінде сөйлейді, бірақ балалары мектепке барар алдында тіл үйренуі үшін олармен әзірбайжан тілінде сөйлейді. Алайда, егер отбасыда әйел тат тілінде сөйлей алмаса, отбасының ішінде әзірбайжан тілі қолданылуы мүмкін. Лахич және Зыыв ауылдарында басқа жерден келген әйелдер тат тілін үйренеді деп хабарланады.

Жазу жүйесі

"Тат" тілі 1935 жылға дейін жазылмаған. Оны сақтау жөнінде жұмыстар жүргізілуде. "1996 жылдан бері Әзірбайжан үкіметі азшылық тілдерін, оның ішінде тат тілін дамытуға қаржы жұмсап келеді. Хачиев (жеке хабарлама) Куба аймағындағы бірнеше мектепте қазіргі Әзірбайжан латын әліпбиіне негізделген әліпби қолданылып, тат тілі сабақтары ашылғанын мәлімдеді".