Мәдениеттердің бірігуі мен конвергенциясы құбылысы

Кіріспе

Мәдениеттердің бірігуі мен үйлесу құбылысы

Транскұлтация – кубалық антрополог Фернандо Ортистің 1940 жылы мәдениеттердің бірігуі мен үйлесу құбылысын сипаттау үшін қолданған термин. Транскұлтация бір мәдениеттен екіншісіне жай ғана көшуден артық; ол тек басқа мәдениетті қабылдау (аккультурация) немесе бұрынғы мәдениетті жоғалту немесе түбінен жою (декультурация) емес. Керісінше, ол осы ұғымдарды біріктіреді және мәдениеттердің араласуы жаңа құбылыстарды (неокультурация) тудырады деген идеяны қамтиды, онда мәдениеттердің қосылуы жаңа нәрсені жасайды деп түсініледі. Транскұлтация белгілі бір дәрежеде болмаса да, мәдени гегемония осы процесті тарихи тұрғыдан қалыптастырды. Ортис испан отаршылдығының Кубаның жергілікті халқына тигізген зиянын «сәтсіз транскұлтация» деп атады. Сонымен қатар, ол «мәдениеттер кездескенде, әр тарап міндетті түрде бір-біріне күшті әсер етеді» деп мәлімдеді. Транскұлтация көбінесе отарлау мен бағындырудың нәтижесі болып табылады. Отаршылдықтан кейінгі кезеңде осы қысымның салдары әлі де сақталып келеді, себебі жергілікті халықтар өздерінің жеке ерекшеліктерін қайта табуға күреседі. Екінші жағынан, транскұлтация нәтижесінде жаңа музыкалық жанрлар пайда болуы мүмкін. Атап айтқанда, Кубада еуропалық және африкалық музыканың қосылысы бар, себебі «африкалық құлдар кубалық қоғамға, әсіресе кубалық халық музыкасына үлкен із қалдырды». Транскұлтация этникалық және этникалық мәселелерге қатысты болғанда, кейде «этноконвергенция» термині қолданылады. Жалпы алғанда, транскұлтация соғыс, этникалық қақтығыс, расизм, көпмәдениеттілік, мәдени алмасу, түрлі нәсілдер арасындағы неке және бірнеше мәдениеттерді қамтитын кез келген басқа да жағдайларды қамтиды. Басқа бір жалпы мағынада, транскұлтация – жаһандық құбылыстар мен адам тарихының бір бөлігі. Транскұлтацияның жалпы процестері өте күрделі – макроәлеуметтік деңгейдегі күшті күштермен басқарылады, бірақ соңында жеке адамдар арасындағы деңгейде шешіледі. Қақтығыстың негізгі себебі – жақындық. Шекаралар бір кезде адамдарды бөліп тұрған (біршама оқшаулауды қамтамасыз ететін) және қоғамдар бір-бірінің аумағына енгенде, қақтығыс тудырады. Егер бір-бірімен өмір сүрудің жолын бірден табу мүмкін болмаса, қақтығыс жаулыққа ұласуы мүмкін, бұл жеке адамдар арасындағы байланыс белгілі бір шешімге әкелетін процеске алып келеді. Тарих көрсеткендей, бірлесіп өмір сүру процесі көбінесе қақтығыстардан басталады, поляризацияланған адамдардың өлімімен бірге олардың поляризацияланған сезімдері де жойылады және соңында шешім табылады. Қақтығыстың күштілігі ашық геноцидтен бастап, бір этникалық қауымдастықтың ішіндегі әртүрлі саяси көзқарастар арасындағы қызу тартысқа дейін өзгереді. Бұл өзгерістер көбінесе отандық және диаспоралық қауымдастықтар арасындағы айырмашылықтарды көрсетеді. Этноконвергенцияға кедергілер көп емес. Негізгі мәселе – тіл (соның салдарынан, қарым-қатынас және білім), ол бір ұрпақ ішінде шешілуі мүмкін, бұл шетелдік ата-аналардың балаларының оңай бейімделуінен көрінеді. Мысалы, ағылшын тілінде ағылшын-американдықтарға қарағанда ағылшын-американдық емес адамдар көбірек сөйлейді. Ол қазіргі кездегі лингва франка, бүкіл әлемдегі де-факто стандартты халықаралық тілге айналды. Транскұлтация процестері жаһандану контекстінде күрделене түседі, себебі күнделікті өмірге енген абстракцияның көптеген қабаттары бар. Элизабет Кэт жаһандық дәуірде транскұлтацияны тек бетпе-бет қарым-қатынас ретінде қарастыруға болмайтынын, сонымен қатар бетпе-бет кездесулер арқылы байланысқан абстрактілі өзара әрекеттесудің көптеген қабаттарын ескеру қажет екенін айтады, ол бұл құбылысты транскұлтацияның қабаттары деп сипаттайды. Кэт австралиялық әлеуметтік теоретиктер Джефф Шарп пен Пол Джеймстің жұмысындағы конститутивті абстракция тұжырымдамасына сүйенеді.

Transculturation is a term coined by Cuban anthropologist Fernando Ortiz in 1940 to describe the phenomenon of merging and converging cultures. Transculturation encompasses more than transition from one culture to another; it does not consist merely of acquiring another culture (acculturation) or of losing or uprooting a previous culture (deculturation). Rather, it merges these concepts and instead carries the idea of the consequent creation of new cultural phenomena (neoculturation) in which the blending of cultures is understood as producing something entirely new. Although transculturation is somewhat inevitable, cultural hegemony has historically shaped this process. Particularly, Ortiz referred to the devastating effects of Spanish colonialism on Cuba's indigenous peoples as a "failed transculturation". Further, he affirmed "that when cultures encounter each other, each of the parties invariably exerts a strong influence on the other(s)." Transculturation is often the result of colonial conquest and subjugation. In a postcolonial era, the effects of this oppression remain, as native peoples struggle to regain their own sense of identity. On the other hand, new musical genres have often emerged as a result of transculturation. In reference to Cuba in particular, there exists a mixture between European and African musics as "African slaves left a major imprint on Cuban society, especially in the area of Cuban popular music." Where transculturation affects ethnicity and ethnic issues, the term "ethnoconvergence" is sometimes used. In a general sense, transculturation covers war, ethnic conflict, racism, multiculturalism, cross culturalism, interracial marriage, and any other of a number of contexts that deal with more than one culture. In the other general sense, transculturation is one aspect of global phenomena and human events. The general processes of transculturation are extremely complex—steered by powerful forces at the macrosocial level, yet ultimately resolved at the interpersonal level. The driving force for conflict is simple proximity—boundaries, once separating people (providing for a measure of isolation) become the issue of a conflict when societies encroach upon one another territorially. If a means to co exist cannot be immediately found, then conflicts can be hostile, leading to a process by which contact between individuals leads to some resolution. Often, history shows us, the processes of co existence begins with hostilities, and with the natural passing of polarist individuals, comes the passing of their polarist sentiments, and soon some resolution is achieved. Degrees of hostile conflict vary from outright genocidal conquest, to lukewarm infighting between differing political views within the same ethnic community. These changes often represent differences between homeland pons, and their diasporic communities abroad. Obstacles to ethnoconvergence are not great. The primary issue, language, (hence, communication and education) can be overcome within a single generation—as is evident in the easy acclimation of children of foreign parents. English, for example, is spoken by more non Anglo American people than by Anglo Americans. It has become the current lingua franca, the worldwide de facto standard international language. Processes of transculturation become more complex within the context of globalization, given the multiple layers of abstraction that permeate everyday experiences. Elizabeth Kath argues that in the global era we can no longer consider transculturation only in relation to the face to face, but that we need to take into account the many layers of abstracted interactions that are interwoven through face to face encounters, a phenomenon that she describes as layers of transculturation. Kath draws upon the concept of constitutive abstraction as seen in the work of Australian social theorists Geoff Sharp and Paul James.

Гомогендеу мен этноконвергенция

Тіпті Солтүстік Америкадағы сияқты бір тілді, индустриалды қоғамдарда да кейбір адамдар басқалардан бөлек "жаңартылған" бастапқы ұлттық ерекшеліктерін сақтайтыны байқалды. Майкл Игнатьев сияқты кейбір зиялылар жалпы мәдениеттің бірігуі этникалық ұлттық ерекшеліктердің де сол сияқты бірігуіне әкелмейді деп санайды. Бұл әлеуметтік жағдайларда көрінеді, онда адамдар бірдей "жоғары ұлттық" санаға ие болса да, жеке топтарға бөлінеді, мысалы, ұлты бойынша. Әр кіші ұлттың ішінде адамдар басқа мәдениеттермен ассимиляцияға түсуді толыққанды дұрыс деп санайды, ал кейбіреулері өз мәдениеті үшін ассимиляцияны қате деп есептейді. Бір ұлттық топтың ішінде этноконвергенцияның өзіне тән екіұшты пікірлерді көрсететін осы ортақ тақырып көбінесе жыныстық қарым-қатынастар мен неке, жұмыс таңдаулары сияқты мәселелерде көрініс табады. Этноконвергенцияға қатысты осы әртүрлі пікірлер спектрде ұсынылады: ассимиляция, гомогенизация, аккультурация және мәдени келісім – бұл этноконвергенцияны сипаттау үшін жиі қолданылатын терминдер, олар мәселенің объективтілігіне әсер етеді. Көбінесе бұл діннен қол үзген, көпұлтты ортада мәдени мәселелер ең аз және ең көп көрінеді; Ұлттық мақтанышпен айқайталап айтылады, иерархия құрылады ("орталық" мәдениеті "шетке" қарсы), бірақ олар ортақ "мәдениетті", ортақ тіл мен мінез-құлықты бөліседі. Көбінесе қарт адамдар, румен байланыста консервативті болып, басқа мәдениеттермен байланысты қарым-қатынастарды қабылдамайды және этникалық жағынан ұқсас қоғамдық шараларға қатысады. Ксенофобтар мәдениеттер аралық байланысты ассимиляцияның бір бөлігі деп санайды және оны зиянды деп есептейді.

Этноконвергенцияға кедергілер

Этноконвергенцияға кедергісін келтіретін фактор – этноцентризм, яғни өз мәдениетінің басқа мәдениеттерден артық деп санау. Этноцентризм әртүрлі формаларда көрінеді, себебі ол жеке пікірге негізделген және мәдениеттің көптеген жақтарында білінеді. Дің немесе сенім – этноцентрлік бөліністің негізгі себебі. Екіншісі – дәстүр, ол көбінесе дінмен байланысты болады. Өз мәдениетінің әр түрлі элементтерін қабылдаумен бірге, басқа мәдениеттерден алшақтау сезімі туындайды. Көптеген аймақтарда этникалық бөлініс екіұшты болып келеді, яғни тек екі түрлі мәдениет кездеседі, және әрқайсысы екіншісін шетелдік деп есептейді. Дегенмен, көптеген адамдар екіұшты мысал – ерекше жағдай екенін, ал қалыпты жағдай одан да динамикалық екенін айтады. Этностық ерекшеліктер этноконвергенцияға қатысты екі негізгі салаға бөлінеді: пайдалы қасиеттер және дәстүрлі әдет-ғұрыптар. Ал дін – мәдениеттің жеке және тығыз байланысты бөлігі. Алайда, дін этникалық санамен толық сәйкес келмейді. Көптеген әлемдік қалалардағы қоғамдарда дін – әлеуметтік, пайдалы, интеллектуалдық, саяси және т.б. – мәдениетке толық бойлаған адамдардың көзқарасынан алғанда, барлық нәрсені қамтиды; этностық ұғымның өзі және оның айырмашылықтары олардың мәдениеттік көзқарастарымен үйлеспейді. Көптеген қоғамдарда, мысалы, Еуропада, тіл этникалық құндылықтардың маңызды бөлігі саналады. Бұл еуропалықтардың көпшілігі басқа тілдерді үйренуден бас тартады дегенді білдірмейді. Керісінше, еуропалықтар көбінесе полиглоттар болады және басқа адамдарды этникалық тегі бойынша анықтай алады; мәдениеттерді ажыратудың практикалық тәсілдері этноцентризмге ұқсас бейімділіктерді көрсетуі мүмкін. Алайда, аймақтық немесе ұлттық тілдердің саяси және мәдени маңызы сақталады, себебі бұл полиглоттар сапар шегетін жердің тілдік нормаларын сақтайды – "римдіктер сияқты іс-әрекет етеді". Осылайша, аймақтың "этникалық тұтастығын" сақтайды. "Жаңа тіл үйрену – жаңа жан иелену" деген сөз де кең таралған. Тілдің маңыздылығына қатысты көптеген мысалдар бар. Ресейге дейінгі Сібірде тайгадағы татар-монғол отарлаушылары түркі тілдерінде сөйлейтін жергілікті халықтарды "өздерінің халқы" деп, ал түркі емес топтарды "жат жұрттықтар" деп санаған, тіпті олардың материалдық мәдениеті ұқсас болғанына және мұсылман-будда татар-монғолдарына жат тайпалармен ортақ алғашқы мәдениетті бөліскеніне қарамастан.

The obstacle to ethnoconvergence is ethnocentrism, which is the view that one's culture is of greater importance than another's. Ethnocentrism often takes different forms, as it is a highly personal bias, and manifests itself in countless aspects of culture. Religion, or belief, is the prime ethnocentric divider. Second is custom, which often overlaps with religion. With the adherence to each distinct component within ones own culture, comes the repulsion of the other. In most regions, ethnic divides are binary, meaning only two distinct cultures are present, each seeing the other as foreign. Many, however make the point that the binary example is the exception, and the norm is far more dynamic. Ethnicity can be divided into two distinct areas, as they relate to ethnoconvergence: Utilitarian traits, and traditional customs. Religion, on the other hand, is a highly personal and attached part of culture. However, religion does not neatly correspond with ethnic identity. In many cosmopolitan societies, religion is everything—social, utilitarian, intellectual, political—from the point of view of people of immersed cultures; the very concept of ethnicity and its distinctions is incongruous to their immersed concepts. In many societies, such as in those in Europe, languages are considered a significant component of ethnic values. This does not mean that most Europeans reject learning other languages. Quite the contrary, Europeans are often polyglots, and may label other individuals by their ethnicities; practical means of distinguishing cultures may resemble tendencies similar to ethnocentrism. However, the political and cultural significance of regional or national languages are retained because these polyglots conform to the linguistic norms of the place they visit—doing "as the Romans do". Thus, conforming to the "ethnic integrity" of the region. It has even become a cliché that "to learn a new language is to adopt a new soul". There are many other examples of the essential significance of language. In pre Russian Siberia, Tatar Mongol colonists in the Taiga often recognized indigenous speakers of Turkic languages as their "own people" and non Turkic groups as "foreigners", despite these indigenous groups having a similar level of material culture, and sharing much of a primitive culture with tribes foreign to the Muslim Buddhist Tatar Mongols.

Мәдениеттер аралық байланыс

2011 жылдың қазан айында АҚШ коммуникациялық агенттігі Бромли американдық мәдени ортаның өзгеруін бөліп қарау және түсіну үшін трансмәдени әлеуметтану теориясын пайдаланатын жаңа модель/стратегияны іске қосты. Классикалық әлеуметтік ғылымға қайта оралған Бромли Фернандо Ортиз сияқты ойшылдар ұсынған антропологиялық тәсілді қабылдады, бұл тәсіл этностық және тілдік ерекшеліктерді әлемді қараудың шектеуші факторы ретінде қарастырмай, есепке алуға мүмкіндік береді.