Кіріспе

Шахнаме эпосының парсы мифологиялық батыры Ростам немесе Рустам (رستم) – парсы мифологиясындағы аңыз батыр, Зал мен Рудабаның ұлы, оның өмірі мен ерліктері 10 ғасырлық парсы ақыны Фердоусидің «Шахнаме» немесе «Патшалар дастанында» мәңгілікке қалады. Дегенмен, осы оқиғаның тамыры одан да ертерекке барып жетеді. «Шахнамеде» Ростам мен оның ізілділері Систанның (қазіргі Иран мен Ауғанстан) марзбандары болып табылады. Ростам ең әйгілісі – басқа бір аңыз Иран батыры Эсфандиярмен болған трагикалық шайқасы және Мазандаранға (қазіргі Мазандаран провинциясымен шатастырмау керек) жасаған жорығы үшін танымал. Ол сондай-ақ «Жеті қажырлы ісімен» де мәшһүр. Ростам әрқашан Иранның ең батыл паладиндері (қасиетті жауынгерлері) ретінде суреттелген, ал оның қатысқан эпизодтарының атмосферасы Парф империясын еске түсіреді. Ол аңызға толы «Рахш» атты биеге мініп, шайқаста «Бабр-е Баян» деп аталатын ерекше киім киеді.

Шығу тегі

Шахнамедегі Ростам туралы баяндама оның толыққанды еңбегі болғанымен, Фердоуси бұл кейіпкерді өзі ойлап тапқан жоқ; Ростам туралы әңгімелер жетінші ғасырда Парста кең таралған, ал одан да ертерек, Шығыс Иран тілді аймақтарда пайда болған болуы мүмкін. Ол "зин и паланг" яки "пантера терісінен тігілген киім" киеді.

Өмірбаян

Шахнамеде Ростам – Забулистанның тумасы, бұл тарихи аймақ қазіргі Ауғанстанның оңтүстігіндегі Забуль провинциясына сәйкес келеді. Оның анасы Рудаба Кабул ханшайымы болған. Ростам – чемпиондардың чемпионы және Шахнамедегі ең танымал (және, мүмкін, ең шебер жасалған) бөлімдердің бірін құрайтын көптеген оқиғаларға қатысады. Шахнамеде Ростам, әкесі Сам сияқты, Персияның Кайяниян әулеті үшін адал әскери генерал және патша сайлаушы болып жұмыс істейді. Кішкентай кезінде ол Нариманның ұлы Самге тиесілі болған алжапқышпен патша Манучехрдің ақ пілін бір соққымен өлтіреді. Содан кейін ол өзінің аңызға толы аты Рахшты қолға жарады. Ростам есімінің этимологиясы ортақ иран тілінде "*rautas taxma", "өзеннің күші", яғни "өзендей күшті" дегенді білдіреді, ал Ростамның анасы Рудаба – "өзен суынан" деген мағынаны береді.

Екі парсы батыры – Ростам мен Эсфандияр – Геркулес еңбектерімен байланысты оқиғалармен бөліседі.

Басқа көзқарастар

"Royal Central Asian Society" журналында Ростам мен Див-э-Сепид "Ақ жын" арасындағы күрестің парсылар мен Каспий теңізінің солтүстік аймақтарынан келген шабуылшылар арасындағы күрес ретінде бейнеленгені туралы жазылған.

Өлім

Шахнамеде Самның (Ростамтың атасы) ұрпағынан тараған батырлардың өмір сүру мерзімі ұзақ деп суреттеледі, ал Ростам да осы үлгіге сай: ол зорлықпен өлген кезде алты жүз жасқа толады (ауыздықтас ағасы Шахадтың қолынан қаза табады, ол оны уланған найзаларға толы құдыққа тастап өлтіреді). Осы оқиғада Ростамның адал аты Рахш және батырдың інісі Заваре де қаза табады.

Ұрпағы және басқа туыстық қатынастар

Саманған ханшайымы Тахминемен Ростамтың Сохраб есімді ұлы болды, ол Кей Кавус тұсында әкесінің қолынан кездейсоқ қаза тапты. Бану Гошп намасында Ростамның кейін Бану Гошп есімді қызы дүниеге келді, оның Фарамзарз деген толыққанды бауыры болды, екеуі де Туран мен Үндістанда белгілі батырлар атанды. Гошп, Гивке үйленген соң Бижан есімді ұлды өмірге әкелді. Ростамтың Шахад есімді жартылай бауыры да болды, ол оған қызғанып, өліміне себепкер болды. Ростамдай мәшһүр болған оның Рахш атты жануары да Құдайдың қорғауымен Ростам сияқты ұзақ өмір сүрді және Ростаммен бірге қайтыс болды.

Тарихи негіз

Эрнст Герцфельд Гондофарлар әулетінің Парфия империясының бес ең беделді әулетінің ішіндегі Сурендер әулетімен байланысты екенін, оларға патша әскерлеріне басшылық етудің мұрагерлік құқығы берілгенін, сондай-ақ патшаның тәжін таққа отырғызу рәсімін жүргізу құқығы берілгенін айтты. Шамамен б.з.д. 129 жылы көшпелі халықтар, әсіресе Индо-Скифтер (Сакарука, көне парсының Сакаравакасы – «көшпелі сактер» немесе Сарука) және Тохарилер Парфияның шығыс шекарасына шабуыл жасағанда, Парфия императорлары қорғанысты Сурендерге тапсырды. Соңғылары тек Индо-Скифтерді қана емес, Арахосия мен Пәнджабқа дейін қуды, бұл оқиға Гней Помпей Трогустың «Сакарукалардың қырылуы» (interitus Saraucarum) деп атаған оқиғасына (Пролог 42) ұқсас болуы мүмкін. Бұл оқиғалар Систан аңыздарында сақталған, олардың бір бөлігі Шахнамеге енгізілген, ал бұрын тәуелсіз эпостар ретінде сақталған, мысалы, Тарих-и Систанда айтылған Гаршаспнама және әл-Масудидің келтірген «Кетаб әл-Сакисаран» кітабы. Бұл кітаптарда батыр Гаршап пен оның ұрпақтары – Нариман, Сам, Зал немесе Дастан, және ең бастысы, соңғысының ұлы Ростам туралы әңгімелер баяндалған. Монеталар мен тарихтан белгілі Индо-Партиялық есімдерді эпостағы есімдермен байланыстыру қиын, себебі олар, мүмкін, құрметті атаулар болар. Жақында табылған күміс монетада Гондофар (грек жазуымен Гиндофар) Сам тегінен екені көрсетілген. Бір билеуші бірнеше атаққа ие болуы мүмкін, ал тарихи есімдер кейінгі ұрпақтарда қайталанып кездесуі мүмкін.

Халықтық және дәстүрлі мәдениетте

"Рүстем" сөзі, әсіресе парсы, урду, хинди тілдерінде және парсы мәдениетіне жақын мәдениеттерде, дене күшімен синоним болып табылады, әсіресе күрескерлер үшін. Мысалы, Ұлы Гаманы көпшілік "Рустам-э-Хинд", яғни "Индияның Рүстемі" деп атаған. Рүстем Түркиядан Үндістанға дейінгі парсы мәдениеттерінде кең таралған есім болып қала береді.