Кіріспе

Активтер, борыштар немесе компанияның балансында көрсетілмеген қаржыландыру операциясы Есептеуде "баланстан тыс" (OBS) немесе жасырын леверидж әдетте компанияның балансында көрсетілмеген активтерді, борыштарды немесе қаржыландыру операциясын сипаттайды. Толық кірістіліктік своптары – баланстан тыс активтердің мысалы. Кейбір компанияларда баланстан тыс активтер мен міндеттемелер айтарлықтай көлемде болуы мүмкін. Мысалы, қаржы институттары өз клиенттеріне активтерді басқару немесе брокерлік қызметтер ұсынады. Осы ұсынылатын қызметтердің (көбінесе бағалы қағаздар) аясында басқарылатын немесе делдалдық қызмет көрсетілетін активтер әдетте тікелей жеке клиенттерге немесе сенімгерлікпен тиесілі болады, бірақ компания клиентке басқару, сақтау немесе басқа қызметтер ұсынады. Компанияның өзінің активтерге тікелей құқығы жоқ, сондықтан оларды өзінің балансына енгізбейді (олар баланстан тыс активтер), бірақ әдетте клиентке қатысты негізгі сенімгерлік міндеттемелерге ие. Қаржы институттары баланстан тыс активтерді есептік мәлімдемелерінде ресми түрде көрсетуі мүмкін, сондай-ақ "басқарудағы активтер" туралы мәлімдеуі мүмкін, бұл көрсеткіш баланстағы және баланстан тыс активтерді қамтуы мүмкін. Бұрынғы есеп беру стандарттары бойынша АҚШ-та (U.S. GAAP) және халықаралық деңгейде (IFRS) операциялық лизингтер баланстан тыс қаржыландыру болып саналды. Қазіргі есеп стандартына сәйкес (ASC 842, IFRS 16) операциялық лизингтер баланста көрсетіледі. Біріктірілмеген еншілес компаниялардың қаржылық міндеттемелері (негізгі компанияға толық тиесілі болмағандықтан) де баланстан тыс болуы мүмкін. Мұндай міндеттемелер Enron компаниясындағы есептік алаяқтықтың бір бөлігі болды. Баланстағы және баланстан тыс активтер арасындағы ресми есептік айырмашылықтар өте егжей-тегжейлі болуы мүмкін және басқарушылық шешімдерге белгілі бір дәрежеде байланысты, бірақ жалпы алғанда, егер ол компанияның меншігінде болса немесе заңды жауапкершілікке ие болса, актив немесе міндеттеме компанияның балансында көрсетілуі керек; нақты емес активтер немесе міндеттемелер де ықтимал, өлшенетін және маңызды болуы тиіс. Мысалы, зиян өтеуі үшін сотқа берілген компания, сот шешімі шығуы мүмкін болғанға дейін және сот шешімінің сомасын бағалауға болатын болғанға дейін, әлеуетті заңдық жауапкершілікті балансына енгізбейді; егер тәуекел сомасы аз болса, ол сот шешімі шыққанға дейін компанияның есебінде көрсетілмеуі мүмкін.

Баланстағы және баланстан тыс айырмашылықтар

Дәстүрлі түрде, банктер қарыз алушыларға қатаң несие беру стандарттары бойынша несие береді, несиелерді өз баланстарында сақтайды және несиелік тәуекелді өздерінде ұстайды – қарыз алушылардың төлемді орындамауы (несие шартында белгіленгендей, пайыз бен негізгі соманы қайтара алмауы) тәуекелі. Ал секьюритизация банктерге несиелерді баланстан шығарып алуға және осы несиелермен байланысты несиелік тәуекелді беруге мүмкіндік береді. Сондықтан, баланстағы және баланстан тыс екі түрлі активтерге назар аудару қажет. Біріншісі – дәстүрлі несиелер, себебі банктер несиелерді баланстарындағы активтер бөлімінде көрсетеді. Дегенмен, секьюритизацияланған несиелер баланстан тыс болып есептеледі, өйткені секьюритизация несиелерді үшінші тарапқа сатуды білдіреді (несие беруші және қарыз алушы – алғашқы екі тарап). Банктер секьюритизацияланған активтер туралы мәліметтерді тек қаржылық есептіліктеріне қосымша ретінде ғана жариялайды.

Банктік мысал

Банктің баланстан тыс шоттарында айтарлықтай сомалар болуы мүмкін, және осы шоттардың арасындағы ерекшелік көзге түспеуі мүмкін. Мысалы, егер банк клиенті 1 миллион долларды әдеттегі банк шотына сақса, банкте 1 миллион долларлық міндеттеме пайда болады. Егер клиент сол депозитті сол банк ұйымдастырған ақша нарығындағы өзара инвестициялық қор шотына аударса, 1 миллион доллар енді банк міндеттемесі емес, клиент үшін сенімді сақтаудағы сома болады (формальды түрде акциялар немесе үлестер түріндегі ұжымдық қор ретінде). Егер ақша акция сатып алуға жұмсалса, акциялар да банкке тиесілі емес, және банк активтері немесе міндеттемелері ретінде көрсетілмейді. Егер клиент кейіннен акцияны сатса және түскен қаражатты әдеттегі банк шотына сақса, бұл қайтадан банк міндеттемесі ретінде пайда болады. Мысалы, UBS-тің 2008 жылы баланстан тыс 60,31 миллиард швейцариялық франкі (60,37 миллиард АҚШ доллары) қайтарылмайтын кредиттері болған. Citibank-тің 2010 жылы баланстан тыс активтері 960 миллиард АҚШ долларына жеткен, бұл АҚШ-тың ЖІӨ-сінің 6% құрайды.