Кіріспе

Роберт Сиалдинидің психология кітабы "Әсер: Ғылым және тәжірибе" – адамдарға "Сәйкестік мамандары" арқылы қалай әсер етуге болатынын зерттейтін психологиялық кітап. Кітап авторы – Аризона штаты университетінің психология профессоры Роберт Б. Сиалдини. Кітаптың басты идеясы – адамдардың көп ақпаратқа толы күрделі әлемде, өңдеуге шамасы жетпейтін жағдайда, шешім қабылдау үшін жинақталымдарға сүйенетіндігі. Бұл жинақталымдар адамдардың ой-өрісі мен уақыты шектеулі болғанда дұрыс әрекет етуге көмектесетіндіктен қалыптасады. Дегенмен, оларды білетін адамдар оларды тиімді пайдаланып, басқаларын белгілі бір әрекеттерге итермелеу үшін қару ретінде қолдана алады. Кітаптың соңғы басылымына "бірлік" деп аталатын жетінші фактор қосылды. Бүгінгі күнге дейін кітаптың екі миллионнан астам данасы сатылып, 25 тілге аударылды. Кітаптағы тұжырымдар психология, маркетинг, экономика, антропология және әлеуметтік ғылымдар салаларында жүргізілген эмпирикалық зерттеулермен негізделген. Автор сонымен қатар автомобиль сату және үйден-үй сауда сияқты сәйкестік салаларында жасырын түрде жұмыс істеген.

Өзара қарым-қатынас

Адамдар, әдетте, оларға жасалған жақсылыққа жауап беруге міндетті сезінеді. Бұл қасиет барлық адам мәдениеттерінде кездеседі және қоғам ретінде бірге өмір сүруге мүмкіндік беретін адамның маңызды қасиеттерінің бірі. Ықпал ету саласындағы мамандар көбінесе осы қасиетті пайдаланады, потенциалды клиенттерге шағын сыйлық ұсынады. Зерттеулер көрсеткендей, тіпті сыйлық қажет болмаса да, оны алған адам оған жауап беруге бейім. Осының бір түрі, "есіктен бетін қайтару әдісі" деп аталады, онда басында өте үлкен қызмет сұралады. Одан бас тартқаннан кейін, кішкентайырақ қызмет сұралады. Мұндай жағдайда сәттілікке қол жеткізуі мүмкін, себебі бір жақтың жасаған ұсынысынан бас тартуы (қызмет көлемін азайту) екінші жақтың ұсынысына жауап беруге (кішкентайырақ қызметке келісуге) итермелейді. Өзара жауап беру – бұл өзаралықтың бір көрінісі.

Міндеттеме және жүйелілік

Адамдар мінез-құлқында тұрақтылық танытуға ұмтылады. Адамдар, әдетте, басқаларда да тұрақтылықты бағалайды. Құқық сақтау мамандары "есікке аяқ қою" әдісі деп аталатын, бастапқы, көбінесе шағын міндеттеме алу арқылы тұрақтылыққа деген құштарлықты пайдалана алады. Содан кейін осы бастапқы міндеттемеге сай келетін сұраныстар жіберілуі мүмкін. Адамдар берген міндеттемелеріне тұруға, оларды қолдау үшін қосымша негіздемелер мен себептер келтіру арқылы зор ықылас білдіреді. Құқық сақтау мамандары мұны "арзан баға" әдісі арқылы пайдаланады, онда сатып алушылар тартымды ұсынысқа келіседі, бірақ ол олар үшін нашарлап, сатушыға тиімдірек болып өзгереді. Бұл мінез-құлық үлгісі, жағымсыз нәтижеге алып келуі немесе оның салдары болуы мүмкін, "міндеттемелерді күшейту" деп аталады.

Әлеуметтік дәлелдеме

Адамдар шешім қабылдағанда көбінесе өзіне ұқсас адамдардың пікірін ескереді. Бұл, әсіресе, күмәнді немесе беймаз жағдайларда анық байқалады. Осы ерекшелікке байланысты, нормативтік талаптарды сақтау мамандары басқалардың не істеп жатқаны туралы жалған мәліметтер ұсынады. Мысалы, телеарналардағы жарнамалық роликтерде немесе «инфорекламалардағы» жасалған сұхбаттар осыған дәлел.

Ұнату

Адамдар өздеріне ұнаған адамдардың ұсыныстарын көбірек қабылдайды. Адамдарды кейбір адамдарды басқаларға қарағанда көбірек ұнататын бірнеше факторлар бар: Физикалық тартымдылық адамдарға «нұрлы әсер» (гало әсері) тудырады, осылайша басқалар оларға көбірек сеніп, оларды ақылдырақ және дарынды деп санайды. Адамдар көбінесе өздеріне ұқсас адамдарды ұнатады. Адамдар оларды мақтайтын адамдарды ұнатады. Ортақ мақсатқа жету үшін бірлесіп жұмыс істеуге мәжбүр болған адамдар бір-біріне сенім артады. Адамдар өздерін күлдіретін адамдарды ұнатады. Мысалы, көптеген дәрістер әзілмен басталады. Жоғарыда аталған әдістердің біреуі ғана адамдарға әсер етуге көмектеспеуі мүмкін, бірақ оларды бірге қолданғанда, олардың тиімділігі артады.

Билік

Стенли Милграм жүргізген Милграм эксперименті, биліктің басқаларға қаншалықты күшті әсер ете алатыны туралы маңызды түсініктер берді. Адамдар көбінесе биліктің бұйрықтарына, тіпті биліктің белгілеріне (мысалы, ғылыми дәрежелер, форма, қымбат көліктер және т.б.) автоматты түрде ден қояды, тіпті олардың ішкі сезімі бұйрықтарды орындамау керектігін айтқан кезде де.

Жедел жетіспеушілік

Адамдар бір нәрсені армандай бастайды, өйткені ол қол жетімді емес. Осыған байланысты жарнама берушілер тауарды "шағын уақытқа ғана" немесе "қысқа уақытқа ғана" сатып алуға болатынын айтып жарнамалайды. Сонымен қатар, ақпаратқа шектеу қойылған кезде (мысалы, цензура арқылы) адамдардың ақпаратты көбірек қалатыны және бұл ақпаратты жоғары бағалайтыны көрсетілді. Бұрын көптеп сатылатын, бірақ қазір жеңіл түсетін тауарлардың бағасы да жоғарылайды.

Бірлік

Адамдар команданың немесе топтың құрамында болуды бағалайды. Жаман жағынан алғанда, бұл "Біз бен Олар" деген ойға жетелейді. Ал жақсы жағынан алғанда, адамдар өзара қолдасатын топтың бір бөлігі екенін сезінеді.