Естілу фонетикасы: Сөйлеу дыбыстарын қабылдау және түсіну
Auditory phonetics
Естілетін фонетика – сөйлеу дыбыстарын қабылдауды зерттейтін ғылым. Дыбыстардың (дауыссыз, дауысты) және әуеннің (ритм, интонация) қабылдауын қарастырады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аудитивтік фонетика – сөйлеу дыбыстарын есту және сөйлеуді қабылдаумен айналысатын фонетиканың бір саласы. Ол сөйлеу стимулдары мен тыңдаушының осы стимулдарға жауабы арасындағы қатынастарды, шеттік және орталық есту жүйелерінің, соның ішінде мидың белгілі бір аймақтарының механизмдері арқылы зерттеуді қамтиды. Бұл фонетиканың акустикалық және артикуляциялық фонетикамен қатар үш негізгі саласының бірі болып есептеледі, әдістері мен сұрақтары бір-бірімен байланысты.
Auditory phonetics is the branch of phonetics concerned with the hearing of speech sounds and with speech perception. It thus entails the study of the relationships between speech stimuli and a listener's responses to such stimuli as mediated by mechanisms of the peripheral and central auditory systems, including certain areas of the brain. It is said to compose one of the three main branches of phonetics along with acoustic and articulatory phonetics, though with overlapping methods and questions.
Сегменттік және сегменттерден тыс
Аудиторлық фонетика сөйлеудің сегменттік (негізінен дауыстылар мен ырғақтар) және прозодикалық (басымдық, тон, ырғақ және интонация сияқты) аспектілеріне қатысты. Бұл құбылыстарды аудиторлық қабылдауды контекстсіз зерттеуге болады, ал үздіксіз сөйлеуде осы айнымалылардың барлығы бір мезгілде маңызды өзгергіштігімен және олардың арасындағы күрделі өзара әрекеттесуімен өңделеді. Мысалы, форматтардың жиіліктері бойынша бір-бірінен ерекшеленетін дауыстылар, сонымен қатар дауыстының биіктігіне байланысты ерекшеленетін негізгі жиіліктің (соның нәтижесінде биіктіктің) ішкі мәндеріне ие екендігі байқалады. Осылайша, ашық дауыстылар белгілі бір контексте жақын дауыстыларға қарағанда төменгі негізгі жиілікке ие, ал дауыстыларды тану прозодияны қабылдаумен өзара әрекеттесуі мүмкін.
Auditory phonetics is concerned with both segmental (chiefly vowels and consonants) and prosodic (such as stress, tone, rhythm and intonation) aspects of speech. While it is possible to study the auditory perception of these phenomena without context, in continuous speech all these variables are processed in parallel with significant variability and complex interactions between them. For example, it has been observed that vowels, which are usually described as different from each other in the frequencies of their formants, also have intrinsic values of fundamental frequency (and presumably therefore of pitch) that are different according to the height of the vowel. Thus open vowels typically have lower fundamental frequency than close vowels in a given context, and vowel recognition is likely to interact with the perception of prosody.
Сөйлеуді зерттеуде
Егер аудиторлық фонетика мен сөйлеуді қабылдау арасында ерекшелік жасалатын болса, онда біріншісі дәстүрлі құралдық емес тәсілдермен байланыстырылған фонология және лингвистиканың басқа да салаларымен тығыз байланысты, ал екіншісі тәжірибелік, зертханалық зерттеулерге жақын. Осылайша, аудиторлық фонетика термині көбінесе құралдық талдау қолданбастан сөйлеуді зерттеу үшін қолданылады: зерттеуші дыбыс жазу құралдары немесе тіпті қарапайым қалам мен қағаз сияқты технологияларды пайдалана алады (Вильям Лабовтың Нью-Йорк дүкендеріндегі ағылшын тілінің айтылуын зерттеуінде қолданғандай), бірақ спектрография немесе сөйлеу синтезі сияқты зертханалық әдістерді немесе EEG және fMRI сияқты мидың дыбысқа реакциясын тікелей зерттеуге мүмкіндік беретін әдістерді қолданбайды. Әлеуметтік лингвистика мен диалектология саласындағы зерттеулердің көп бөлігі деректерді аудиторлық талдауға негізделген, ал дерлік барлық айтылу сөздіктері сөздердің қалай айтылатынының импрессионистік, аудиторлық талдауына негізделген. Аудиторлық талдаудың құралдық талдаудан артықшылығы бар деп айтуға болады: Кеннет Л. Пайк былай деді: "Аудиторлық талдау фонетикалық зерттеу үшін маңызды, өйткені құлақ дыбыс толқындарының барлық естілетін және тек естілетін сипаттамаларын тіркей алады, ал құралдармен жүргізілетін талдау әрқашан аудиторлық реакциямен тексерілуі керек". Герберт Пилч аудиторлық фонетиканы акустикалық параметрлерге сілтеме жасамай анықтауға тырысты. Сөйлеу жазбалары сияқты фонетикалық деректерді аудиторлық талдау кезінде, аналитикалық тыңдауға оқытылғанның артықшылығы айқын. Практикалық фонетикалық оқыту 19-шы ғасырдан бері фонетикалық талдау мен айтылуды оқытудың маңызды негізі болып саналады; ол әлі де қазіргі заманғы фонетиканың маңызды бөлігі болып табылады. Ең танымал аудиторлық оқыту түрі – кардиналдық дауыстылар жүйесі; жүйенің негізіндегі аудиторлық және артикуляциялық факторлардың салыстырмалы маңыздылығы туралы пікірталас бар, бірақ оны пайдаланушылар үшін аудиторлық оқытудың маңыздылығы күмәнді емес. Прозодиялық факторларды, мысалы, биіктік пен ырғақты аудиторлық талдау бойынша оқыту да маңызды. Прозодия бойынша барлық зерттеулер аудиторлық техникаға негізделген емес: 20-шы ғасырда зертханалық құралдарды пайдалана отырып, прозодиялық ерекшеліктер бойынша алғашқы жұмыстар жүргізілді (мысалы, Элизабет Ульдалдың синтезделген интонациялық контурларды қолдану бойынша жұмысы, Деннис Фрайдың стрессті қабылдау жөніндегі жұмысы немесе Дэниел Джонстың граммофонның пикап қолын қолмен басқару арқылы үнемі қайталап тыңдау арқылы үндеу жиегін тексеруі). Дегенмен, прозодия бойынша жұмыстардың басым бөлігі дыбыстық сигналды компьютерлік талдауға негізделген тәсілдердің, мысалы, ToBI, INTSINT немесе IPO жүйесі сияқты жақында пайда болғанға дейін аудиторлық талдауға негізделген.
If there is a distinction to be made between auditory phonetics and speech perception, it is that the former is more closely associated with traditional non instrumental approaches to phonology and other aspects of linguistics, while the latter is closer to experimental, laboratory based study. Consequently, the term auditory phonetics is often used to refer to the study of speech without the use of instrumental analysis: the researcher may make use of technology such as recording equipment, or even a simple pen and paper (as used by William Labov in his study of the pronunciation of English in New York department stores), but will not use laboratory techniques such as spectrography or speech synthesis, or methods such as EEG and fMRI that allow phoneticians to directly study the brain's response to sound. Most research in sociolinguistics and dialectology has been based on auditory analysis of data and almost all pronunciation dictionaries are based on impressionistic, auditory analysis of how words are pronounced. It is possible to claim an advantage for auditory analysis over instrumental: Kenneth L. Pike stated "Auditory analysis is essential to phonetic study since the ear can register all those features of sound waves, and only those features, which are above the threshold of audibility whereas analysis by instruments must always be checked against auditory reaction". Herbert Pilch attempted to define auditory phonetics in such a way as to avoid any reference to acoustic parameters. In the auditory analysis of phonetic data such as recordings of speech, it is clearly an advantage to have been trained in analytical listening. Practical phonetic training has since the 19th century been seen an essential foundation for phonetic analysis and for the teaching of pronunciation; it is still a significant part of modern phonetics. The best known type of auditory training has been in the system of cardinal vowels; there is disagreement about the relative importance of auditory and articulatory factors underlying the system, but the importance of auditory training for those who are to use it is indisputable. Training in the auditory analysis of prosodic factors such as pitch and rhythm is also important. Not all research on prosody has been based on auditory techniques: some pioneering work on prosodic features using laboratory instruments was carried out in the 20th century (e. g. Elizabeth Uldall's work using synthesized intonation contours, Dennis Fry's work on stress perception or Daniel Jones's early work on analyzing pitch contours by means of manually operating the pickup arm of a gramophone to listen repeatedly to individual syllables, checking where necessary against a tuning fork),. However, the great majority of work on prosody has been based on auditory analysis until the recent arrival of approaches explicitly based on computer analysis of the acoustic signal, such as ToBI, INTSINT or the IPO system.