Кіріспе
Канадалық саяси жанжал: Airbus ісі премьер-министр Браян Малрониге және оның министрлігінің басқа мүшелеріне Air Canada корпорациясының Airbus ұшақтарын сатып алуы үшін төленген құпия комиссиялар туралы айыптауларға қатысты. Контракт бойынша бәсеке кезінде Airbus (еуропалық консорциум) төрағасы Бавариядағы белгілі неміс саясаткері Франц Йозеф Штраус (1915–1988) болды. Бұл тапсырыс көптен бері күтіліп келді, Boeing және Airbus екеуі де келісімшарт үшін күшті бәсекелестікке түсті. Екеуі де Канадада бірлескен өндіріс ұсынды, ал Boeing одан әрі келіссөздердегі ұстанымын нығайту үшін, сондай-ақ сол кезде олардың қатыспаған жеңіл ұшақтар нарығына ену үшін de Havilland Canada компаниясын сатып алды. 1988 жылы Airbus компаниясы 34 Airbus A320 ұшағына тапсырыс алып, Air Canada компаниясының бір бөлігі Boeing 747 паркін сатты. Boeing дереу de Havilland компаниясын сатуға шығарды, осылайша компанияны қиын жағдайға түсірді, бірақ бұл үшін кінә көбінесе үкіметке таңылды.
The Airbus affair refers to allegations of secret commissions paid to Prime Minister Brian Mulroney and other members of his ministry in exchange for then crown corporation Air Canada's purchase of a large number of Airbus jets. The Chairman of Airbus (a European consortium) at the time of the contract competition was Franz Josef Strauss (1915–1988), a high profile German politician in Bavaria. The order in question had long been pending, and both Boeing and Airbus had been competing heavily for the contract. Both offered shared production in Canada, and Boeing went so far as to buy de Havilland Canada to further strengthen their bargaining position, as well as gain access to the feederliner market where they, at that time, had no presence. The contract was eventually won by Airbus in 1988, with an order for 34 Airbus A320s, as well as the sale of some of Air Canada's existing Boeing 747 fleet. Boeing immediately put de Havilland up for sale, thereby putting that company in jeopardy, but the blame for this was generally placed on the government.
RCMP-нің мәлімдемелері
1995 жылы Корольдік Канадалық атты полициясы (RCMP) Малрони мен Франк Мурсты Карльхайнц Шрайберден Мулрони Канаданың премьер-министрі болған кезде Airbus ұшақтарын мемлекеттік әуе компаниясына сатудан пара алған деп айыптады. Бұл айыптамалар RCMP-нің Швейцария үкіметіне банк шоттарына қол жеткізуді сұраған хатында жазылған. Шрайбер бұрын 1983 жылы Прогрессивті консервативтік партияның төрағалығына Малронидің сәтті өтініміне қаржы жинаған еді. Малрони айыптамаларды жоққа шығарды және Жан Критиеннің жаңа сайланған Либералдық үкіметі өзінің алдыңғысына қарапайым жала жабу кампаниясын жүргізіп отыр деп шағымданып, Канада үкіметінен 50 миллион долларлық өтемақы талап етті. 1997 жылдың басында үкімет соттан тыс келісімге келді, Малрониге ресми түрде кешірім сұрауға және бұрынғы премьер-министрдің 2,1 миллион долларлық заңдық шығындарын төлеуге келісті. Малрони премьер-министр болып тұрғанда пара алғанына ешқандай дәлел табылмаса да, ол 2003 жылы 1993 жылы қызметтен кеткеннен кейін 18 ай ішінде Шрайберден үш рет 75 мың доллардан ақша алғанын мойындады, барлығы 225 мың доллар. Малрони төлемдердің бірі жасалған кезде Канада Парламентінің Төменгі палатасының депутаты болды. Малрони бұл ақша оған жаңа макарон бизнесін дамытуға және Шрайбер үшін халықаралық байланыстарды құруға көмектескен консультациялық қызметтері үшін төленгенін мәлімдеді. Бұрын Малрони Канада үкіметіне қарсы сот процесінде Шрайберден ешқандай комиссия алғанын мойындаған жоқ, ал кейіннен ант бергенде онымен кез келген іскерлік байланысы болмағанын жоққа шығарды. Малрони осы ақшаға атқарылған жұмысын растайтын ешқандай құжат ұсынбады және оны Германияда Шрайберге қатысты қылмыстық тергеу басталғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң ғана Канаданың табыс салығына жариялады. Шрайбер олардың макарон бизнесімен айналысқанын тек бір жарнама парағы жібергеннен артық емес деп сықақтап, үш төлемнің әрқайсысы 1000 долларлық банкноттармен 100 мың доллардан, барлығы 300 мың доллар болғанын мәлімдеді.
БАҚ/журналистік ақпараттар
Журналист Стиви Камерон 1994 жылы өзінің ең көп сатылған кітабында – «Мулроуни жылдарындағы қылмыс, жемқорлық және ашкөздік» – осы жанжал туралы және Шрайбердің Мулроуни үкіметімен байланысы туралы жазды. CBC телеканалының «The Fifth Estate» бағдарламасы 1995 жылдың наурызында Airbus пен Лихтенштейндегі International Aircraft Leasing (IAL) компаниясы арасындағы құпия келісімді ашып көрсеткен деректі фильм шығарды. Air Canada-ға Airbus ұшақтарын сатқаннан кейін IAL компаниясы миллиондаған доллар көлемінде құпия комиссиялар алды. Уильям Каплан 1998 жылы «Кінәлі деп есептелген» атты кітабында Камерон мен CBC-ге жауап беріп, журналистерді дәлелдердің жетіспеуі үшін сынға алды. 1999 жылдың қазан айында «The Fifth Estate» бағдарламасы Швейцария банкі корпорациясының деректерін алды, онда Шрайбердің Цюрихте «BRITAN» кодовый атымен құпия банк шоты ашқаны және 1993 және 1994 жылдары одан үш рет, барлығы 300 000 доллар сомасында ақша шығарғаны анықталды. Екі жылдан кейін Камерон мен «Fifth Estate» бағдарламасының продюсері Харви Кэшор Шрайбер туралы «Соңғы достас» атты кітап жазды. 2004 жылы Каплан «Жасырын сот» атты кітабында өз ұстанымын нақтылап, Камеронды Airbus ісі бойынша RCMP-нің құпия хабаршысы болғаны үшін, ал Мулроуниді Шрайберден 300 000 доллар алғанын жарияламағаны үшін сынға алды. 2006 жылдың 8 ақпанында «The Fifth Estate» бағдарламасында сұхбат беру кезінде Шрайбер «BRITAN» шотынан түскен ақшаның Мулроунидің көмекшісінің өтініші бойынша келгенін, оның бұрынғы премьер-министрдің қаржысы жетіспейтінін айтқанын мәлімдеді. Шрайбер Мулроунидің ақшаны Шрайбер инвестиция салған макарон бизнесіне көмектескені үшін консультациялық төлем деп айтқан сөзіне күлді. Сондай-ақ, бағдарламада Мулроунидің ақшаның қайдан келгенін білгеніне ешқандай дәлел жоқ екені хабарланды. Келесі жылы «The Globe and Mail» газеті мен «The Fifth Estate» бағдарламасы Брайан Мулроунидің Шрайберден ақша конверттерін алғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң Канаданың кіріс қызметіне өз еркімен мәлімдеме бергенін жариялады.
Қолма-қол ақшалай төлемдер
2007 жылдың 1 қарашасында «Глоб энд Мейл» газеті Малроунидің 1994 жылдың желтоқсан айында Нью-Йоркте Шрайберден алған 75 000 доллары (Шрайбердің мәлімдемесінше, 300 000 доллардың ішінде) туралы хабарлады. Ол ақшаны жұмсамаған болса, бірнеше күннен кейін Канада шекарасын кезіп өткенде осы қаражатты жариялауы тиіс еді. Мақалада зейнеткер RCMP инспекторы Брюс Боуидің сөздері келтірілген. Ол Малроунидің өкілеттігі кезінде қабылданған, ірі ақшалай операцияларды тіркеуді талап ететін алғашқы канадалық заңнаманы дайындауда маңызды рөл атқарды. АҚШ-тың ішкі ережелері де ірі ақшалай операцияларды тіркеуді талап етеді, ал Малроуни осы операция бойынша осы талапты орындады ма, жоқ па, деген сұрақ «Глоб энд Мейл» газетінде ашық қалды. 2007 жылдың 8 қарашасында Шрайбердің тағы да бірнеше айыптауларын қамтитын сотқа ант беру мәлімдемесі ұсынылды. Премьер-министр Стивен Харпер Шрайбер мен Малроуни арасындағы мәмілелерді зерттеу үшін тәуелсіз комиссия құрылатынын жариялады, оны Ватерлоо университетінің президенті Дэвид Ллойд Джонстон басқарады. 14 қарашада RCMP осы мәселелерді қайта қарауды бастайтынын мәлімдеді. 2008 жылдың маусым айында үкімет «Карльхайнц Шрайбер мен Құрметті Брайан Малроуни арасындағы бизнес және қаржылық мәмілелерге қатысты белгілі бір айыптауларды зерттеу комиссиясын» құрды. Шрайбер 15 қарашада Германияға экстрадициялауға қатысты шағымын жоғалтты және Торонто аймағында қамауда қалды. Неміс билігі Шрайберге қарсы экстрадициялау процесін 1999 жылы бастады. Шрайбер Германияда бірнеше қылмыстық іске жауап беруі керек болды, оның ішінде алаяқтық және пара алу, бұл Германиядағы үкіметті құлатуға себеп болды және бұрынғы канцлер Гельмут Кольдің беделіне нұқсан келтірді. Шрайбер экстрадицияланған жағдайда тергеуге көмектеспейтінін мәлімдеді. Қоғамдық қауіпсіздік министрі Стоквелл Дей комиссия куәгерлерге олардың орналасқан жеріне қарамастан куәлік беруге мүмкіндік беретінін және Шрайбердің куәлік беруі қажеттігін айтты. Парламенттегі оппозициялық партиялар Шрайбердің тергеуге қатысуына мүмкіндік беру үшін экстрадицияны кейінге жылдыруды талап етті. Әділет министрі Роб Николсон Шрайбердің адвокаты Эдвард Гринспенге апелляция жасауға уақыт беру үшін экстрадицияны кем дегенде 2007 жылдың 1 желтоқсанына дейін кейінге жылдыруға уәде берді.
Этика комитетінің куәлігі
Шрайберді түрмеден Спикердің жарлығымен шақырды, оны Палата Спикері Питер Милликен шығарды және 2007 жылдың 28 қарашасында Торонтодан Оттаваға жеткізілді. Ол 2007 жылдың 29 қарашасында, 4 желтоқсанда және 6 желтоқсанда Төменгі палатаның этика комитеті алдында куәлік берді. Шрайбер 30 қарашада Онтарио апелляциялық сотынан экстрадициясын тоқтатуға қол жеткізді және 4 желтоқсанда 1,3 миллион доллар кепіл төлеп босады. Шрайбер 1993 және 1994 жылдары 100 000 доллардан тұратын үш қолма-қол төлеммен Малрониге төлеген 300 000 доллардың тікелей Airbus-тан келмегенін, ал 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында Airbus, MBB және Thyssen компаниялары атынан лоббилік жұмысы үшін алған комиссиясынан, яғни «сәттілік сыйақысынан» алынғанын түсіндірді. Airbus және MBB компаниялары Малрони премьер-министр болып тұрған кезде Канада үкіметімен әуе кемелері мен тікұшақтарға қатысты ірі келісімдер жасасқан. Thyssen жобасы – жеңіл брондалған көліктерді өндіруге арналған жаңа зауыт – бастапқыда үкіметтің мақұлдауын алған, бірақ ешқашан салынбады. Шрайбер бұл ақшаның Малрониге 1984 жылдан 1993 жылға дейін премьер-министр болып жұмыс істеген кезінде емес, саяси лауазымынан кеткеннен кейін Шрайбер үшін жұмыс істеуі үшін төленген гонорар екенін, сондай-ақ 1991 жылы қол жеткізілген Германияның қайта бірігуіне қолдау көрсеткені үшін сыйақы екенін қостыра түсіндірді. Бұл сома бастапқыда 500 000 долларға белгіленген, бірақ Малрони жұмысты орындамағандықтан азайтылды, деді Шрайбер, ол Малрониді сол ақшаны қайтару үшін сотқа берді. Малрони 2007 жылдың 13 желтоқсанында этика комитеті алдында сөйлеуден бас тартты. Бірақ ол сотқа келгеннен кейін алты апта өткен соң Малронидің адвокаттары этика комитетінің төрағасы Пол Сабоға хат жолдап, клиенттері 13 желтоқсанда «әділетсіз» қарым-қатынас көргендіктен комитет алдында тағы да куәлік беруге дайын емес екенін мәлімдеді. 2008 жылдың 26 ақпанында CTV News Малрони адвокаты арқылы 28 ақпанға жоспарланған комитет алдында қайтадан куәлік беруден бас тартқанын хабарлады. Комиссия сотқа шақыру мүмкіндігін қарастырғаннан кейін, келесі күні куәгерлерді шақырмай, істі аяқтауға шешім қабылдады. Отырыстар барысында Малронидің балаларының университеттегі білімі олардың әкесі Шрайберден алған ақшаға төленгені белгілі болды. 2008 жылдың 14 ақпанында Шрайбердің швейцариялық бухгалтері этика комитетіне ол Малрони үшін швейцариялық шот ашқанын растады. Ол бұрынғы премьер-министрдің немесе оның атынан жасалған операциялар туралы білмейтінін мәлімдеді.