Кіріспе
Герман Гюнтер Грассманн (1809–1877) – неміс ғалымы, лингвист және математик. 15 сәуірде 1809 жылы дүниеге келген, 26 қыркүйекте 1877 жылы қайтыс болды. Өмірінде лингвист ретінде танымал болса, қазір математик ретінде де белгілі. Ол сонымен қатар физик, жалпы білімді ғалым және баспагер болды. Оның математикалық еңбектері алпыс жасқа келгенше көпке танылған жоқ. Оның жұмысы қазіргі векторлық кеңістік деп аталатын түсініктен бұрын жасалып, одан да асып түсті. Ол Грассман кеңістігін енгізді, ол n өлшемді V векторлық кеңістігінің барлық k өлшемді сызықтық кіші кеңістіктерін параметрлейді. Тіл білімінде ол тіл тарихы мен құрылымын бір-бірінен ажыратуға көмектесті.
Hermann Günther Grassmann (link=no, ; 15 April 1809 – 26 September 1877) was a German polymath known in his day as a linguist and now also as a mathematician. He was also a physicist, general scholar, and publisher. His mathematical work was little noted until he was in his sixties. His work preceded and exceeded the concept which is now known as a vector space. He introduced the Grassmannian, the space which parameterizes all k dimensional linear subspaces of an n dimensional vector space V. In linguistics he helped free language history and structure from each other.
Өмірбаян
Герман Грасманн, математика мен физикадан сабақ берген, діни қызметкер Юстус Гюнтер Грасманның 12 баласының үшіншісі болды, ол Германның білім алған Штеттин гимназиясында оқытқан. Грасман Пруссия университеттеріне түсу емтихандарында жоғары баға алғанға дейін ерекше көзге түспеген студент болды. 1827 жылдан бастап ол Берлин университетінде теологияны оқыды, сонымен қатар классикалық тілдер, философия және әдебиет пәндерін де меңгерді. Ол математика мен физика курстарын тыңдамаған. Университетте математикалық білім алмаса да, 1830 жылы Берлинде оқуын аяқтағаннан кейін Штеттинге оралғанда оны ең қызықтырған сала осы болды. Бір жылдық дайындықтан кейін ол гимназияда математикадан сабақ беруге қажетті емтихандарды тапсырды, бірақ нәтижесі төменгі сыныптарда ғана сабақ беруге жеткілікті болды. Осы кезде ол өзінің алғашқы маңызды математикалық жаңалықтарын жасады, олар оны 1844 жылы жариялаған «Die lineale Ausdehnungslehre, ein neuer Zweig der Mathematik» (бұл жерде A1 деп аталады), ал 1862 жылы қайта жаңартылған «Die Ausdehnungslehre: Vollständig und in strenger Form bearbeitet» (бұл жерде A2 деп аталады) еңбектеріндегі маңызды идеяларына жеткізді. 1834 жылы Грасман Берлиндегі Гевербескуледе математикадан сабақ бере бастады. Бір жылдан кейін ол Штеттинге қайтып, математика, физика, неміс тілі, латын тілі және дінтану пәндерін жаңа мектепте, Отто Шкуледе оқыта бастады. Келесі төрт жыл ішінде Грасман математика, физика, химия және минералогиядан барлық орта мектептерде сабақ беруге мүмкіндік беретін емтихандарды тапсырды. 1847 жылы ол «Оберлехрер», яғни бас мұғалім атанды. 1852 жылы ол қайтыс болған әкесінің лауазымына Штеттин гимназиясына тағайындалды, соның арқасында профессор атағын алды. 1847 жылы ол Пруссияның Білім министрлігіне университетте жұмыс істеуге қарастыруларын сұрады, сонда министрлік Эрнст Кумерден Грасман туралы пікірін сұрады. Кумер Грасманның 1846 жылғы сыйлық есесінде «мақтауға лайық жақсы материал, бірақ жеткіліксіз түрінде берілген» делінген жауап хат жолдады. Кумердің баяндамасы Грасманның университетте жұмысқа орналасу мүмкіндігіне толық соң салды. Осы оқиға жиі қайталанды, Грасманның замандастары оның математикасының құндылығын танымай қойды. Германиядағы саяси жағдайдың шиеленіскен 1848–49 жылдары Герман мен оның інісі Роберт Штеттинде «Deutsche Wochenschrift für Staat, Kirche und Volksleben» газетін шығарып, конституциялық монархия негізінде Германияның бірігуін талап етті. (Бұл 1871 жылы орындалды.) Конституциялық құқық туралы бірқатар мақалалар жазғаннан кейін Герман газеттен қол үзді, себебі оның саяси бағытымен келіспеушілік туды. Грасманның он бір баласы болды, олардың жетісі ересек жасқа жетті. Оның ұлы Герман Эрнст Грасманн Гиссен университетінде математика профессоры болды.
Жауап
1840 жылдары математиктер Грасманның идеяларын түсінуге көбінесе дайын болмады. 1860 және 1870 жылдары түрлі математиктер Грасманның идеяларына ұқсас ойларға келді, бірақ Грасманның өзі математикаға қызығуын жоғалтқан еді. Адемар Жан Клод Барре де Сент-Венан 1845 жылы Грасманға ұқсас векторлық есептеуді жасап, жариялады. Содан кейін ол Грасманмен, екеуінің қайсысы бұл идеяны бірінші ойлағаны туралы пікір таласына түсті. Грасман нәтижелерін 1844 жылы жарияласа, Сент-Венан бұл идеяларды алғаш рет 1832 жылы дамытқанын мәлімдеді. Грасманның идеяларын оның өмірінде бағалаған алғашқы математиктердің бірі Герман Хэнкель болды, оның 1867 жылғы «Theorie der complexen Zahlensysteme» (кешенді сандар жүйелері теориясы) еңбегінде, ол Герман Грасманның алгебраларын және В. Р. Гамильтонның кватерниондарын дамытты. Хэнкель Грасманның ұзақ жылдар бойы назардан тыс қалған жазбаларының маңыздылығын бірінші болып танып, олардың күшті ықпалында болды. 1872 жылы Виктор Шлегель өзінің «System der Raumlehre» еңбегінің бірінші бөлігін жариялады, онда Грасманның тәсілдері арқылы жазықтық геометриясындағы ежелгі және қазіргі заманғы нәтижелер алынды. Феликс Клейн Шлегельдің кітабына оның толық еместігі және Грасманға қатысты перспективаның болмауы себепті теріс пікір берді. 1875 жылы Шлегель Грасманның бағыты бойынша жүйесінің екінші бөлігін жасады, бұл жолы жоғары өлшемді геометрияны дамытты. Ал осы уақытта Клейн өзінің Эрланген бағдарламасын ілгерілетумен айналысты, ол геометрияның ауқымын кеңейтті. Грасманды түсіну үшін векторлық кеңістіктер туралы түсінік қажет болды, содан кейін оның кеңею теориясының көп сызықты алгебрасын білдіруге болады. Грасманның Гамильтоннан басымдығын орнату үшін Джозиа Виллард Гиббс Грасманның мұрагерлерін 1840 жылғы су тасқыны туралы эссені жариялауға шақырды. А. Н. Уайтхедтің алғашқы монографиясы «Альгебраның жалпылама теориясы» (1898) кеңею теориясы мен сыртқы алгебраның ағылшын тіліндегі алғашқы жүйелі баяндамасын қамтыды. Дифференциалдық геометрияның дамуымен сыртқы алгебра дифференциалдық формаларға қолданылды. 1995 жылы Ллойд К. Канненберг «The Ausdehnungslehre and Other works» еңбегінің ағылшын тіліне аудармасын жариялады. Грасманның қазіргі математикалық физикадағы еңбегінің рөліне кіріспе үшін Роджер Пенроуздың «Реальностьқа жол» кітабына қараңыз.
Тілші
Грасманның математикалық идеялары өмірінің соңына қарай ғана кеңінен тарала бастады. А1 басылымы жарықтанғаннан кейін отыз жыл өткен соң, баспагер Грасманға былай деп хат жазды: “Сіздің “Кейін кеңейту туралы ілім” (“Die Ausdehnungslehre”) кітабыңыз біраз уақыттан бері таусылған. Сіздің еңбегіңіз көбінесе сатылмағандықтан, шамамен 600 данасы 1864 жылы мақұлсыз қағаз ретінде қолданылды, ал қалған аз ғана даналары біздің кітапханамыздағы бір дананы қоспағанда, сатылып бітті.” Математикалық ортадағы жұмысының қабылдануына көңілі толмаған Грасман математиктермен байланысын үзіп, геометрияға деген қызығушылығын жоғалтты. Өмірінің соңғы жылдарында ол тарихи тіл біліміне және санскрит тілін зерттеуге бет бұрды. Ол неміс тілінің грамматикасы туралы кітаптар жазды, халық әндерін жинады және санскрит тілін үйренді. Ол 2000 беттен тұратын сөздік және Ригведаның (1000 беттен астам) аудармасын жасады. Ригведаны зерттеуде Грасманның еңбегі жиі сілтеме ретінде келтіріледі. 1955 жылы оның сөздігінің үшінші басылымы жарық көрді. Грасман сонымен қатар санскрит және грек тілдерінде кездесетін дыбысталу заңдылығын байқап, тұжырымдады. Оның құрметіне осы дыбысталу заңдылығы Грасман заңы деп аталады. Оның бұл ашылуы сол кездегі тарихи тіл білімі үшін революциялық болды, өйткені ол санскриттің басқа үнді-еуропа тілдерінің ежелгі түбі деп есептелуіне қарсы шықты. Бұл болжам санскрит тілінің біріктіруші құрылымына байланысты болды, латын және грек тілдерінің осы құрылым арқылы өздерінің “қазіргі” синтетикалық құрылымына жеткені ойланды. Алайда, Грасманның жұмысы неміс тілінің кем дегенде бір дыбысталу үлгісінде санскриттен “ескі” (яғни, синтетикалық емес) екенін дәлелдеді. Бұл тілдердің генеалогиялық және типологиялық жіктелуінің тіл білімінде дұрыс бөлінуін қамтамасыз етті, соның арқасында кейінгі тілшілер маңызды жетістіктерге қол жеткізді. Оның бұл филологиялық жетістіктері оның өмірінде құрметке ие болды. Ол Америкалық Шығыс Тану Қоғамына сайланды және 1876 жылы Тюбинген университетінен құрметті докторлық атағын алды.