Кіріспе

Ояма Калифорния штатына қарсы, 332 U. S. 633 (1948) – АҚШ Жоғарғы Сотының шешімі, онда 1913 және 1920 жылдарғы Калифорния штатының шетелдіктерге жер меншігін шектеу заңдарының нақты ережелері, АҚШ азаматы Фред Оямаға, оның әкесі – жапон азаматы оның атынан жер сатып алғандықтан, Конституцияның он төртінші түзетуімен кепілдендірілген құқықтары мен мүмкіндіктерін шектеді деп танылды. Алайда, сот Калифорния штатының шетелдіктерге жер меншігін шектеу заңдарын конституцияға қайшы деп толық жоққа шығармады.

Калифорниядағы шетелдік жер заңдары

Ояма Калифорнияға қарсы сот ісі 1913 және 1920 жылдары Калифорния штатында қабылданған «Шет елдік жер заңдарынан» туындады. Осы заңдарға сәйкес, АҚШ азаматтығына үміткер бола алмайтын тұлғаларға жер мен мүлікке ие болуға тыйым салынды. Жерді бақылау заңдары 19 ғасырда АҚШ-та қолданылған, ал олардың тамыры ағылшын ортақ құқығына дейін жетеді. 1913 жылғы Калифорния штатының «Шет елдік жер заңында» Америкадағы жапон халқына бағытталған нақты тілдер қолданылмаған, бірақ олар осы заңның басты нысаны болды. Бұл, әзірге, Калифорния штатының шаруаларын, жапон иммигранттарының шағын жер участаларын тиімді пайдалануға бағытталған ауыл шаруашылық тәсілдері оларды экономикалық бәсекеге қабілетсіз етеді деген қорқыныштарын басуға көмектесті. Заңның жасырын мақсаты жапондарға жасырын қалған жоқ; көптеген жапон-американдықтар және тіпті жапон үкіметі наразылық білдірді. Америкада тұратын жапон халқы «Шет елдік жер заңдарынан» қашудың әртүрлі жолдарын іздеді. Олардың жиі қолданатын тәсілі – АҚШ-та туған балаларының атынан (туғаннан бастап АҚШ азаматтығын алған) жер сатып алып, содан кейін мүліктің қамқоршысы болу еді. Бұл жапондық ата-аналарға заң жүзінде емес, де-факто жерді басқаруға және иеленуге мүмкіндік берді. Осы тактикаларға жауап ретінде 1920 жылғы Калифорния штатының «Шет елдік жер заңына» осындай қашуды тоқтатуға бағытталған қатаң ережелер енгізілді. Басқа өзгерістермен қатар, Ояма ісінде маңызды рөл атқаратын ереже енгізілді: егер біреу басқа біреудің атынан жер сатып алса, онда ол «Шет елдік жер заңын» айналып өту мақсатымен жасалған деп есептелетін болды. Бұл мемлекеттік сатып алу ісіндегі дәлелдеу жүктемесіне қатысты ережелердегі маңызды өзгеріс болды. Бұрын мемлекет өзінің позициясын дәлелдеуге міндетті болған, енді айыпталушы сатып алынған жердің иелік құқығын шектеуден қашу әрекеті емес, шынайы сыйлық екенін дәлелдеуі керек еді. 1920 жылғы заңда тағы бір, тіпті қатаң ереже енгізілді, ол азаматтыққа қабылдануға жарамсыз тұлғаларды мүліктің қамқоршысы етіп тағайындауға тыйым салды. Алайда, Калифорния Жоғарғы соты 1922 жылғы Яно ісінде (Тетсубми Яноның мүлігі, 188 Cal. 645) осы тыйымды күштен шығарды.

Ояманың жер сатып алуы және тұтқындалуы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі жағдайлар осы мәселелердің дамуына ықпал етті, себебі жапондықтарға қарсы көңіл күшейді және жапон азаматтары тұтқындалды. Калифорния штаты шетелдіктерге тиесілі жерлер туралы заңдарын одан да қатаңдатты және мүлікті мемлекетке қайтару (эскейт) процедураларын белсенді түрде бастады. Кажиро Ояма, жапон азаматы, осылайша мақсатқа алынған адамдардың бірі болды. Ояма ісінде, азаматтыққа қабылдауға құқығы жоқ жапон азаматы Кажиро Ояма 1934 жылы Калифорния штатының Чула-Виста қаласындағы ескі Ранчо-де-ла-Насион жерінен алты акр (24 000 м²) жер сатып алды. Ол бұл жер үшін 4000 доллар төледі (1934 жылғы 4000 доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең), ал сатушы Кажироның ұлы Фред Оямаға (сол кезде алты жаста болған) құжатты рәсімдеді. Алты айдан кейін Кажиро Сан-Диего округінің Жоғарғы сотына Фредтің қамқоршысы болып тағайындалуын сұрап, Фредке алты акр (24 000 м²) жер тиесілі екенін мәлімдеді. Сот оған рұқсат берді. 1937 жылы жер учаскесінің ауданы тағы екі акрға (8 000 м²) ұлғайтылды. 1920 жылғы «Шетелдіктерге тиесілі жерлер туралы заң» бойынша, шетелдік азаматтардың кәмелетке толмаған балаларына тиесілі мүліктің қамқоршылары жыл сайын мемлекетке есеп беруге міндетті болды, бірақ Кажиро Ояма сот отырысына дейін бұл талапты орындамады. 1942 жылы Фред және оның отбасы аймақтағы барлық жапон азаматтарымен бірге қоныс аударды. 1944 жылы Калифорния штаты 1934 және 1937 жылдары жасалған сатып алулар «Шетелдіктерге тиесілі жерлер туралы заңды» бұзу және одан қашу мақсатында жасалған деген негізде сегіз акрлық (32 000 м²) жерді мемлекетке қайтару туралы өтініш берді.

Мемлекеттік сот ісін жүргізу

Сот төрелік органы Кажиро Ояманың, әкесінің, жерді пайдалануға құқығы болғанын және 1934 және 1937 жылдарғы жерді берулердің мүлікті мемлекетке өту рәсімінен қашу мақсатымен жасалған алдаушылық әрекеттер екенін анықтады. Сот мемлекет пайдасына шешім шығарып, «Шеттік жер заңына» сәйкес, 1934 және 1937 жылдарғы заңсыз аударымдар күнінен бастап жер учаскелері мемлекетке тиесілі екенін мәлімдеді. Калифорния Жоғарғы Соты төрелік органдың дәлелдермен негізделгенін растады. Бұдан әрі, Калифорнияның ауыл шаруашылығы жерін сатып алу, беру және меншікке ие болу құқығынан құзырсыз шетелдіктерді шектеуге құқығы бар екені және Фред Ояманың конституциялық кепілдіктері бұзылмағаны туралы шешім қабылдады.

Винсонның көпшілік пікірі

Ояма бір мезгілде айтылған пікірлердің маңызды айырмашылықтарымен ерекшеленеді. Бас судья Винсон, Соттың пікірін білдіріп, істің фактілеріне қатаң түрде сүйенді, оның кең ауқымды салдарына көп мән бермеді. Осы істе шетелдіктерге қатысты заңдарды қолдану Фред Ояманың американдық азамат ретіндегі тең қорғалу құқығын шектегенін ашық мойындағанмен, Винсонның Жоғарғы Соттағы пікірі заңның конституциялықтығын қарастырмады, тіпті оны талқыламады. Біріншіден, Бас судья Винсон нәсілдік мәселелерде консервативті көзқарас ұстанды. Әйгілі оқиға бойынша, сот судьясы Франкфуртер 1953 жылы Бас судья Винсонның қайтысы (яғни, «Браун против Білім беру кеңесі» ісінің ортасында) – Құдайдың бар екендігіне оның куә болған жалғыз дәлел болғанын айтқан. Заңда нақтылықтар болмаса да, басым пікір бойынша, егер Винсон 1953 жылы Бас судья Эрл Уорренмен алмастырылмағанда, «Браун против Білім беру кеңесі» ісі басқаша шешілген болар еді. Екіншіден, 1920 жылдары Жоғарғы Сот бірнеше жер заңдарының конституциялықтығын және заңдылығын растады. Калифорнияның шетелдіктерге қатысты заңын жою үшін осы шешімдердің прецеденттерін күштен шығару қажет болар еді, бірақ Сот мұндай қадамға баруға әдетте дайын болмайды, әсіресе осыған дейінгі істерден кейін. Осы жағдайда Сот арыз берушілердің алғашқы талабына назар аудара отырып, заңның әділетсіз қолданылу мәселесін қарастырды және оның кең ауқымды салдарларын назарға алмады.

Қаралардың келісімі

Сотталушы судья Хьюго Блэк қысқа, бірақ маңызды пікір жазды, оған судья Уильям Дуглас қосылды. Онда ол Соттың шешімімен және пікірімен келіскенімен, бұрынғы шешімді кеңірек негізде кері қайтаруды қалағанын айтты. Оның пікірінше, "Калифорния шетелдіктерге қатысты заңының негізгі ережелері Конституцияның 14-ші түзетуіне сәйкес тең қорғалу құқығын бұзады және шетелдіктердің иммиграциясын және осы елге келгеннен кейінгі құқықтарын реттейтін федералдық заңдар мен халықаралық келісімдерге қайшы келеді". Ол бұдан әрі заңда жапондықтар туралы тікелей айтылмағанын, сондай-ақ оның шарттары басқа елдерден келген аз ғана шетелдіктерге де қатысты болғанын, бірақ заңның салдары жапондықтарға қатысты кемсітушілікке әкеп соқтыратынын атап өтті. Оның айтуынша, егер 14-ші түзетутің бір ғана күмәндісіз мақсаты болса, онда ол штаттардың нәсіліне немесе тері түсіне байланысты кейбір топтарға басқа топтардың иеленіп отырған құқықтарын, жеңілдіктерін және мүмкіндіктерін жоққа шығаруына жол бермеу үшін жасалған. Бас судья Винсонмен келіспей, судья Блэк "осы елде тұратын жапондықтарға қатысты кемсітушілік тудыратын штаттық жер заңдарын қолдаған осы Соттың бұрынғы шешімдерін қазір жоққа шығаратынын" нақты жазды.

Мерфидің келісімі

Сотталған судьяның орынбасары Франк Мерфи, судья Ратледж та оған қосылды, ең құштар пікірін жеткізді. Ол Калифорния штатының шетелдіктерге қатысты жер заңының АҚШ Конституциясына сәйкес келіп-келмейтіні, штаттың шетелдіктерге жер сатып алуын тыйым салу құқығы бар ма және мұндай тыйымның Конституцияның он төртінші түзетуіне сәйкес келіп-келмейтінін сұрақ қоюдан бастады. Судья Мерфи бұл сұрақтарға "теріс жауап беру Конституцияның расизмге деген кескілесімді қарсылығымен анықталады, ол қандай да бір жамылғы немесе маскировкамен келсе де" деп жауап берді. Ол Калифорния штатының шетелдіктерге қатысты жер заңын "расалық кемсітуден басқа ештеңе емес" деп атады және оның "конституциялық айыпталуға лайық екенін" мәлімдеді. Көпшіліктің тең қорғалу принципін қолданумен қатар, судья Мерфи АҚШ-тың Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысын ратификациялауын заңның конституциялық еместігіне баламалы негіз ретінде келтірді: Сонымен қатар, бұл ел жақында Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысы арқылы нәсіл, жыныс, тіл және дінге қарамастан, барлық адамдардың құқықтары мен негізгі бостандықтарына құрмет көрсетуге және оларды сақтауға міндеттенді. Шетелдіктерге қатысты заң осы ұлттық міндеттемеге кедергі келтіреді. Оның Америка Құрама Штаттары ратификациялаған және қабылдаған Жарғыға қайшы келуі – осы заңды айыптаудың тағы бір себебі.

Ридтің келіспеушілігі

Сот судьясы Рид, судья Бертонмен бірге, соттың шешімімен келіспеді. Рид судьясы Калифорния штатының шетелдіктерге жер меншігін шектеу заңдарының америкалық азамат Фред Оямаға қатысты кемсіту тудырғаны туралы соттың пікірімен келіспейтінін мәлімдеді.

Джексонның қарсылығы

Сот судьясы Джексон өзінің келіспеушілік пікірінде, сот Шетелдік жер заңын қолдағандықтан, оның заңды түрде күшіне енуінен туындаған үкімді логикалық тұрғыдан күштен шығара алмайтынын жазды. Одан әрі, Калифорния штатының белгілі бір шетелдіктерге жер меншігіне ие болуын тыйым салуға құқығы бар деп қабылданса, штаттың тиісті заңдарды айналып өтуден жеке тұлғаларды қорғау үшін заңдарын өзгертуге де құқығы болуы керек екенін атап өтті.

Кейінгі сот үкімдері

Ояма ісі 1913 және 1920 жылдарғы Калифорния штатының шетелдіктерге жер меншігін шектеу заңдарын күштен жоймаса да, бұл іс маңызды прецедент құрды. Ояма шешіміне ден қойып, Калифорния Жоғарғы соты Сей Фуджии мен Калифорния штаты арасындағы істе (Sei Fujii v. California, 38 Cal.2d 718, 242 P.2d 617, 1952) аталған заңдарды конституцияға қайшы деп таныды, ал Калифорния штаты оларды 1956 жылы толығымен жойды.