Кіріспе

Менандрдың б.з.б. 317–316 жылдар шамасындағы ежелгі грек комедиясы. «Дысқолос» (кейде «Мизантроп», «Қыжырлы», «Ашулы адам» немесе «Ескі ақылсызданған» деп аударылады) – Менандрдың пьесаларының және бүкіл Жаңа комедияның толыққанды сақталған жалғыз комедиясы. Ол алғаш рет б.з.б. 316 жылы Афинадағы Леней фестивалінде көрсетілді, онда Менандр бірінші жүлдені жеңіп алды. Бұл пьеса көп уақыт бойы тек шашыраңқы цитаталар арқылы ғана белгілі болды. Бірақ 3 ғасырға жататын, толыққанды «Дысқолос» папирус қолжазбасы 1952 жылы Мысырда табылған және Бодмер папирустары мен Оксиринх папирустарының құрамына кіреді. Пьеса 1958 жылы Виктор Мартин тарапынан жарияланды. Пьесаның сюжеті бай жас жігіт Состратостың ауыл қызына ғашық болуымен байланысты, ал оның әкесі Кнемон өте ашулы және жақындасу қиын адам. Соңында, Кнемонның баласы Горгияны құдықтан құтқаруға көмектескеннен кейін, ол Кнемонды әкесінің қызымен үйленуге келісіміне көндіреді. Сондай-ақ, ол өз әкесін Горгияға өз әпкесін ұзатуға көндіреді. «Дысқолос» Мольерге шабыт берді, ол пьесаның тақырыбын ғана білгендіктен, оның толық нұсқасы әлі табылмай тұрғанда, «Мизантроп» (1666) пьесасын жазды.

Орнату

Сахна фондық бөлігі үш ғимараттан тұрады: Горгияның үйі (Кнемонның кеңесшісі, шаруа), Пан мен нимфаларға арналған ғибадатхана және Кнемонның үйі (ойындағы «жаман мінезді адам»). Ойынның оқиғасы осы ғимараттардың алдындағы көшеде болды.

Алдын ала сөз

Пан құдайы ғибадатханасынан шығып, пьесаның алға тарихын түсіндіреді. Оқиға Фила ауылында (Афинадан солтүстік-батысқа қарай шамамен 13 мильдей жерде) өтеді. Ол көрші үйдің ішінде қызы мен ескі қызметші әйелмен бірге тұратын, мізгілді және шаршататын қарт адамның бар екенін айтады. Кнемонның бұрынғы күйеуінен ұлы бар жесір әйелге үйленгенін, бірақ оның үнемі ашуланғандығы оның оны тастап, ұлының үйіне көшуіне себеп болғанын айтады. Пан, қыздың өзінің ғибадатханасындағы нимфаларды құрметтеуі арқасында оның құрметіне ие болғанын, соның салдарынан аң аулап жүрген және Кнемонның қызы нимфаларды құрметтегенін көрген бай қалалық жігіт (Состратос) оған ғашық болғанын айтады.

2-ші акті

Горгия Даоспен бірге даладан оралды. Ол Даосты сөкпей, бейтаныс адаммен ертерек сөйлескені жөн еді дейді. Үйге келген Состратос Гетастың қол жетімді емес екенін айтады, себебі Состратостың анасы оны құрбандық шалу үшін аспазшы жалдауға жіберген; демек, Состратос қыздың әкесімен өзі сөйлесуге тырысуы керек. Горгия Состратосты тоқтатып, оған кеңес беруге рұқсат сұрайды: ол оған сақтық танытып, байлығының арқасында жаман мінез-құлқынан құтыла аламын деп ойламауын ескертеді. Состратос қызға ғашық екенін және оның әкесімен кездесуге келгенін, себебі ол оған үйленгісі келетінін мәлімдейді. Горгия оған уақытын зейінсіз жұмсап жатқанын айтады, өйткені оның әкесі өте қатал және оған өзі сияқты кедей шаруадан басқа ешкімге үйленуге рұқсат бермейді. Даос оған, егер ол әдемі шапанын шешіп, далада жұмыс істесе, қыздың әкесі онымен сөйлесуге келісуі мүмкін дейді. Ол Состратосқа екі тісті қопшасын береді де, басқа жұмысқа кетеді. Состратос пен Горгия далаға кетеді. Сахнаның екінші жағынан Сикон деген аспаз келіп, қой көтеріп келеді. Содан кейін Гетас, құл, оның соңынан келеді, ол көптеген жастықтар мен басқа да заттарды көтеріп жүр. Гетас Сиконға оның ханымы Панға құрбандық шалуға бұйрық бергенін айтады, себебі ол Пэннің ұлына қопша беріп, көршісінің жерін қазуға мәжбүр еткен жаман түс көрген. Сикон Гетасқа көңіл көтеріп, дәмді тамақ беретінін уәделейді. Олар бірге ғибадатханаға кіреді.

3-ші акт

Кнемон егістікте жұмыс істеу ниетімен үйінен шығады. Бірақ сол сәтте Состратостың анасы мен бір топ ізбасарлары (ішінде әйел күйші де бар) тамақ тостағандарымен, құрбандыққа арналған хош иіс заттарымен және шараппен келеді. Анасы күйшіге ойнауға бұйырады. Гетас ғибадатханадан шығып, олар құрбандыққа дайын екендерін хабарлайды. Олар ғибадатханаға кіргенде, анасы Кнемонға неге қадалып қарап тұрғанын сұрайды. Ол келгендерді қарғап, үйіне қайтуға шешім қабылдайды. Гетас ғибадатханадан шығып, құлдардың қазанды ұмытып кеткеніне ашуланып шағымданады. Ол Кнемонның есігін қағып, біреуін уақытша алуға үміттенеді. Кнемон ашуланып, қарыз беруден бас тартып, есікті жабады. Гетас ғибадатханаға қайтады. Сикон шығып, егер бірдеңе алуға ниеттенсең, жақсы тіл табысың керек дейді. Ол Кнемонның есігін қағып алады. Кнемон одан да ашуланып, Сиконды белбеумен ұра бастайды. Сикон ары-бері жылжып, тек қана қазан сұрағанын айтады. Кнемоннан түк шықпағанын түсініп, етті қайнатудың орнына қуыруға шешім қабылдайды. Ол ғибадатханаға қайта оралады. Состратос егістіктен шаршап, ауырып келді. Ол көп уақыт жұмыс істегенін, бірақ Кнемонның келмегенін айтады. Содан Гетас ғибадатханадан шығып, барлық жұмысты өзі істеуге мәжбүр екеніне шағымданады. Состратос оған шабуыл жасайды. Гетас құрбандық туралы айтқаннан кейін, Состратос Горгия мен Даосты дастарқанға шақырып, оларды өз жағына тартуды ойлайды. Ол егістікке қайтады. Кнемонның үйінен қарт қызметші әйел шығып, құдықтан су құмырасын соқамен тартып алуға тырысқанда, соқаның өзі де құдыққа түсіп кеткеніне қайғырады. Кнемон ашуланып, оны үйге қуады. Ол өзі құдыққа түсіп кететінін айтады. Гетас оны естіп, арқан беруге ұсыныс жасайды, бірақ Кнемон оны қарғап, ішке кіреді. Состратос Горгия мен Даоспен бірге келеді. Горгия алғашында Состратостың шақыруын қабылдауға құлшынбағандай көрінеді, бірақ ақырында Даосқа үйіне барып анасына қарауға рұқсат береді, ал өзі Состратоспен бірге ғибадатханаға кіреді.

4-ші акт

Кнемонның қызметшісі Симихе құдыққа құлап кеткенін айтып, көмек сұрап айқайлайды. Оны естіген Сикон аспаз көмекке келмейді. Сол себепті ол Ғоргиасты шақырады, ол Состратоспен бірге ғибадатханадан шығады. Олар қарт әйелмен бірге Кнемонның үйіне кіреді. Ашпаз Сикон сахнада қалып, қартқа лайықты деп, көңілсіз күйде айтады. Кнемон құлап, мүгедектікке ұшырады деп үміттенетінін айтып, ол ғибадатханаға қайта оралады. Состратос Кнемонның үйінен шығады. Ол аудиторияға Горгияның құдыққа қалай түсіп кеткенін, ал ол және қызы жоғарыда күткенін айтады; содан кейін ол Кнемонды шығарып салды. Кнемонның үйінің есігі ашылып, (эциклема немесе апаратын платформа арқылы) Горгия оны жұбататын диванда жарақаттанған Кнемон жатыр. Кнемон Горгиядан анасына, Кнемонның бұрынғы әйеліне хабарласуын сұрайды. (Бұл жерде қолжазбаның кішкентай бөлігі жоқ.) Кнемон ұзақ сөйлейді (осы сөйлеу үшін метр иамбикалық триметрден трокаикалық тетраметр каталектикасына ауысады) өзінің мизантропиялық жолдарына өкініп, болашақта достық қарым-қатынас орнатуға шешім қабылдайды. Ол Горгияға оны өз баласы ретінде асырап алып, оған өз әпкесіне күйеу табуды тапсыратынын айтады; ол оның мүлкінің жартысын қалыңдық ретінде алады. Горгия жақын жерде тұрған Состратосты таныстырады. Состратостың фермердей күннің әсерінен күйіп қалғанын байқаған Кнемон Горгияның уәдесін орындап, олардың үйленуге келіседі. Оны үйіне қайтарып әкеледі. Содан кейін Горгия өз қарындасын Состратосқа айттырады. Кенеттен Состратостың әкесі Каллипид келеді. Состратос оған құрбандықтың аяқталғанын, бірақ олар оған тамақ қалдырғанын айтады. Каллипид ғибадатханаға тамақ ішуге кіреді. Состратос оның соңынан еріп, Кнемонның қызына үйлену үшін рұқсат сұрайды. Горжиас та кіреді.

5-ші акт

Состратос әкесімен бірге ғибадатханадан шығады. Әкесі Состратостың Кнемонның қызына үйленуіне келісім берді. Енді Состратос Горгияға Состратостың әпкесіне үйленуге рұқсат беру үшін оны көндіруге тырысады. Горгияның кедей болуына байланысты Каллипид бастапқыда тартынса да, ақырында келіседі. Горгия алға шығып, сөздерін естігенін білдіреді. Ол Состратосқа алғыс айтады, бірақ өзі кедей болғандықтан, оның әпкесіне үйленуге келісе алмайтынын мәлімдейді. Бірақ Каллипид оны мақтанбауға кеңес берген соң, ол келіседі. Каллипид оған үш талант мүлік береді, ал Горгия әпкесіне бір талант сыйлайды. Каллипид ертесіне екі той өткізілетінін хабарлайды. Ол Горгияға анасы мен әпкесін шақыруды тапсырады, ал өзі ғибадатханаға кіреді. Состратос қуаныштан шарықтап кетеді. Біраз уақыттан соң Горгия анасы мен әпкесін алып келіп, жаңа туыстарымен кездесу үшін ғибадатханаға кіреді. Сәлден кейін Симиш те шығады, Кнемонға шақырылғанда қалудың жөнсіздігін айтады. (Сахнаның қалған бөлігі иамбикалық тетраметр каталектикада, флейтамен сүйемелденеді.) Гетас шығып, Симишке Кнемонмен бірге отыратынын айтып, оған ішке кіруге рұқсат береді. Содан кейін ол аспаз Сиконды шақырып, Кнемонның бұрынғы кешірімсіздігі үшін өш алуға келгісі келетінін сұрайды. Олар оны қынжырлатып, мазалау үшін нәрсе сұрап алуға болатынын ұсынады. Сикон үйге кіріп, ұйықтап жатқан Кнемонды шығарып, жерге жатқызады. Содан кейін Гетас есікті соғып, көзге көрінбейтін құлдарын нәрсе қарызға алуға шақырады. Сосын Сикон да солай істейді. Ол поэзиялық тілмен Кнемонның қалып қойған керемет кешін суреттейді. Олар Кнемонды аяғына көтеріп, тағы екі құлды шақырып, оны ғибадатханаға жеткізеді. Гетас көрермендерден қол соғуын өтінеді.

Кейіпкерлердің сипаттамалары

Менандр өзінің құл кейіпкерлерін ақылды, тәуелсіз жеке тұлғалар ретінде бейнелейді, олар өз қалаулары мен мақсаттарымен әрекет етеді, сонымен қатар өздерінің қожайындарының бағын да ескереді. Бұл кейіпкерлер басқа кейіпкерлердің оқиғаларын әсерлендіреді, бірақ оларды тікелей өзгерте алмайды. Пьеса тұтастай алғанда сол заманғы әлеуметтік жіктелу жүйесін көрсетеді және зерттейді, сондай-ақ әрбір кейіпкер арқылы түрлі көзқарастарды ұсынады.

Қолжазбалар

Дисколос – Менандрдың шығармаларының ішінде біздің заманымыздың 3-ші ғасырында жазылған папирусінен дерлік толығымен сақталған жалғыз мәтін. Самия, Аспис, Герос, Эпитрепонт, Перикеиромен сияқты басқа пьесалар фрагменттер түрінде сақталған. Дисколос фрагменттері қазір Ватикан қаласындағы Ватикан кітапханасында және Швейцарияның Колонни қаласындағы Бодмер кітапханасында сақтаулы.

Қазіргі заманғы орындау

Дисколостың алғашқы маңызды қазіргі заманғы қойылымы Австралияның Сидней қаласында болды. 1959 жылдың 4 шілдесінде Сидней университетінің классикалық қоғамы Уоллес театрында, Сидней университетінде Дисколос қойылымын көрсетті.