Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жам мұнарасы (дәрі және) – Батыс Ауғанстандағы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген нысан. Ол Гор провинциясының Шахрак ауданындағы қашық және қол жеткізу қиын аймақта, Хари өзенінің жанында орналасқан. Шамамен 1190 жылы толығымен күйдірілген кірпіштен салынған, биіктігі жоғары мұнара күрделі кірпіш, әк және жылтыр плиткамен әсемделгенімен танымал. Оның әшекейі куфия және насхи қаріптерімен, геометриялық өрнектермен және Құран аяттарымен кезектесіп орналасқан жолақтардан тұрады. 2002 жылдан бері мұнара эрозия қаупінен Дүниежүзілік мұра тізіміндегі қауіпті нысандар тізімінде тұр және белсенді түрде сақталмайды. 2014 жылы BBC мұнараның құлау қаупі бар екенін хабарлады. 2020 жылы Жам мұнарасы Ислам әлемінің білім, ғылым және мәдениет ұйымы (ICESCO) тарапынан ислам әлемінің мәдени мұра орындарының тізіміне енгізілді. Ауғанстан Сыртқы істер министрлігінің (СІМ) мәліметінше, Жам мұнарасы – ICESCO тізіміне енгізілген Ауғанстанның алғашқы мәдени мұра орны.
The Minaret of Jam (Pashto and ) is a UNESCO World Heritage Site in western Afghanistan. It is located in a remote and nearly inaccessible region of the Shahrak District, Ghor Province, next to the Hari River. The or high minaret was built c. 1190 entirely of baked bricks and is famous for its intricate brick, stucco and glazed tile decoration, which consists of alternating bands of kufic and naskhi calligraphy, geometric patterns, and verses from the Qur'an. Since 2002, the minaret has remained on the list of World Heritage in Danger, under serious threat of erosion, and has not been actively preserved. In 2014, the BBC reported that the tower was in imminent danger of collapse. In 2020, the Minaret of Jam was listed among cultural heritage sites of the Islamic world by the Islamic World Educational, Scientific and Cultural Organization (ICESCO). According to the Afghan Ministry of Foreign Affairs (MoFA), the Minaret of Jam is Afghanistan's first cultural heritage site to be listed by ICESCO.
Этимология
Минарет сөзі араб тілінен [منارة] келген және әдетте мешіттің қасындағы, мұззиннің намазға шақыру үшін дауыс беретін мұнараны білдіреді. Бірақ ол маяк және басқа да мағыналарды да білдіреді. Мұнда бұл сөз кең мағынада қолданылған.
The word minaret is Arabic [منارة] and usually means a tower next to a mosque from which the muezzin calls the faithful to prayer. However it also means lighthouse and has other meanings. Here it is used loosely.
Сайт
Жам мұнарасы, әлдебір Гуридтер әулетінің астанасы Фирозкох орналасқан жерде салынған болуы мүмкін. Дөңгелек мұнара сегізбұрышты негізге орнатылған; оның 2 ағаш балкон және жоғары жағында шам орнатылған. Оның формальды келбеті Масуд III салған Газни мұнараларымен керемет үйлеседі. Бұл мұнара Үндістанның Дели қаласындағы Кутуб-Минардың құрылысына тікелей шабыт берген деп есептеледі. Жам мұнарасы 11-13 ғасырлар аралығында Орталық Азия, Иран және Ауғанстанда салынған 60-қа жуық мұнаралар мен мұнаралар тобына жатады, соның ішінде Көне Ургенчтегі Кутлуг Тимур мұнарасы (олардың арасындағы ең биігі саналады). Археологтардың мәліметінше, мұнарадан 10 шақырым қашықтықта әскери құрылыс, сарай және қыш ыдыстардың қалдықтары бар еврей зираты табылды. Алайда, британдық археолог және Британдық Ауған зерттеулер институтының директоры доктор Ральф Пиндер Уилсон 1970 жылдары Жам және Газни мұнаралары туралы маңызды зерттеу жазды, онда ол мұнараның Гхият-уд-Диннің інісі Му'изз ад-Диннің Притхирадж Чуханға қарсы жеңісін еске алу үшін салынғанына сенімді екенін білдірді. Осы жеңіс арқасында ислам діні Үндістанның солтүстік бөлігіне тарады. Мұнараның Фирозкохтың қалалық мешітіне (жұма мешітіне) іргелес салынғаны болжанып тұр, оны Гуридтердің тарихшысы Әбу 'Убайд әл-Жузжани 13 ғасырдың басындағы моңғол шабуылынан бұрын болған су тасқыны салдарынан қиратылғанын айтады. Жам мұнарасының археологиялық жобасының Жамдағы жұмыстары мұнараның жанындағы үлкен аулалы ғимараттың және пісірілген кірпішпен төселген жердің үстіндегі өзен шөгінділерінің болуын көрсетті. Гуридтер империясының күші 1202 жылы Гхият-уд-Диннің қайтысынан кейін әлсіреп, Хорезм империясына жерлерін беруге мәжбүр болды. Джуджани 1222 жылы моңғолдардың Фирузкухты қиратқанын хабарлайды. Кейіннен Вернер Герберг 1970 жылдары осы аумақта шектеулі зерттеулер жүргізді, ал Ральф Пиндер Уилсон сол онжылдықта осы аумаққа қатысты маңызды зерттеуін аяқтады, 1979 жылғы кеңестік басқынға дейін сырттан кіру тоқтатылды.
The Minaret of Jaam is probably located at the site of the Ghurid Dynasty's capital, Firozkoh. The circular minaret rests on an octagonal base; it had 2 wooden balconies and was topped by a lantern. Its formal presentation has a striking similarity to the Ghazni minarets built by Masud III. It is thought to have been a direct inspiration for the Qutub Minar in Delhi, India. The Minaret of Jam belongs to a group of around 60 minarets and towers built between the 11th and the 13th centuries in Central Asia, Iran and Afghanistan, including the Kutlug Timur Minaret in Old Urgench (long considered the tallest of these still in existence). According to archaeologists, a Jewish cemetery was also discovered 10 kilometers away from the minaret including remains from a military building, a palace and pottery jars. However, Dr. Ralph Pinder Wilson, a British Archeologist and Director of the British Institute of Afghan Studies in the 1970s, wrote a major study of the Minarets of Jam and Ghazni in which he expressed his belief that the minaret was built to commemorate the victory of Mu'izz ad Din, Ghiyath ud Din's brother, over Prithviraj Chauhan. This victory allowed Islam to spread into the northern Indian subcontinent. It is assumed that the Minaret was attached to the Friday Mosque of Firozkoh, which the Ghurid chronicler Abu 'Ubayd al Juzjani states was washed away in a flash flood, some time before the Mongol sieges in the early 13th century. Work at Jam by the Minaret of Jam Archaeological Project has found evidence of a large courtyard building beside the minaret, and evidence of river sediments on top of the baked brick paving. The Ghurid Empire's glory waned after the death of Ghiyath ud Din in 1202, as it was forced to cede territory to the Khwarezm Empire. Juzjani states that Firuzkuh was destroyed by the Mongols in 1222. and Gaston Wiet. Later, Werner Herberg conducted limited surveys around the site in the 1970s, and Ralph Pinder Wilson completed his major study of the site in the same decade, before the Soviet invasion of 1979 once again cut off outside access.
2022 жылғы жер сілкінісі
2022 жылдың 17 қаңтарында Ауғанстанның батысында жер сілкінісі болды, салдарынан 28 адам қаза тапты. Жер сілкінісі мұнарадан кірпіштерді түсірді және қазір оның құлау қаупі одан да артық.
On January 17, 2022, an earthquake struck western Afghanistan, killing 28 people. The earthquake caused bricks to fall from the tower and it is now at an even further risk of collapsing.
Қауіптер
Жам мұнарасы Хари және Жам өзендеріне жақын орналасқандықтан эрозия, судың сіңуі және су тасқынының қауіп төндіруімен қорқады. 2002 жылы сапармен болған британдық саяхатшы және болашақ парламент депутаты Рори Стюарт, тонаушылар мен заңсыз қазба жұмыстарының мұнараны айналатын археологиялық ескерткішке де зиян келтіргенін хабарлады. 2018 жылдың 21 шілдесінде Pajhwok News жаңалықтар агенттігі 6 сағатқа созылған қақтығыста Жам мұнарасының жанындағы бекеттерде талибандар мен жергілікті күштердің шайқасқа түскенін мәлімдеді. Жаугерлер тарихи ауданды қоршаған орманды өртеп, мешітке зақым келтірді. Гор облысының Мәдениет және ақпарат басқармасының директоры Фахруддин Арияпур аймақтағы тұрақсыздыққа алаңдаушылық білдіріп, жасыл аймақтың бір бөлігінің зақымдалғанын айтты; мұнара толыққанды сақталғанмен, егер орталық үкімет ескерткіштің қауіпсіздігіне тиісті көңіл бөлмесе, жаугерлер оны қиратуы мүмкін екенін ескертті.
The Minaret of Jam is threatened by erosion, water infiltration and floods, due to its proximity to the Hari and Jam Rivers. Following his 2002 visit, British explorer and future Member of Parliament Rory Stewart reported that looters and illegal excavations had also damaged the archaeological site surrounding the minaret. On 21 July 2018 Pajhwok News reported Taliban clashes with local forces at checkpoints near the Minaret of Jam in a 6 hour long skirmish. The militants set the forests surrounding the historic district on fire, damaging a mosque. Ghor Director of Culture and Information Fakhruddin Ariapoor expressed concern at the instability in the area, stating that some parts of the green area were damaged; and although the minaret remained intact, warned that if the central government did not pay due attention to the security of the site, the militants would destroy it.
Қорғау
Манара 1958 жылы француз зерттеушілерімен қайта жаңғыртылды. Оның табылуынан бастап 1970 жылдардың басына дейін, ыдырау процесін тежеу мақсатында белсенді қалпына келтіру жұмыстары мен ғылыми зерттеулер жүргізілді. Бірақ, Ауғанстанға Кеңес әскерлерінің кіргенінен кейін, ешқандай шара қабылданбады. ЮНЕСКО бағалау бағдарламаларын іске қосуға тырысты. 2012 жылы ЮНЕСКО 3D сканерлеу, гидравликалық өлшемдер және тірек конструкцияларын және қабырғаларды нығайту жоспарларын жасады, сондай-ақ, болашақ реконструкция үшін үлгі ретінде сыртқы құрылымның фотосуреттері түсірілді. ЮНЕСКО тапсырысымен Iconem компаниясы минараның 3D-моделін жасады, алайда саяси тұрақсыздық қаржыландыру тапшылығына және күтім жұмыстарының тоқтауына әкеп соқты. Бұған қоса, айналасындағы жер бедері құрылымға қол жеткізуді қиындатып, жұмыстың барысын тежейді. Дегенмен, осы бағалаулар болашақ күтім жұмыстары үшін берік негіз болды. Далалық жұмыстар қиын болғанымен, археологтар спутниктік суреттерді және Google Maps деректерін талдап, минара және оның төңірегіндегі аумақ туралы жаңа ақпараттарды анықтады.
The minaret was largely rediscovered in 1958 by French explorers. From its finding to the early 1970s, there were active restoration efforts and scientific studies conducted in order to slow the decay process. However, after the Soviet invasion of Afghanistan, no efforts were made. UNESCO has tried to launch assessment programs. In 2012 UNESCO outlined plans for 3D scanning, hydraulic measurements, and strengthening of support beams and walls to maintain the Minaret, and photos of the external structure have been taken to provide models for future reconstruction. Although the 3D modelling of the minaret was finally carried out for UNESCO by Iconem, political instability has led to a lack of funding and no maintenance efforts have been conducted. Furthermore, the surrounding terrain has made it difficult to make any progress of the structure as it impedes access. However, these assessments have provided a strong basis for future maintenance. While fieldwork remains difficult, archaeologists have analyzed satellite images and data from Google Maps to make new discoveries about the minaret and the surrounding site.