Кіріспе

Жам мұнарасы (дәрі және) – Батыс Ауғанстандағы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген нысан. Ол Гор провинциясының Шахрак ауданындағы қашық және қол жеткізу қиын аймақта, Хари өзенінің жанында орналасқан. Шамамен 1190 жылы толығымен күйдірілген кірпіштен салынған, биіктігі жоғары мұнара күрделі кірпіш, әк және жылтыр плиткамен әсемделгенімен танымал. Оның әшекейі куфия және насхи қаріптерімен, геометриялық өрнектермен және Құран аяттарымен кезектесіп орналасқан жолақтардан тұрады. 2002 жылдан бері мұнара эрозия қаупінен Дүниежүзілік мұра тізіміндегі қауіпті нысандар тізімінде тұр және белсенді түрде сақталмайды. 2014 жылы BBC мұнараның құлау қаупі бар екенін хабарлады. 2020 жылы Жам мұнарасы Ислам әлемінің білім, ғылым және мәдениет ұйымы (ICESCO) тарапынан ислам әлемінің мәдени мұра орындарының тізіміне енгізілді. Ауғанстан Сыртқы істер министрлігінің (СІМ) мәліметінше, Жам мұнарасы – ICESCO тізіміне енгізілген Ауғанстанның алғашқы мәдени мұра орны.

Этимология

Минарет сөзі араб тілінен [منارة] келген және әдетте мешіттің қасындағы, мұззиннің намазға шақыру үшін дауыс беретін мұнараны білдіреді. Бірақ ол маяк және басқа да мағыналарды да білдіреді. Мұнда бұл сөз кең мағынада қолданылған.

Сайт

Жам мұнарасы, әлдебір Гуридтер әулетінің астанасы Фирозкох орналасқан жерде салынған болуы мүмкін. Дөңгелек мұнара сегізбұрышты негізге орнатылған; оның 2 ағаш балкон және жоғары жағында шам орнатылған. Оның формальды келбеті Масуд III салған Газни мұнараларымен керемет үйлеседі. Бұл мұнара Үндістанның Дели қаласындағы Кутуб-Минардың құрылысына тікелей шабыт берген деп есептеледі. Жам мұнарасы 11-13 ғасырлар аралығында Орталық Азия, Иран және Ауғанстанда салынған 60-қа жуық мұнаралар мен мұнаралар тобына жатады, соның ішінде Көне Ургенчтегі Кутлуг Тимур мұнарасы (олардың арасындағы ең биігі саналады). Археологтардың мәліметінше, мұнарадан 10 шақырым қашықтықта әскери құрылыс, сарай және қыш ыдыстардың қалдықтары бар еврей зираты табылды. Алайда, британдық археолог және Британдық Ауған зерттеулер институтының директоры доктор Ральф Пиндер Уилсон 1970 жылдары Жам және Газни мұнаралары туралы маңызды зерттеу жазды, онда ол мұнараның Гхият-уд-Диннің інісі Му'изз ад-Диннің Притхирадж Чуханға қарсы жеңісін еске алу үшін салынғанына сенімді екенін білдірді. Осы жеңіс арқасында ислам діні Үндістанның солтүстік бөлігіне тарады. Мұнараның Фирозкохтың қалалық мешітіне (жұма мешітіне) іргелес салынғаны болжанып тұр, оны Гуридтердің тарихшысы Әбу 'Убайд әл-Жузжани 13 ғасырдың басындағы моңғол шабуылынан бұрын болған су тасқыны салдарынан қиратылғанын айтады. Жам мұнарасының археологиялық жобасының Жамдағы жұмыстары мұнараның жанындағы үлкен аулалы ғимараттың және пісірілген кірпішпен төселген жердің үстіндегі өзен шөгінділерінің болуын көрсетті. Гуридтер империясының күші 1202 жылы Гхият-уд-Диннің қайтысынан кейін әлсіреп, Хорезм империясына жерлерін беруге мәжбүр болды. Джуджани 1222 жылы моңғолдардың Фирузкухты қиратқанын хабарлайды. Кейіннен Вернер Герберг 1970 жылдары осы аумақта шектеулі зерттеулер жүргізді, ал Ральф Пиндер Уилсон сол онжылдықта осы аумаққа қатысты маңызды зерттеуін аяқтады, 1979 жылғы кеңестік басқынға дейін сырттан кіру тоқтатылды.

2022 жылғы жер сілкінісі

2022 жылдың 17 қаңтарында Ауғанстанның батысында жер сілкінісі болды, салдарынан 28 адам қаза тапты. Жер сілкінісі мұнарадан кірпіштерді түсірді және қазір оның құлау қаупі одан да артық.

Қауіптер

Жам мұнарасы Хари және Жам өзендеріне жақын орналасқандықтан эрозия, судың сіңуі және су тасқынының қауіп төндіруімен қорқады. 2002 жылы сапармен болған британдық саяхатшы және болашақ парламент депутаты Рори Стюарт, тонаушылар мен заңсыз қазба жұмыстарының мұнараны айналатын археологиялық ескерткішке де зиян келтіргенін хабарлады. 2018 жылдың 21 шілдесінде Pajhwok News жаңалықтар агенттігі 6 сағатқа созылған қақтығыста Жам мұнарасының жанындағы бекеттерде талибандар мен жергілікті күштердің шайқасқа түскенін мәлімдеді. Жаугерлер тарихи ауданды қоршаған орманды өртеп, мешітке зақым келтірді. Гор облысының Мәдениет және ақпарат басқармасының директоры Фахруддин Арияпур аймақтағы тұрақсыздыққа алаңдаушылық білдіріп, жасыл аймақтың бір бөлігінің зақымдалғанын айтты; мұнара толыққанды сақталғанмен, егер орталық үкімет ескерткіштің қауіпсіздігіне тиісті көңіл бөлмесе, жаугерлер оны қиратуы мүмкін екенін ескертті.

Қорғау

Манара 1958 жылы француз зерттеушілерімен қайта жаңғыртылды. Оның табылуынан бастап 1970 жылдардың басына дейін, ыдырау процесін тежеу мақсатында белсенді қалпына келтіру жұмыстары мен ғылыми зерттеулер жүргізілді. Бірақ, Ауғанстанға Кеңес әскерлерінің кіргенінен кейін, ешқандай шара қабылданбады. ЮНЕСКО бағалау бағдарламаларын іске қосуға тырысты. 2012 жылы ЮНЕСКО 3D сканерлеу, гидравликалық өлшемдер және тірек конструкцияларын және қабырғаларды нығайту жоспарларын жасады, сондай-ақ, болашақ реконструкция үшін үлгі ретінде сыртқы құрылымның фотосуреттері түсірілді. ЮНЕСКО тапсырысымен Iconem компаниясы минараның 3D-моделін жасады, алайда саяси тұрақсыздық қаржыландыру тапшылығына және күтім жұмыстарының тоқтауына әкеп соқты. Бұған қоса, айналасындағы жер бедері құрылымға қол жеткізуді қиындатып, жұмыстың барысын тежейді. Дегенмен, осы бағалаулар болашақ күтім жұмыстары үшін берік негіз болды. Далалық жұмыстар қиын болғанымен, археологтар спутниктік суреттерді және Google Maps деректерін талдап, минара және оның төңірегіндегі аумақ туралы жаңа ақпараттарды анықтады.