Кіріспе

Үйге деген сағыныш – үйден алыс кеткенде туындайтын қиындық. Оның ерекше белгісі – үй мен жақын заттар туралы ойлардың жиі қайталануы. Сағыныш көретіндер көбінесе депрессиялық және үрейлі сезімдер, өзіне-өзінен оқшаулану және үйге қатысы жоқ нәрселерге назар аудару қиындықтары туралы айтады. Бұл балалар мен ересектердің екеуіне де кездеседі, сағыныш көретін адам жақын жердегі лагерь сияқты қысқа сапарға немесе ұзақ сапарға шығуы, тіпті басқа елге көшіп кетуі мүмкін. Көптеген адамдар үйден кеткенде оны сағынады, сондықтан үйге деген сағыныш – кең таралған сезім. Дегенмен, күшті сағыныш ауыр әсер етеді және қабілетсіздікке ұшыратады.

Тарихи сілтемелер

Үйді сағыну – ежелгі құбылыс, ол Ескі Келісімдегі «Шығу» кітабында және 137-Забурдың 1-тарауында («Бабыл өзендерінің жағасында отырдық, иә, Сионды еске алғанда жыладық») сондай-ақ Гомердің «Одиссеясында» айтылады, онда Одиссейді үйіне қайтару үшін Афина Зевспен тартысқа түседі, өйткені ол үйі мен әйелін сағыныпты. Грек дәрігері Гиппократ (шамамен б.з.б. 460–377 ж.б.) үйді сағынудың – сонымен қатар «геймве» (неміс тілінен «Heimweh») немесе «ностальгиялық реакция» деп аталатынының, қандағы қара өттің артық болуынан туындайды деп сенген. Жақындағы тарихта, үйді сағыну алғаш рет 1651 жылға жататын құжатта швейцариялықтардың Еуропадан тыс жерде ұзақ уақыт бойы болуымен байланысты айтылған. Бұл сол кездегі Еуропаның әртүрлі елдерінде қызмет ететін көптеген швейцариялық жалдамалы әскерлер мен билеушілер арасында кең таралған құбылыс болды. Олар көп жылдар бойы үйден алыс жүрді және қашан болса, тірі болса, үйге оралуға мүмкіндік алатын. Бұл құбылыс алғашында тек швейцариялықтарға ғана әсер етеді деп ойлаған, бірақ Еуропадағы үлкен көші-қон ағындарының нәтижесінде бұл пікір қайта қарастырылды, себебі олардың белгілері ұқсас болды, соның салдарынан 19 ғасырда үйді сағыну неміс медициналық әдебиетіне енді. Сьюзан Дж. Мэтттің «Отанын сағыну: Америка тарихы» сияқты американдық заманауи тарихтар отарлаушыларда, иммигранттарда, алтын іздеушілерде, солдаттарда, саяхатшыларда және үйден алыс уақыт өткізген басқаларда үйді сағынудың қандай тәжірибелер болғанын сипаттайды. Бастапқыда мидың зақымдануы ретінде қарастырылған үйді сағыну, қазір адамның үйіне, туған мәдениетіне және жақындарына деген байланысының күшін, сондай-ақ олардың эмоцияларын басқару және жаңа жағдайға бейімделу қабілетін көрсететін нормативтік психопатологияның бір түрі екені белгілі. Босқындар мен мектеп-интернат студенттері сияқты әртүрлі халықтар арасындағы мәдениеттер аралық зерттеулер үйді сағынудың анықтамасы бойынша маңызды келісім бар екенін көрсетеді. Үйді сағыну және орынға деген сүйіспеншілік туралы қосымша тарихи перспективалар ван Тилбург пен Вингерхойтс, сондай-ақ Уильямстың кітаптарында кездеседі.

Диагностика және эпидемиология

Ажырасу қорқынышы бұзылысы «жеке тұлғаның жақын адамдарынан айырылуға байланысты орынсыз және шамадан тыс қорқу немесе алаңдаушылықпен» сипатталса, үйді сағыну белгілері ажырасудан кейін ең анық байқалады және депрессия мен алаңдаушылықты қамтиды. DSM терминдері бойынша, үйді сағыну ажырасу қорқынышы бұзылысымен байланысты болуы мүмкін, бірақ оны аралас алаңдаушылық және депрессивті көңіл-күймен (309.28) немесе иммигранттар мен шетелдік студенттер үшін V62.4 – бейімделу қиындығы ретінде жіктеу дұрыс. Жоғарыда айтылғандай, зерттеушілер мынадай анықтама қолданады: «Үйге деген сағыныш – бұл үйден нақты немесе күтілетін айырылудан туындаған қиындық немесе нашарлау. Оның танымдық ерекшелігі – үй мен байланысты заттар туралы асыра ойлау». Жақындағы патогендік модельдер үйді сағынудың қауіпсіз емес байланыс пен эмоционалдық және танымдық сезімталдықтардың әртүрлі түрлерін – мысалы, үйден алыс болу тәжірибесінің аздығы және жаңа ортаға деген теріс көзқарас сияқты факторларды көрсететінін қолдайды. Үйді сағынудың таралуы әртүрлі және зерттелген топқа, сондай-ақ үйді сағынудың өлшену әдісіне байланысты. Үйді сағынудың таралуын түсінудің бір жолы – оның ауырлығымен байланысты қарастыру. Көптеген адамдар үйден кеткенде үйлерін сағынады, сондықтан үйді сағынудың абсолютті таралуы шамамен 100%-ды құрайды, көбінесе жеңіл формада. Университет студенттерінің және жазғы лагерьдегі балалардың шамамен 20%-ы үйді сағынудың ауырлығын бағалау шкаласында орташа деңгейде немесе одан жоғары бағалайды. Студенттер мен лагерьге барғандардың 5-7%-ы қатты үйді сағынуды, соның ішінде ауыр алаңдаушылық пен депрессия белгілерін сезінеді. Қиын немесе жағымсыз жағдайларда, мысалы, ауруханада немесе соғыс даласында, үйді сағыну жиілігі артады. Бір зерттеуде балалардың 50%-ы үйді сағыну қарқындылығы бойынша орташа деңгейде немесе одан жоғары бағаласа (жазғы лагерьдегі балалардың 20%-ына қарағанда), әскерлер тіпті күшті үйді сағынуды, кейде өмірден қол үзгісі келетіндей сезімді бастан өткереді. Соғысқа байланысты күйзелістер сияқты жағымсыз орталық факторлар үйді сағынуды және басқа да психикалық денсаулық проблемаларын күшейтеді. Үйге деген құштарлық – бұл қалыпты патология, бірақ оның орташа және ауыр формалары клиникалық маңызға ие болуы мүмкін.

Тәуекел және қорғау факторлары

Қауіп факторлары (үйге деген сағыныштың пайда болу ықтималдығын немесе оның күшін арттыратын құрылымдар) және қорғаныш факторлары (үйге деген сағыныштың пайда болу ықтималдығын немесе оның күшін азайтатын құрылымдар) түрлі топтарда әртүрлі болады. Мысалы, кемедегі теңізшілер үшін, ауруханадағы, әскери дайындық лагеріндегі немесе шетелдегі қоршаған ортаның тудыратын стресс үйге деген сағынышты күшейте түсіп, емдеуді ушықтырады. Бірақ, жалпы айтқанда, қауіпті және қорғаныш факторлары жасқа және ортаға тәуелді емес.

Тәуекел факторлары

Үйді сағынудың қаупін тудыратын факторлар бес санатқа бөлінеді: тәжірибе, жекелік қасиеттер, отбасы, көзқарас және орта. Алайда, зерттеулердің көлемі артып келеді, олар жас ұрпақтарда, соның ішінде жазғы лагерьдегі балаларда, пансионда оқитын балаларда, жазғы сауықтыру лагерьлеріндегі балаларда үйді сағынудың себептерін анықтауда. Екіншіден, ауыр үйді сағыну айқын қиындықтар мен бұзылыстармен байланысты. Үйді сағынған адамдар, үйді сағынбаған әріптестеріне қарағанда, жарақатсыз физикалық сырқаттарға жиірек шалдығады. Үйді сағынған ұлдар мен қыздар соматикалық проблемалар туралы шағымданады және үйді сағынбаған әріптестеріне қарағанда көбірек ішкі және сыртқы мінез-құлық проблемаларын көрсетеді. Бірінші курс студенттері үйді сағынған әріптестеріне қарағанда үш есе көп оқудан бас тартады. Басқа да мәліметтер үйді сағынған студенттердегі назар аудару және оқу қиындықтарын көрсетеді. Ауруханаға жатқан жастардың үйден алыстауға бейімделуінің нашарлауы, әдетте, жазылу процесінің баяулауымен байланысты. Thurber & Walton (2012) шолу үшін қараңыз. Үшіншіден, адамдар үйді сағынумен қалай күресетіні туралы көбірек білу емдеу бағдарламаларын жобалауға көмектеседі. Депрессия, мазасыздық және байланыс теорияларын толықтыру арқылы, үйді сағынуды жақсы теориялық тұрғыдан түсіну қолданбалы шараларды қалыптастыруға мүмкіндік береді. Шараларды қалыптастыруға көмектесетін ең маңызды теориялардың бірі – үйренген әлсіздік және бақылау сенімдері. Үйден алысқанда өздерінің жағдайға әсер ете алмайтынына сенген адамдар депрессияға ұшырап, жағдайды өзгертуге азырақ тырысады. Бақылау сенімдері теориясы, ажырау ортасында жеке қабілетсіздікті сезінетін адамдарда (мысалы, жазғы лагерьде немесе университете нашар әлеуметтік дағдылар) және белгісіздікке ұшырайтын адамдарда (мысалы, достық мінез-құлық достар табуға жеткілікті ме) теріс әсерлердің пайда болуы мүмкін екенін болжайды. Бұл үйді сағынудың жалғыз себептік теориясы болмаса да, екі теория да бақылауға байланысты, оның қабылдауы "адамның құзыреттілікке деген негізгі қажеттілігін көрсетеді" (Скиннер, 1995, 8-бет). Бұл өте маңызды, өйткені адамдардың стресске қалай жауап беруді таңдауы стрестің бақылауға түсетін деңгейіне байланысты. Социалды байланыс та маңызды фактор болып табылады, ол көптеген адамдар үшін үйді сағынудың қарсы күші болып табылады. Бірнеше зерттеулердің нәтижесі көрсеткендей, әлеуметтік байланыс үйді сағынудың күшін әсерлі түрде баяулатуға көмектеседі.